శ్రీశివసహస్రనామస్తోత్రమ్

ఘోరో మహాతపాః పాశో నిత్యో గిరిరుహో నభః । సహస్రహస్తో విజయో వ్యవసాయో హ్యతన్ద్రితః ॥ ౨౧ ॥

అతడు భయంకరుడు, గొప్ప తపస్సు చేసే వాడు, పాశమై ఉండే వాడు, శాశ్వతుడు, కొండల్లో నివసించే వాడు, ఆకాశస్వరూపుడు; వెయ్యి చేతులు కలవాడు, విజయవంతుడు, దృఢ సంకల్పుడు, ఎప్పుడూ అలసిపోని వాడు.

అధర్షణో ధర్షణాత్మా యజ్ఞహా కామనాశకః । [మర్ష] దక్షయాగాపహారీ చ సుసహో మధ్యమస్తథా ॥ ౨౨ ॥

అతడిని ఎవరూ జయించలేరు, ధైర్య స్వరూపుడు, యజ్ఞాలను నాశనం చేసే వాడు, కోరికలను పోగొట్టే వాడు; దక్షుని యజ్ఞాన్ని తీసుకుపోయిన వాడు, సహనశీలుడు, సులభంగా భరించదగిన వాడు, మధ్యవర్తి కూడా.

తేజోపహారీ బలహా ముదితోఽర్థోఽజితోఽవరః । గమ్భీరఘోషో గమ్భీరో గమ్భీరబలవాహనః ॥ ౨౩ ॥

అతడు తేజస్సును తీసుకునే వాడు, బలాన్ని నాశనం చేసే వాడు, సంతోషంగా ఉండే వాడు, అర్థ స్వరూపుడు, ఎవ్వరూ జయించలేని వాడు, అత్యంత తక్కువ స్థాయిలో ఉండే వాడు; అతని స్వరం లోతుగా ఉంటుంది, అతడు లోతైన వాడు, అతని వాహనం అపార బలాన్ని కలిగి ఉంటుంది.

న్యగ్రోధరూపో న్యగ్రోధో వృక్షకర్ణస్థితిర్విభుః । సుతీక్ష్ణదశనశ్చైవ మహాకాయో మహాననః ॥ ౨౪ ॥

ఆయన వటవృక్ష రూపుడైనవాడు, వటవృక్షమే అయినవాడు, చెట్ల చెవుల్లో నివసించేవాడు, అన్ని చోట్ల వ్యాపించినవాడు. ఆయనకు చాలా పదునైన పళ్లూ, విస్తారమైన శరీరమూ, విరాట్ముఖమూ ఉన్నాయి.

విష్వక్సేనో హరిర్యజ్ఞః సమ్యుగాపీడవాహనః । తీక్ష్ణతాపశ్చ హర్యశ్వః సహాయః కర్మకాలవిత్ ॥ ౨౫ ॥

ఆయన విశ్వక్సేనుడూ, హరివూ, యజ్ఞమూ, యుద్ధంలో విజయం సాధించే వాహనమూ, తీవ్రమైన తాపాన్ని కలిగించేవాడూ, పింగళవాహనుడూ, సహాయకుడూ, కర్మానికి సరైన సమయం తెలిసినవాడూ కూడా.

విష్ణుప్రసాదితో యజ్ఞః సముద్రో బడబాముఖః । హుతాశనసహాయశ్చ ప్రశాన్తాత్మా హుతాశనః ॥ ౨౬ ॥

ఆయన విష్ణువు సంతోషించే వాడు, యజ్ఞమూ, సముద్రమూ, బడబాగ్నిముఖమూ, అగ్నిదేవుడితో కూడినవాడు, శాంతమైన హృదయమున్నవాడు, తానే అగ్నిదేవుడూ కూడా.

ఉగ్రతేజా మహాతేజా జన్యో విజయకాలవిత్ । జ్యోతిషామయనం సిద్ధిః సర్వవిగ్రహ ఏవ చ ॥ ౨౭ ॥

ఆయన ఘోరమైన తేజస్సుతో ఉన్నవాడు, మహాతేజస్సుతో ఉన్నవాడు, సృష్టికి కారణమైనవాడు, విజయానికి సరైన సమయం తెలిసినవాడు, వెలుగుకు నిలయమైనవాడు, సిద్ధి స్వరూపుడూ, అన్ని రూపాలుగా ఉన్నవాడూ కూడా.

