శ్రీశివసహస్రనామస్తోత్రమ్

వామదేవశ్చ వామశ్చ ప్రాగ్దక్షిణశ్చ వామనః । సిద్ధయోగీ మహర్షిశ్చ సిద్ధార్థః సిద్ధసాధకః ॥ ౪౧ ॥

ఆయన వామదేవుడు, మృదువైనవాడు, తూర్పు, దక్షిణ, వామనుడు. ఆయన సిద్ధయోగి, మహర్షి, తన కోరికలు నెరవేర్చుకున్నవాడు, సిద్ధిని సాధించేవాడు.

భిక్షుశ్చ భిక్షురూపశ్చ విపణో మృదురవ్యయః । మహాసేనో విశాఖశ్చ షష్టిభాగో గవాం పతిః ॥ ౪౨ ॥

ఆయన భిక్షువు, భిక్షురూపుడూ, వ్యాపారి, మృదువైనవాడు, నశించని వాడు. ఆయన మహాసేనుడు, విశాఖుడు, ఆరు భాగాల్లో ఒక భాగం, గోవుల అధిపతి.

వజ్రహస్తశ్చ విష్కమ్భీ చమూస్తమ్భన ఏవ చ । వృత్తావృత్తకరస్తాలో మధుర్మధుకలోచనః ॥ ౪౩ ॥

ఆయన వజ్రాయుధాన్ని చేతిలో పట్టుకున్నవాడు, ఆధారంగా నిలిచేవాడు, సైన్యాలను అడ్డుకునేవాడు. ఆయన మంచి చెడు పనులు చేసే వాడు, తాళవృక్షం, మధురమైనవాడు, తేనెలాంటి కన్నులు కలవాడు.

వాచస్పత్యో వాజసనో నిత్యమాశ్రమపూజితః । [నిత్యమాశ్రితపూజితః] బ్రహ్మచారీ లోకచారీ సర్వచారీ విచారవిత్ ॥ ౪౪ ॥

వాక్పతిగా, బలవంతుడిగా, ఎల్లప్పుడూ ఆశ్రమాలలో పూజింపబడేవాడిగా, ఎప్పుడూ శరణు వచ్చినవారి చేత పూజించబడేవాడిగా, బ్రహ్మచారిగా, లోకాలన్నింటిలో తిరిగేవాడిగా, అన్ని చోట్ల సంచరించేవాడిగా, అన్ని విషయాలను విచారించగలవాడిగా పరమేశ్వరుడు ఉన్నాడు.

ఈశాన ఈశ్వరః కాలో నిశాచారీ పినాకభృత్ । నిమిత్తస్థో నిమిత్తం చ నన్దిర్నన్దికరో హరిః ॥ ౪౫ ॥

ఈశానదిక్కు అధిపతిగా, పరమేశ్వరుడిగా, కాలంగా, రాత్రి సంచరించేవాడిగా, పినాక ధారిగా, కారణాలలో నిలిచినవాడిగా, తానే కారణంగా ఉండేవాడిగా, నంది, ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు, కష్టాలను తొలగించేవాడు, సింహంలా ధైర్యవంతుడు, సంహారకుడు, కాలస్వరూపుడు, సృష్టికర్త, పెద్దవాడు.

నన్దీశ్వరశ్చ నన్దీ చ నన్దనో నన్దివర్ధనః । భగహారీ నిహన్తా చ కాలో బ్రహ్మా పితామహః ॥ ౪౬ ॥

నందీశ్వరుడిగా, నందిగా, ఆనందానికి మూలంగా, ఆనందాన్ని పెంచేవాడిగా, భాగ్యాన్ని పోగొట్టేవాడిగా, నాశనం చేయువాడిగా, కాలంగా, బ్రహ్మగా, పెద్దవాడిగా పరమేశ్వరుడు ఉన్నాడు.

చతుర్ముఖో మహాలిఙ్గశ్చారులిఙ్గస్తథైవ చ । లిఙ్గాధ్యక్షః సురాధ్యక్షో యోగాధ్యక్షో యుగావహః ॥ ౪౭ ॥

నాలుగు ముఖాలవాడిగా, మహా లింగంగా, అందమైన లింగంగా, లింగానికి అధిపతిగా, దేవతలకు అధిపతిగా, యోగులకు అధిపతిగా, యుగాలను తీసుకురావడంలో ముందుండేవాడిగా పరమేశ్వరుడు ఉన్నాడు.

