శ్రీశివసహస్రనామస్తోత్రమ్

సర్వతూర్యనినాదీ చ సర్వాతోద్యపరిగ్రహః । వ్యాలరూపో గుహావాసీ గుహో మాలీ తరఙ్గవిత్ ॥ ౩౧ ॥

అన్ని వాద్యాల నాదం, అన్ని వాద్యాలను తనలో కలిగి ఉన్నవాడు, పాము రూపంలో ఉన్నవాడు, గుహల్లో నివసించేవాడు, రహస్యమైనవాడు, హారధారి, తరంగాలను తెలిసినవాడు.

త్రిదశస్త్రికాలధృక్కర్మసర్వబన్ధవిమోచనః । బన్ధనస్త్వసురేన్ద్రాణాం యుధిశత్రువినాశనః ॥ ౩౨ ॥

మూడూ లోకాలను, మూడు కాలాలను సంరక్షించేవాడు, అన్ని కర్మ బంధాలనుండి విముక్తి కలిగించేవాడు, అసురుల రాజులకు బంధనంగా ఉండేవాడు, యుద్ధంలో శత్రువులను నాశనం చేయువాడు.

సాఙ్ఖ్యప్రసాదో దుర్వాసాః సర్వసాధునిషేవితః । ప్రస్కన్దనో విభాగజ్ఞో అతుల్యో యజ్ఞభాగవిత్ ॥ ౩౩ ॥

సాంఖ్య యోగంలో ప్రశాంతతను ప్రసాదించేవాడు, కలవడం కష్టమైనవాడు, అన్ని సద్గుణులచే పూజించబడేవాడు, అన్ని అడ్డంకులను దాటి పోయేవాడు, భేదాలను బాగా తెలిసినవాడు, ఎవరికీ సాటిలేని వాడు, యజ్ఞఫలాలను తెలిసినవాడు.

సర్వవాసః సర్వచారీ దుర్వాసా వాసవోఽమరః । హైమో హేమకరోఽయజ్ఞః సర్వధారీ ధరోత్తమః ॥ ౩౪ ॥ [యజ్ఞః]

అన్నిచోట్ల నివసించేవాడు, అన్నిచోట్ల సంచరించేవాడు, కలవడం కష్టమైనవాడు, నివాసానికి అధిపతి, అమరుడు, బంగారు వర్ణుడూ, బంగారాన్ని సృష్టించేవాడు, యజ్ఞాలకు అతీతుడు, అన్నిటినీ మోయగలవాడు, భూమిపై ఉత్తముడు.

లోహితాక్షో మహాక్షశ్చ విజయాక్షో విశారదః । సఙ్గ్రహో నిగ్రహః కర్తా సర్పచీరనివాసనః ॥ ౩౫ ॥

ఎర్ర కళ్లవాడు, విశాలమైన కళ్లవాడు, విజయం కలిగిన చూపు కలవాడు, నైపుణ్యంతో నిండినవాడు, సమీకరించేవాడు, నియంత్రించేవాడు, కార్యసాధకుడు, పాము చర్మాన్ని ధరించేవాడు.

ముఖ్యోఽముఖ్యశ్చ దేహశ్చ కాహలిః సర్వకామదః । సర్వకాలప్రసాదశ్చ సుబలో బలరూపధృత్ ॥ ౩౬ ॥

ఆయన ప్రధానుడూ, ప్రధానుడు కానివాడూ, అన్ని రూపాలకూ మూర్తిమంతుడూ, అన్ని కోరికలను తీరుస్తాడూ, ఎప్పుడూ అనుగ్రహించే వాడూ, అపారమైన బలమున్నవాడూ, బలానికి స్వరూపంగా నిలిచినవాడూ.

సర్వకామవరశ్చైవ సర్వదః సర్వతోముఖః । ఆకాశనిర్విరూపశ్చ నిపాతీ హ్యవశః ఖగః ॥ ౩౭ ॥

ఆయన అన్నీ కోరికలకు వరాలిచ్చేవాడూ, ఎప్పుడూ అందరికీ ఇచ్చేవాడూ, అన్ని దిశల్లోనూ ముఖాలున్నవాడూ, ఆకాశంలా ఆకారరహితుడూ, అనేక రూపాలవాడూ, ఎప్పుడూ దిగివచ్చేవాడూ, ఎవరూ ఆపలేనివాడూ, ఆకాశంలో సంచరించేవాడూ.