శిఖీ ముణ్డీ జటీ జ్వాలీ మూర్తిజో మూర్ధగో బలీ । వేణవీ పణవీ తాలీ ఖలీ కాలకటఙ్కటః ॥ ౨౮ ॥

శిఖధారి, ముండముండ, జటాధారి, అగ్నిలాంటి ప్రకాశవంతుడు, అనేక రూపాల్లో జన్మించినవాడు, కిరీటధారి, బలవంతుడు; వంశీ వాయించేవాడు, మృదంగం మోగించేవాడు, తాళాలు వాయించేవాడు, క్రూరుడు, కృష్ణదంతాలతో భయంకరుడు.

నక్షత్రవిగ్రహమతిర్గుణబుద్ధిర్లయోఽగమః । ప్రజాపతిర్విశ్వబాహుర్విభాగః సర్వగోఽముఖః ॥ ౨౯ ॥

నక్షత్రాల రూపం, మంచి బుద్ధి, వివేకం కలవాడు, లయమయ్యే స్వరూపుడు, అందరికీ అందని వాడు; సృష్టికర్త, అన్ని చేతులతో ఉన్నవాడు, విభాగాలుగా ఉన్నవాడు, అన్నిచోట్లా ఉన్నవాడు, ముఖం లేనివాడు.

విమోచనః సుసరణో హిరణ్యకవచోద్భవః । మేఢ్రజో బలచారీ చ మహీచారీ స్రుతస్తథా ॥ ౩౦ ॥ [మేఘజో]

విమోచకుడు, మంచి మార్గాన్ని చూపేవాడు, బంగారు కవచంతో పుట్టినవాడు, లింగం నుండి జన్మించినవాడు, బలంగా సంచరించేవాడు, భూమిపై తిరిగేవాడు, ప్రవహించే స్వరూపుడు.

సర్వతూర్యనినాదీ చ సర్వాతోద్యపరిగ్రహః । వ్యాలరూపో గుహావాసీ గుహో మాలీ తరఙ్గవిత్ ॥ ౩౧ ॥

అన్ని వాద్యాల నాదం, అన్ని వాద్యాలను తనలో కలిగి ఉన్నవాడు, పాము రూపంలో ఉన్నవాడు, గుహల్లో నివసించేవాడు, రహస్యమైనవాడు, హారధారి, తరంగాలను తెలిసినవాడు.

త్రిదశస్త్రికాలధృక్కర్మసర్వబన్ధవిమోచనః । బన్ధనస్త్వసురేన్ద్రాణాం యుధిశత్రువినాశనః ॥ ౩౨ ॥

మూడూ లోకాలను, మూడు కాలాలను సంరక్షించేవాడు, అన్ని కర్మ బంధాలనుండి విముక్తి కలిగించేవాడు, అసురుల రాజులకు బంధనంగా ఉండేవాడు, యుద్ధంలో శత్రువులను నాశనం చేయువాడు.

సాఙ్ఖ్యప్రసాదో దుర్వాసాః సర్వసాధునిషేవితః । ప్రస్కన్దనో విభాగజ్ఞో అతుల్యో యజ్ఞభాగవిత్ ॥ ౩౩ ॥

సాంఖ్య యోగంలో ప్రశాంతతను ప్రసాదించేవాడు, కలవడం కష్టమైనవాడు, అన్ని సద్గుణులచే పూజించబడేవాడు, అన్ని అడ్డంకులను దాటి పోయేవాడు, భేదాలను బాగా తెలిసినవాడు, ఎవరికీ సాటిలేని వాడు, యజ్ఞఫలాలను తెలిసినవాడు.

సర్వవాసః సర్వచారీ దుర్వాసా వాసవోఽమరః । హైమో హేమకరోఽయజ్ఞః సర్వధారీ ధరోత్తమః ॥ ౩౪ ॥ [యజ్ఞః]

అన్నిచోట్ల నివసించేవాడు, అన్నిచోట్ల సంచరించేవాడు, కలవడం కష్టమైనవాడు, నివాసానికి అధిపతి, అమరుడు, బంగారు వర్ణుడూ, బంగారాన్ని సృష్టించేవాడు, యజ్ఞాలకు అతీతుడు, అన్నిటినీ మోయగలవాడు, భూమిపై ఉత్తముడు.

