శ్రీశివసహస్రనామస్తోత్రమ్

గణ్డలీ మేరుధామా చ దేవాధిపతిరేవ చ । అథర్వశీర్షః సామాస్య ఋక్సహస్రామితేక్షణః ॥ ౬౧ ॥

అతడు గండలీ, మెరు పర్వతానికి ఆధారమైనవాడు, దేవతల అధిపతి, అతని తల అథర్వవేదం, నోరు సామవేదం, కన్నులు అనేక ఋగ్వేదాల వంటివి.

యజుః పాదభుజో గుహ్యః ప్రకాశో జఙ్గమస్తథా । అమోఘార్థః ప్రసాదశ్చ అభిగమ్యః సుదర్శనః ॥ ౬౨ ॥

యజుర్వేదం అతని చేతులు, కాలులు; అతడు అంతర్లీనమైనవాడు, వెలుగునిచ్చేవాడు, ఎప్పుడూ కదిలే వాడూ; అతని సంకల్పం ఎప్పుడూ ఫలించే విధంగా ఉంటుంది, దయగలవాడు, అందరికీ సులభంగా చేరదగినవాడు, అందమైన చూపు కలవాడు.

ఉపకారః ప్రియః సర్వః కనకః కాఞ్చనచ్ఛవిః । నాభిర్నన్దికరో భావః పుష్కరస్థపతిః స్థిరః ॥ ౬౩ ॥

అతడు సహాయపడేవాడు, అందరికీ ప్రియమైనవాడు, బంగారు వర్ణం కలవాడు, బంగారు మెరుపుతో ప్రకాశించే వాడు; నాభి, ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు, భావం, కమలంలో నివసించే అధిపతి, స్థిరంగా ఉండే వాడు.

ద్వాదశస్త్రాసనశ్చాద్యో యజ్ఞో యజ్ఞసమాహితః । నక్తం కలిశ్చ కాలశ్చ మకరః కాలపూజితః ॥ ౬౪ ॥

పన్నెండు ఆయుధాలు ధరించే వారిలో మొదటివాడు, యజ్ఞస్వరూపుడు, యజ్ఞంలో నిమగ్నుడైనవాడు; రాత్రి, కలియుగం, కాలమే, మకరరాశి, కాలం పూజించే వాడు.

సగణో గణకారశ్చ భూతవాహనసారథిః । భస్మశయో భస్మగోప్తా భస్మభూతస్తరుర్గణః ॥ ౬౫ ॥

సహచరులతో కూడినవాడు, గణాల సృష్టికర్త, భూతవాహనానికి సారథి; బస్మంలో నివసించే వాడు, బస్మాన్ని కాపాడేవాడు, బస్మమైపోయినవాడు, చెట్టు, గణసమూహం.

లోకపాలస్తథాఽలోకో మహాత్మా సర్వపూజితః । శుక్లస్త్రిశుక్లః సమ్పన్నః శుచిర్భూతనిషేవితః ॥ ౬౬ ॥

లోకాలను కాపాడేవాడు, లోకాలకు అతీతుడు, మహాత్ముడు, అందరితో పూజించబడేవాడు; శుద్ధుడు, మూడుసార్లు శుద్ధుడు, సంపన్నుడు, పవిత్రుడు, భూతగణాలు సేవించే వాడు.

ఆశ్రమస్థః క్రియావస్థో విశ్వకర్మమతిర్వరః । విశాలశాఖస్తామ్రోష్ఠో హ్యమ్బుజాలః సునిశ్చలః ॥ ౬౭ ॥

ఆశ్రమాలలో ఉండేవాడు, కర్మల్లో నిమగ్నుడైనవాడు, విశ్వకర్మకు ప్రియమైన మనస్సు కలవాడు; విస్తృతమైన కొమ్మలు ఉన్నవాడు, తామ్రవర్ణమైన పెదవులు, కమలపు కన్నులు, స్థిరమైనవాడు.