రౌద్రరూపోఽమ్శురాదిత్యో బహురశ్మిః సువర్చసీ । వసువేగో మహావేగో మనోవేగో నిశాచరః ॥ ౩౮ ॥

ఆయన ఉగ్రరూపుడూ, చంద్రుడిలా ప్రకాశవంతుడూ, సూర్యునిలా అనేక కిరణాలవాడూ, మహత్తర తేజస్సుతో ఉన్నవాడూ, గాలిలా వేగంగా ఉన్నవాడూ, అపారమైన వేగంతో ఉన్నవాడూ, మనస్సు వేగంతో ఉన్నవాడూ, రాత్రిపూట సంచరించేవాడూ.

సర్వవాసీ శ్రియావాసీ ఉపదేశకరోఽకరః । మునిరాత్మనిరాలోకః సమ్భగ్నశ్చ సహస్రదః ॥ ౩౯ ॥

ఆయన అన్నింటిలో నివసించేవాడూ, ఐశ్వర్యంలో నివసించేవాడూ, ఉపదేశం చేసే వాడూ, క్రియారహితుడూ, మునివాడూ, తనలోనే వెలిగే వాడూ, అజ్ఞానాన్ని తొలగించేవాడూ, వేలాది వరాలు ఇచ్చే వాడూ.

పక్షీ చ పక్షరూపశ్చ అతిదీప్తో విశాం పతిః । ఉన్మాదో మదనః కామో హ్యశ్వత్థోఽర్థకరో యశః ॥ ౪౦ ॥

ఆయన పక్షి, పక్షిరూపుడూ, అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్నవాడు, లోకాల అధిపతి. ఆయన ఉన్మాదం, మన్మథుడు, కాముడు, అశ్వత్థవృక్షం, అర్థాన్ని ప్రసాదించేవాడు, కీర్తిని ఇచ్చేవాడు.

వామదేవశ్చ వామశ్చ ప్రాగ్దక్షిణశ్చ వామనః । సిద్ధయోగీ మహర్షిశ్చ సిద్ధార్థః సిద్ధసాధకః ॥ ౪౧ ॥

ఆయన వామదేవుడు, మృదువైనవాడు, తూర్పు, దక్షిణ, వామనుడు. ఆయన సిద్ధయోగి, మహర్షి, తన కోరికలు నెరవేర్చుకున్నవాడు, సిద్ధిని సాధించేవాడు.

భిక్షుశ్చ భిక్షురూపశ్చ విపణో మృదురవ్యయః । మహాసేనో విశాఖశ్చ షష్టిభాగో గవాం పతిః ॥ ౪౨ ॥

ఆయన భిక్షువు, భిక్షురూపుడూ, వ్యాపారి, మృదువైనవాడు, నశించని వాడు. ఆయన మహాసేనుడు, విశాఖుడు, ఆరు భాగాల్లో ఒక భాగం, గోవుల అధిపతి.

వజ్రహస్తశ్చ విష్కమ్భీ చమూస్తమ్భన ఏవ చ । వృత్తావృత్తకరస్తాలో మధుర్మధుకలోచనః ॥ ౪౩ ॥

ఆయన వజ్రాయుధాన్ని చేతిలో పట్టుకున్నవాడు, ఆధారంగా నిలిచేవాడు, సైన్యాలను అడ్డుకునేవాడు. ఆయన మంచి చెడు పనులు చేసే వాడు, తాళవృక్షం, మధురమైనవాడు, తేనెలాంటి కన్నులు కలవాడు.

వాచస్పత్యో వాజసనో నిత్యమాశ్రమపూజితః । [నిత్యమాశ్రితపూజితః] బ్రహ్మచారీ లోకచారీ సర్వచారీ విచారవిత్ ॥ ౪౪ ॥

వాక్పతిగా, బలవంతుడిగా, ఎల్లప్పుడూ ఆశ్రమాలలో పూజింపబడేవాడిగా, ఎప్పుడూ శరణు వచ్చినవారి చేత పూజించబడేవాడిగా, బ్రహ్మచారిగా, లోకాలన్నింటిలో తిరిగేవాడిగా, అన్ని చోట్ల సంచరించేవాడిగా, అన్ని విషయాలను విచారించగలవాడిగా పరమేశ్వరుడు ఉన్నాడు.