బీజాధ్యక్షో బీజకర్తా అధ్యాత్మానుగతో బలః । ఇతిహాసః సకల్పశ్చ గౌతమోఽథ నిశాకరః ॥ ౪౮ ॥

ఆయన విత్తనాల పరిపాలకుడు, విత్తనాల సృష్టికర్త, అంతరాత్మను అనుసరించేవాడు, బలమయుడు; ఆయనే చరిత్ర, సంకల్పం, గౌతముడు, రాత్రిని కలిగించేవాడు కూడా.

దమ్భో హ్యదమ్భో వైదమ్భో వశ్యో వశకరః కలిః । లోకకర్తా పశుపతిర్మహాకర్తా హ్యనౌషధః ॥ ౪౯ ॥

ఆయన మాయాచారుడు, మాయాచారమునకు అతీతుడు, మాయాచారమై కనిపించేవాడు; వశంలో ఉండేవాడు, వశపరిచేవాడు, కలియుగం; లోకాల సృష్టికర్త, పశుపతి, మహాసృష్టికర్త, ఆయుషధం లేనివాడు.

అక్షరం పరమం బ్రహ్మ బలవచ్ఛక్ర ఏవ చ । నీతిర్హ్యనీతిః శుద్ధాత్మా శుద్ధో మాన్యో గతాగతః ॥ ౫౦ ॥

ఆయన అక్షరం, పరబ్రహ్మం, బలవంతుడు, చక్రమే; న్యాయం, అన్యాయం, పవిత్రాత్మ, పవిత్రుడు, గౌరవించదగినవాడు, వచ్చేవాడు పోయేవాడు కూడా.

బహుప్రసాదః సుస్వప్నో దర్పణోఽథ త్వమిత్రజిత్ । వేదకారో మన్త్రకారో విద్వాన్ సమరమర్దనః ॥ ౫౧ ॥

ఆయన అపారమైన కృప కలవాడు, మంగళకరమైన స్వప్నాల కలవాడు, అద్దం, శత్రువులను జయించేవాడు; వేదాలను రూపొందించేవాడు, మంత్రాలను సృష్టించేవాడు, జ్ఞానవంతుడు, యుద్ధంలో శత్రువులను నాశనం చేసేవాడు.

మహామేఘనివాసీ చ మహాఘోరో వశీకరః । అగ్నిజ్వాలో మహాజ్వాలో అతిధూమ్రో హుతో హవిః ॥ ౫౨ ॥

మహా మేఘాల మధ్య నివసించేవాడు, భయంకరమైనవాడు, ఇతరులను తనవైపు ఆకర్షించేవాడు. అతని జ్వాల అగ్నిలా మండిపోతుంది, అతని కాంతి అపారంగా ఉంటుంది, పొగతో చుట్టబడి ఉంటాడు. అతనే హవిస్సు, అతనే హోమంలో సమర్పించేది.

వృషణః శఙ్కరో నిత్యవర్చస్వీ ధూమకేతనః । నీలస్తథాఙ్గలుబ్ధశ్చ శోభనో నిరవగ్రహః ॥ ౫౩ ॥

వీర్యవంతుడైన వృషణుడు, శంకరుడు, ఎప్పుడూ ప్రకాశించే వాడు, పొగతో కూడిన ధ్వజాన్ని కలిగినవాడు. నీలవర్ణుడూ, భక్తులపై మక్కువ కలిగినవాడు, అందమైనవాడు, ఎలాంటి అడ్డంకులు లేనివాడు.

స్వస్తిదః స్వస్తిభావశ్చ భాగీ భాగకరో లఘుః । ఉత్సఙ్గశ్చ మహాఙ్గశ్చ మహాగర్భపరాయణః ॥ ౫౪ ॥

శుభాన్ని ప్రసాదించేవాడు, శుభస్థితిగా ఉండేవాడు, భాగ్యాన్ని పొందేవాడు, ఇతరులకు భాగాన్ని ఇచ్చేవాడు, తేలికగా ఉండేవాడు. ఆధారంగా, మహా శరీరంగా, మహా గర్భానికి శరణు అయినవాడు.