కపిలః కపిశః శుక్ల ఆయుశ్చైవ పరోః । గన్ధర్వో హ్యదితిస్తార్క్ష్యః సువిజ్ఞేయః సుశారదః ॥ ౬౮ ॥

కపిలుడు, ముదురు రంగు కలవాడు, శుద్ధుడు, ఆయువు, పరముడు, గంధర్వుడు, అదితి, తార్క్ష్యుడు, సులభంగా తెలుసుకోదగినవాడు, మంచి మాటలతో మాట్లాడేవాడు.

పరశ్వధాయుధో దేవో హ్యనుకారీ సుబాన్ధవః । తుమ్బవీణో మహాక్రోధ ఊర్ధ్వరేతా జలేశయః ॥ ౬౯ ॥

పరశు అనే ఆయుధాన్ని ధరించేవాడు, అనుకరించేవాడు, మంచి స్నేహితుడు, తుంబవీణ వాయించేవాడు, మహా కోపమున్నవాడు, ఊర్ధ్వరేత, జలాలకు అధిపతి.

ఉగ్రో వంశకరో వంశో వంశనాదో హ్యనిన్దితః । సర్వాఙ్గరూపో మాయావీ సుహృదో హ్యనిలోఽనలః ॥ ౭౦ ॥

ఉగ్రుడు, వంశాలను సృష్టించేవాడు, వంశమే, వంశధ్వని, నిందలేనివాడు, అన్ని రూపాలకూ ధరించేవాడు, మాయలో నిపుణుడు, మంచి మిత్రుడు, గాలి, అగ్ని.

బన్ధనో బన్ధకర్తా చ సుబన్ధనవిమోచనః । స యజ్ఞారిః స కామారిర్మహాదంష్ట్రో మహాయుధః ॥ ౭౧ ॥

బంధనమే, బంధనాన్ని కలిగించేవాడు, మంచి బంధనాల నుంచి విమోచించేవాడు, యజ్ఞానికి శత్రువు, కామానికి శత్రువు, పెద్ద దంతాలు ఉన్నవాడు, మహా బలమైన ఆయుధాన్ని ధరించేవాడు.

బహుధా నిన్దితః శర్వః శఙ్కరః శఙ్కరోఽధనః । అమరేశో మహాదేవో విశ్వదేవః సురారిహా ॥ ౭౨ ॥

శర్వుడు ఎన్నో విధాలుగా నిందించబడినా, ఆయన శంకరుడు, శుభకర్త, దరిద్రుడు కూడా. ఆయన అమరుల అధిపతి, మహాదేవుడు, సమస్త దేవతలకు దేవుడు, దేవతలకు శత్రువుల్ని సంహరించేవాడు.

అహిర్బుధ్న్యోఽనిలాభశ్చ చేకితానో హవిస్తథా । [హరి] అజైకపాచ్చ కాపాలీ త్రిశఙ్కురజితః శివః ॥ ౭౩ ॥

ఆయన అహిర్బుధ్నుడు, గాలిలా ఆకారమున్నవాడు, జ్ఞానవంతుడు, హవిస్సు స్వీకరించేవాడు, అజైకపాదు, కపాలధారి, త్రిశంకువును జయించినవాడు, శివుడు కూడా.

ధన్వన్తరిర్ధూమకేతుః స్కన్దో వైశ్రవణస్తథా । ధాతా శక్రశ్చ విష్ణుశ్చ మిత్రస్త్వష్టా ధ్రువో ధరః ॥ ౭౪ ॥

ఆయన ధన్వంతరి, ధూమకేతువు, స్కందుడు, వైశ్రవణుడు, ధాత, శక్రుడు, విష్ణువు, మిత్రుడు, త్వష్ట, ధ్రువుడు, ధరుడు కూడా.

ప్రభావః సర్వగో వాయురర్యమా సవితా రవిః । ఉషఙ్గుశ్చ విధాతా చ మాన్ధాతా భూతభావనః ॥ ౭౫ ॥

ఆయన ప్రభావుడు, అన్నిచోట్ల ఉన్నవాడు, వాయువు, అర్యమ, సవిత, రవి, ఉషంగు, విధాత, మాంధాత, భూతాలను సృష్టించేవాడు.