ఈశాన ఈశ్వరః కాలో నిశాచారీ పినాకభృత్ । నిమిత్తస్థో నిమిత్తం చ నన్దిర్నన్దికరో హరిః ॥ ౪౫ ॥

ఈశానదిక్కు అధిపతిగా, పరమేశ్వరుడిగా, కాలంగా, రాత్రి సంచరించేవాడిగా, పినాక ధారిగా, కారణాలలో నిలిచినవాడిగా, తానే కారణంగా ఉండేవాడిగా, నంది, ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు, కష్టాలను తొలగించేవాడు, సింహంలా ధైర్యవంతుడు, సంహారకుడు, కాలస్వరూపుడు, సృష్టికర్త, పెద్దవాడు.

నన్దీశ్వరశ్చ నన్దీ చ నన్దనో నన్దివర్ధనః । భగహారీ నిహన్తా చ కాలో బ్రహ్మా పితామహః ॥ ౪౬ ॥

నందీశ్వరుడిగా, నందిగా, ఆనందానికి మూలంగా, ఆనందాన్ని పెంచేవాడిగా, భాగ్యాన్ని పోగొట్టేవాడిగా, నాశనం చేయువాడిగా, కాలంగా, బ్రహ్మగా, పెద్దవాడిగా పరమేశ్వరుడు ఉన్నాడు.

చతుర్ముఖో మహాలిఙ్గశ్చారులిఙ్గస్తథైవ చ । లిఙ్గాధ్యక్షః సురాధ్యక్షో యోగాధ్యక్షో యుగావహః ॥ ౪౭ ॥

నాలుగు ముఖాలవాడిగా, మహా లింగంగా, అందమైన లింగంగా, లింగానికి అధిపతిగా, దేవతలకు అధిపతిగా, యోగులకు అధిపతిగా, యుగాలను తీసుకురావడంలో ముందుండేవాడిగా పరమేశ్వరుడు ఉన్నాడు.

బీజాధ్యక్షో బీజకర్తా అధ్యాత్మానుగతో బలః । ఇతిహాసః సకల్పశ్చ గౌతమోఽథ నిశాకరః ॥ ౪౮ ॥

ఆయన విత్తనాల పరిపాలకుడు, విత్తనాల సృష్టికర్త, అంతరాత్మను అనుసరించేవాడు, బలమయుడు; ఆయనే చరిత్ర, సంకల్పం, గౌతముడు, రాత్రిని కలిగించేవాడు కూడా.

దమ్భో హ్యదమ్భో వైదమ్భో వశ్యో వశకరః కలిః । లోకకర్తా పశుపతిర్మహాకర్తా హ్యనౌషధః ॥ ౪౯ ॥

ఆయన మాయాచారుడు, మాయాచారమునకు అతీతుడు, మాయాచారమై కనిపించేవాడు; వశంలో ఉండేవాడు, వశపరిచేవాడు, కలియుగం; లోకాల సృష్టికర్త, పశుపతి, మహాసృష్టికర్త, ఆయుషధం లేనివాడు.

అక్షరం పరమం బ్రహ్మ బలవచ్ఛక్ర ఏవ చ । నీతిర్హ్యనీతిః శుద్ధాత్మా శుద్ధో మాన్యో గతాగతః ॥ ౫౦ ॥

ఆయన అక్షరం, పరబ్రహ్మం, బలవంతుడు, చక్రమే; న్యాయం, అన్యాయం, పవిత్రాత్మ, పవిత్రుడు, గౌరవించదగినవాడు, వచ్చేవాడు పోయేవాడు కూడా.

బహుప్రసాదః సుస్వప్నో దర్పణోఽథ త్వమిత్రజిత్ । వేదకారో మన్త్రకారో విద్వాన్ సమరమర్దనః ॥ ౫౧ ॥

ఆయన అపారమైన కృప కలవాడు, మంగళకరమైన స్వప్నాల కలవాడు, అద్దం, శత్రువులను జయించేవాడు; వేదాలను రూపొందించేవాడు, మంత్రాలను సృష్టించేవాడు, జ్ఞానవంతుడు, యుద్ధంలో శత్రువులను నాశనం చేసేవాడు.

మహామేఘనివాసీ చ మహాఘోరో వశీకరః । అగ్నిజ్వాలో మహాజ్వాలో అతిధూమ్రో హుతో హవిః ॥ ౫౨ ॥

మహా మేఘాల మధ్య నివసించేవాడు, భయంకరమైనవాడు, ఇతరులను తనవైపు ఆకర్షించేవాడు. అతని జ్వాల అగ్నిలా మండిపోతుంది, అతని కాంతి అపారంగా ఉంటుంది, పొగతో చుట్టబడి ఉంటాడు. అతనే హవిస్సు, అతనే హోమంలో సమర్పించేది.