కృష్ణవర్ణః సువర్ణశ్చ ఇన్ద్రియం సర్వదేహినామ్ । మహాపాదో మహాహస్తో మహాకాయో మహాయశాః ॥ ౫౫ ॥

కృష్ణవర్ణుడూ, బంగారంలా మెరిసే వాడూ, సమస్త ప్రాణులకు ఇంద్రియ స్వరూపుడూ. అతని పాదాలు గొప్పవీ, చేతులు విశాలమైనవీ, శరీరం విస్తారమైనది, ఖ్యాతి అపారమైనది.

మహామూర్ధా మహామాత్రో మహానేత్రో నిశాలయః । మహాన్తకో మహాకర్ణో మహోష్ఠశ్చ మహాహనుః ॥ ౫౬ ॥

విశాలమైన తల కలవాడు, అపారమైన పరిమాణం ఉన్నవాడు, పెద్ద పెద్ద కళ్ళు గలవాడు, రాత్రికి నిలయం అయినవాడు, అంత్యాన్ని కలిగించేవాడు, పెద్ద చెవులు, పెద్ద పెదాలు, పెద్ద దవడలు ఉన్నవాడు.

మహానాసో మహాకమ్బుర్మహాగ్రీవః శ్మశానభాక్ । మహావక్షా మహోరస్కో హ్యన్తరాత్మా మృగాలయః ॥ ౫౭ ॥

పెద్ద ముక్కు, బలమైన మెడ, విస్తారమైన గొంతు కలవాడు, శ్మశానంలో విహరించేవాడు, విశాలమైన ఛాతీ, గొప్ప హృదయం కలవాడు, అంతరాత్మ అయినవాడు, అడవి జంతువులకు నిలయం అయినవాడు.

లమ్బనో లమ్బితోష్ఠశ్చ మహామాయః పయోనిధిః । మహాదన్తో మహాదంష్ట్రో మహాజిహ్వో మహాముఖః ॥ ౫౮ ॥

దీర్ఘంగా వేలాడే వాడైనవాడు, వేలాడే పెదాలు గలవాడు, మహామాయ అయినవాడు, పాలు సముద్రం లాంటి వాడు, గొప్ప పళ్ళు, పెద్ద దంతాలు, పెద్ద నాలుక, విశాలమైన నోరు కలవాడు.

మహానఖో మహారోమా మహాకేశో మహాజటః । ప్రసన్నశ్చ ప్రసాదశ్చ ప్రత్యయో గిరిసాధనః ॥ ౫౯ ॥

పెద్ద నఖాలు, గొప్ప రోమాలు, విస్తారమైన జుట్టు, పెద్ద జటలు కలవాడు, సంతోషంగా ఉండేవాడు, అనుగ్రహంగా ఉండేవాడు, నమ్మకమైనవాడు, పర్వతానికి ఆధారమైనవాడు.

స్నేహనోఽస్నేహనశ్చైవ అజితశ్చ మహామునిః । వృక్షాకారో వృక్షకేతురనలో వాయువాహనః ॥ ౬౦ ॥

అతడు ప్రేమగలవాడూ, ప్రేమలేనివాడూ, ఎవ్వరూ జయించలేని వాడూ, మహా మునియూ, వృక్షరూపుడూ, వృక్షాన్ని జెండాగా ధరించినవాడూ, అగ్నియూ, గాలిని మోయువాడూ కూడా.

గణ్డలీ మేరుధామా చ దేవాధిపతిరేవ చ । అథర్వశీర్షః సామాస్య ఋక్సహస్రామితేక్షణః ॥ ౬౧ ॥

అతడు గండలీ, మెరు పర్వతానికి ఆధారమైనవాడు, దేవతల అధిపతి, అతని తల అథర్వవేదం, నోరు సామవేదం, కన్నులు అనేక ఋగ్వేదాల వంటివి.