విభుర్వర్ణవిభావీ చ సర్వకామగుణావహః । పద్మనాభో మహాగర్భశ్చన్ద్రవక్త్రోఽనిలోఽనలః ॥ ౭౬ ॥

అతడు అన్నిటిలోను వ్యాపించి ఉన్నవాడు, రంగులను ప్రదర్శించేవాడు, అన్నిరకాల కోరికలతో కూడిన గుణాలను ప్రసాదించేవాడు. అతడు పద్మనాభుడు, మహాగర్భుడు, చంద్రుని వంటి ముఖం కలవాడు, గాలివాడు, అగ్నివాడు.

బలవాంశ్చోపశాన్తశ్చ పురాణః పుణ్యచఞ్చురీ । కురుకర్తా కురువాసీ కురుభూతో గుణౌషధః ॥ ౭౭ ॥

అతడు బలవంతుడు, శాంత స్వభావం కలవాడు, పురాతనుడు, మంగళకరమైన ముక్కు కలవాడు. కర్మలను చేయువాడు, కురువంశంలో నివసించేవాడు, కురువంశంగా మారినవాడు, మంచి లక్షణాలకు ఔషధమైనవాడు.

సర్వాశయో దర్భచారీ సర్వేషాం ప్రాణినాం పతిః । దేవదేవః సుఖాసక్తః సదసత్సర్వరత్నవిత్ ॥ ౭౮ ॥

అతడు అందరికీ ఆశ్రయస్థానం, దర్భ గడ్డి మీద సంచరించేవాడు, సమస్త ప్రాణులకు అధిపతి. దేవతలకు దేవుడు, సుఖంలో ఆనందించే వాడు, సత్-అసత్ రూపాల్లో ఉన్నవాడు, అన్ని రత్నాలను తెలిసినవాడు.

కైలాసగిరివాసీ చ హిమవద్గిరిసంశ్రయః । కూలహారీ కూలకర్తా బహువిద్యో బహుప్రదః ॥ ౭౯ ॥

అతడు కైలాస పర్వతంలో నివసించేవాడు, హిమవంత పర్వతాన్ని ఆశ్రయించేవాడు. వంశాన్ని తొలగించేవాడు, వంశాన్ని సృష్టించేవాడు, అనేక విద్యలు తెలిసినవాడు, విరివిగా దానం చేసే వాడు.

వణిజో వర్ధకీ వృక్షో వకులశ్చన్దనశ్ఛదః । సారగ్రీవో మహాజత్రురలోలశ్చ మహౌషధః ॥ ౮౦ ॥

ఆయన వ్యాపారి, తాటి పనివాడు, చెట్టు, వకుల చెట్టు, గంధపు చెట్టు, ఆశ్రయం. ఆయన బలమైన మెడ కలవాడు, విస్తారమైన భుజాలు ఉన్నవాడు, చంచలుడు, గొప్ప ఔషధం కూడా.

సిద్ధార్థకారీ సిద్ధార్థశ్ఛన్దోవ్యాకరణోత్తరః । సింహనాదః సింహదంష్ట్రః సింహగః సింహవాహనః ॥ ౮౧ ॥

ఆయన విజయాన్ని సాధించేవాడు, విజయాన్ని పొందినవాడు, ఛందస్సు, వ్యాకరణంలో నిపుణుడు. ఆయన సింహపు గర్జన, సింహపు పళ్లవాడు, సింహంలా సంచరించేవాడు, సింహాన్ని వాహనంగా చేసుకున్నవాడు.

ప్రభావాత్మా జగత్కాలస్థాలో లోకహితస్తరుః । సారఙ్గో నవచక్రాఙ్గః కేతుమాలీ సభావనః ॥ ౮౨ ॥

ఆయన సారమైన ఆత్మ, జగత్తుకు కాలం, స్థిరుడు, లోకానికి మేలు చేసే వృక్షం. ఆయన జింక ముద్ర ఉన్నవాడు, తొమ్మిది చక్రాల రూపం కలవాడు, ధ్వజాన్ని ధరించినవాడు, పోషించేవాడు.