వృషణః శఙ్కరో నిత్యవర్చస్వీ ధూమకేతనః । నీలస్తథాఙ్గలుబ్ధశ్చ శోభనో నిరవగ్రహః ॥ ౫౩ ॥

వీర్యవంతుడైన వృషణుడు, శంకరుడు, ఎప్పుడూ ప్రకాశించే వాడు, పొగతో కూడిన ధ్వజాన్ని కలిగినవాడు. నీలవర్ణుడూ, భక్తులపై మక్కువ కలిగినవాడు, అందమైనవాడు, ఎలాంటి అడ్డంకులు లేనివాడు.

స్వస్తిదః స్వస్తిభావశ్చ భాగీ భాగకరో లఘుః । ఉత్సఙ్గశ్చ మహాఙ్గశ్చ మహాగర్భపరాయణః ॥ ౫౪ ॥

శుభాన్ని ప్రసాదించేవాడు, శుభస్థితిగా ఉండేవాడు, భాగ్యాన్ని పొందేవాడు, ఇతరులకు భాగాన్ని ఇచ్చేవాడు, తేలికగా ఉండేవాడు. ఆధారంగా, మహా శరీరంగా, మహా గర్భానికి శరణు అయినవాడు.

కృష్ణవర్ణః సువర్ణశ్చ ఇన్ద్రియం సర్వదేహినామ్ । మహాపాదో మహాహస్తో మహాకాయో మహాయశాః ॥ ౫౫ ॥

కృష్ణవర్ణుడూ, బంగారంలా మెరిసే వాడూ, సమస్త ప్రాణులకు ఇంద్రియ స్వరూపుడూ. అతని పాదాలు గొప్పవీ, చేతులు విశాలమైనవీ, శరీరం విస్తారమైనది, ఖ్యాతి అపారమైనది.

మహామూర్ధా మహామాత్రో మహానేత్రో నిశాలయః । మహాన్తకో మహాకర్ణో మహోష్ఠశ్చ మహాహనుః ॥ ౫౬ ॥

విశాలమైన తల కలవాడు, అపారమైన పరిమాణం ఉన్నవాడు, పెద్ద పెద్ద కళ్ళు గలవాడు, రాత్రికి నిలయం అయినవాడు, అంత్యాన్ని కలిగించేవాడు, పెద్ద చెవులు, పెద్ద పెదాలు, పెద్ద దవడలు ఉన్నవాడు.

మహానాసో మహాకమ్బుర్మహాగ్రీవః శ్మశానభాక్ । మహావక్షా మహోరస్కో హ్యన్తరాత్మా మృగాలయః ॥ ౫౭ ॥

పెద్ద ముక్కు, బలమైన మెడ, విస్తారమైన గొంతు కలవాడు, శ్మశానంలో విహరించేవాడు, విశాలమైన ఛాతీ, గొప్ప హృదయం కలవాడు, అంతరాత్మ అయినవాడు, అడవి జంతువులకు నిలయం అయినవాడు.

లమ్బనో లమ్బితోష్ఠశ్చ మహామాయః పయోనిధిః । మహాదన్తో మహాదంష్ట్రో మహాజిహ్వో మహాముఖః ॥ ౫౮ ॥

దీర్ఘంగా వేలాడే వాడైనవాడు, వేలాడే పెదాలు గలవాడు, మహామాయ అయినవాడు, పాలు సముద్రం లాంటి వాడు, గొప్ప పళ్ళు, పెద్ద దంతాలు, పెద్ద నాలుక, విశాలమైన నోరు కలవాడు.

మహానఖో మహారోమా మహాకేశో మహాజటః । ప్రసన్నశ్చ ప్రసాదశ్చ ప్రత్యయో గిరిసాధనః ॥ ౫౯ ॥

పెద్ద నఖాలు, గొప్ప రోమాలు, విస్తారమైన జుట్టు, పెద్ద జటలు కలవాడు, సంతోషంగా ఉండేవాడు, అనుగ్రహంగా ఉండేవాడు, నమ్మకమైనవాడు, పర్వతానికి ఆధారమైనవాడు.