యజుః పాదభుజో గుహ్యః ప్రకాశో జఙ్గమస్తథా । అమోఘార్థః ప్రసాదశ్చ అభిగమ్యః సుదర్శనః ॥ ౬౨ ॥

యజుర్వేదం అతని చేతులు, కాలులు; అతడు అంతర్లీనమైనవాడు, వెలుగునిచ్చేవాడు, ఎప్పుడూ కదిలే వాడూ; అతని సంకల్పం ఎప్పుడూ ఫలించే విధంగా ఉంటుంది, దయగలవాడు, అందరికీ సులభంగా చేరదగినవాడు, అందమైన చూపు కలవాడు.

ఉపకారః ప్రియః సర్వః కనకః కాఞ్చనచ్ఛవిః । నాభిర్నన్దికరో భావః పుష్కరస్థపతిః స్థిరః ॥ ౬౩ ॥

అతడు సహాయపడేవాడు, అందరికీ ప్రియమైనవాడు, బంగారు వర్ణం కలవాడు, బంగారు మెరుపుతో ప్రకాశించే వాడు; నాభి, ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు, భావం, కమలంలో నివసించే అధిపతి, స్థిరంగా ఉండే వాడు.

ద్వాదశస్త్రాసనశ్చాద్యో యజ్ఞో యజ్ఞసమాహితః । నక్తం కలిశ్చ కాలశ్చ మకరః కాలపూజితః ॥ ౬౪ ॥

పన్నెండు ఆయుధాలు ధరించే వారిలో మొదటివాడు, యజ్ఞస్వరూపుడు, యజ్ఞంలో నిమగ్నుడైనవాడు; రాత్రి, కలియుగం, కాలమే, మకరరాశి, కాలం పూజించే వాడు.

సగణో గణకారశ్చ భూతవాహనసారథిః । భస్మశయో భస్మగోప్తా భస్మభూతస్తరుర్గణః ॥ ౬౫ ॥

సహచరులతో కూడినవాడు, గణాల సృష్టికర్త, భూతవాహనానికి సారథి; బస్మంలో నివసించే వాడు, బస్మాన్ని కాపాడేవాడు, బస్మమైపోయినవాడు, చెట్టు, గణసమూహం.

లోకపాలస్తథాఽలోకో మహాత్మా సర్వపూజితః । శుక్లస్త్రిశుక్లః సమ్పన్నః శుచిర్భూతనిషేవితః ॥ ౬౬ ॥

లోకాలను కాపాడేవాడు, లోకాలకు అతీతుడు, మహాత్ముడు, అందరితో పూజించబడేవాడు; శుద్ధుడు, మూడుసార్లు శుద్ధుడు, సంపన్నుడు, పవిత్రుడు, భూతగణాలు సేవించే వాడు.

ఆశ్రమస్థః క్రియావస్థో విశ్వకర్మమతిర్వరః । విశాలశాఖస్తామ్రోష్ఠో హ్యమ్బుజాలః సునిశ్చలః ॥ ౬౭ ॥

ఆశ్రమాలలో ఉండేవాడు, కర్మల్లో నిమగ్నుడైనవాడు, విశ్వకర్మకు ప్రియమైన మనస్సు కలవాడు; విస్తృతమైన కొమ్మలు ఉన్నవాడు, తామ్రవర్ణమైన పెదవులు, కమలపు కన్నులు, స్థిరమైనవాడు.

కపిలః కపిశః శుక్ల ఆయుశ్చైవ పరోః । గన్ధర్వో హ్యదితిస్తార్క్ష్యః సువిజ్ఞేయః సుశారదః ॥ ౬౮ ॥

కపిలుడు, ముదురు రంగు కలవాడు, శుద్ధుడు, ఆయువు, పరముడు, గంధర్వుడు, అదితి, తార్క్ష్యుడు, సులభంగా తెలుసుకోదగినవాడు, మంచి మాటలతో మాట్లాడేవాడు.

పరశ్వధాయుధో దేవో హ్యనుకారీ సుబాన్ధవః । తుమ్బవీణో మహాక్రోధ ఊర్ధ్వరేతా జలేశయః ॥ ౬౯ ॥

పరశు అనే ఆయుధాన్ని ధరించేవాడు, అనుకరించేవాడు, మంచి స్నేహితుడు, తుంబవీణ వాయించేవాడు, మహా కోపమున్నవాడు, ఊర్ధ్వరేత, జలాలకు అధిపతి.