భూతాలయో భూతపతిరహోరాత్రమనిన్దితః ॥ ౮౩ ॥

ఆయన భూతాల నివాసం, భూతాల అధిపతి, పగలు-రాత్రి, నిందలేని వాడు.

వాహితా సర్వభూతానాం నిలయశ్చ విభుర్భవః । అమోఘః సమ్యతో హ్యశ్వో భోజనః ప్రాణధారణః ॥ ౮౪ ॥

అన్ని జీవులను మోయువాడు, సర్వప్రాణుల నివాసస్థానం, అన్నిచోట్ల వ్యాపించినవాడు, సృష్టికి ఆదికారణం, ఎప్పుడూ విఫలంకాని వాడు, తనను తాను నియంత్రించుకున్నవాడు, అశ్వంలా వేగవంతుడు, అన్నివిధాలా పోషకుడు, ప్రాణాలను నిలిపే వాడు.

ధృతిమాన్ మతిమాన్ దక్షః సత్కృతశ్చ యుగాధిపః । గోపాలిర్గోపతిర్గ్రామో గోచర్మవసనో హరిః ॥ ౮౫ ॥

ధైర్యవంతుడు, జ్ఞానవంతుడు, చతురుడు, అందరికి గౌరవప్రదుడు, యుగాల అధిపతి, ఆవులను కాపాడేవాడు, గోపాలుడు, గ్రామానికి రక్షకుడు, ఆవు చర్మాన్ని ధరించినవాడు, అంధకారాన్ని తొలగించేవాడు.

హిరణ్యబాహుశ్చ తథా గుహాపాలః ప్రవేశినామ్ । ప్రకృష్టారిర్మహాహర్షో జితకామో జితేన్ద్రియః ॥ ౮౬ ॥

బంగారు చేతులు కలవాడు, గుహలను కాపాడేవాడు, లోపలికి ప్రవేశించేవారిలో ముఖ్యుడు, శత్రువులకు భయంకరుడు, మహా ఆనందాన్ని ప్రసాదించేవాడు, కామాన్ని జయించినవాడు, ఇంద్రియాలను వశపరిచినవాడు.

గాన్ధారశ్చ సువాసశ్చ తపఃసక్తో రతిర్నరః । మహాగీతో మహానృత్యో హ్యప్సరోగణసేవితః ॥ ౮౭ ॥

గాంధార దేశానికి చెందినవాడు, శుభ్రమైన వస్త్రాలు ధరించినవాడు, తపస్సులో నిమగ్నుడైనవాడు, మనుష్యులకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు, గొప్ప గాయకుడు, అద్భుత నర్తకుడు, అప్సరసలు సేవించే వాడు.

మహాకేతుర్మహాధాతుర్నైకసానుచరశ్చలః । ఆవేదనీయ ఆదేశః సర్వగన్ధసుఖావహః ॥ ౮౮ ॥

మహా ధ్వజాన్ని ధరించినవాడు, గొప్ప ఆధారంగా నిలిచినవాడు, అనేకమంది తోడుగా ఉన్నవాడు, ఎప్పుడూ కదిలే స్వభావం కలవాడు. ఆయన్ని తెలుసుకోవాలి, ఆయన ఆజ్ఞ, అన్ని సుగంధాల ఆనందాన్ని అందించేవాడు.

తోరణస్తారణో వాతః పరిధీ పతిఖేచరః । సమ్యోగో వర్ధనో వృద్ధో అతివృద్ధో గుణాధికః ॥ ౮౯ ॥

అయన ద్వారం, రక్షకుడు, గాలి వలె విహరించేవాడు, పరిధిగా ఉండేవాడు, ఆకాశంలో సంచరించేవారికి అధిపతి. ఆయనే కలయిక, అభివృద్ధిని కలిగించేవాడు, వృద్ధుడు, అత్యంత వృద్ధుడు, అన్ని గుణాల్లో మించిపోయినవాడు.