లోహితాక్షో మహాక్షశ్చ విజయాక్షో విశారదః । సఙ్గ్రహో నిగ్రహః కర్తా సర్పచీరనివాసనః ॥ ౩౫ ॥

ఎర్ర కళ్లవాడు, విశాలమైన కళ్లవాడు, విజయం కలిగిన చూపు కలవాడు, నైపుణ్యంతో నిండినవాడు, సమీకరించేవాడు, నియంత్రించేవాడు, కార్యసాధకుడు, పాము చర్మాన్ని ధరించేవాడు.

ముఖ్యోఽముఖ్యశ్చ దేహశ్చ కాహలిః సర్వకామదః । సర్వకాలప్రసాదశ్చ సుబలో బలరూపధృత్ ॥ ౩౬ ॥

ఆయన ప్రధానుడూ, ప్రధానుడు కానివాడూ, అన్ని రూపాలకూ మూర్తిమంతుడూ, అన్ని కోరికలను తీరుస్తాడూ, ఎప్పుడూ అనుగ్రహించే వాడూ, అపారమైన బలమున్నవాడూ, బలానికి స్వరూపంగా నిలిచినవాడూ.

సర్వకామవరశ్చైవ సర్వదః సర్వతోముఖః । ఆకాశనిర్విరూపశ్చ నిపాతీ హ్యవశః ఖగః ॥ ౩౭ ॥

ఆయన అన్నీ కోరికలకు వరాలిచ్చేవాడూ, ఎప్పుడూ అందరికీ ఇచ్చేవాడూ, అన్ని దిశల్లోనూ ముఖాలున్నవాడూ, ఆకాశంలా ఆకారరహితుడూ, అనేక రూపాలవాడూ, ఎప్పుడూ దిగివచ్చేవాడూ, ఎవరూ ఆపలేనివాడూ, ఆకాశంలో సంచరించేవాడూ.

రౌద్రరూపోఽమ్శురాదిత్యో బహురశ్మిః సువర్చసీ । వసువేగో మహావేగో మనోవేగో నిశాచరః ॥ ౩౮ ॥

ఆయన ఉగ్రరూపుడూ, చంద్రుడిలా ప్రకాశవంతుడూ, సూర్యునిలా అనేక కిరణాలవాడూ, మహత్తర తేజస్సుతో ఉన్నవాడూ, గాలిలా వేగంగా ఉన్నవాడూ, అపారమైన వేగంతో ఉన్నవాడూ, మనస్సు వేగంతో ఉన్నవాడూ, రాత్రిపూట సంచరించేవాడూ.

సర్వవాసీ శ్రియావాసీ ఉపదేశకరోఽకరః । మునిరాత్మనిరాలోకః సమ్భగ్నశ్చ సహస్రదః ॥ ౩౯ ॥

ఆయన అన్నింటిలో నివసించేవాడూ, ఐశ్వర్యంలో నివసించేవాడూ, ఉపదేశం చేసే వాడూ, క్రియారహితుడూ, మునివాడూ, తనలోనే వెలిగే వాడూ, అజ్ఞానాన్ని తొలగించేవాడూ, వేలాది వరాలు ఇచ్చే వాడూ.

పక్షీ చ పక్షరూపశ్చ అతిదీప్తో విశాం పతిః । ఉన్మాదో మదనః కామో హ్యశ్వత్థోఽర్థకరో యశః ॥ ౪౦ ॥

ఆయన పక్షి, పక్షిరూపుడూ, అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్నవాడు, లోకాల అధిపతి. ఆయన ఉన్మాదం, మన్మథుడు, కాముడు, అశ్వత్థవృక్షం, అర్థాన్ని ప్రసాదించేవాడు, కీర్తిని ఇచ్చేవాడు.

వామదేవశ్చ వామశ్చ ప్రాగ్దక్షిణశ్చ వామనః । సిద్ధయోగీ మహర్షిశ్చ సిద్ధార్థః సిద్ధసాధకః ॥ ౪౧ ॥

ఆయన వామదేవుడు, మృదువైనవాడు, తూర్పు, దక్షిణ, వామనుడు. ఆయన సిద్ధయోగి, మహర్షి, తన కోరికలు నెరవేర్చుకున్నవాడు, సిద్ధిని సాధించేవాడు.

భిక్షుశ్చ భిక్షురూపశ్చ విపణో మృదురవ్యయః । మహాసేనో విశాఖశ్చ షష్టిభాగో గవాం పతిః ॥ ౪౨ ॥

ఆయన భిక్షువు, భిక్షురూపుడూ, వ్యాపారి, మృదువైనవాడు, నశించని వాడు. ఆయన మహాసేనుడు, విశాఖుడు, ఆరు భాగాల్లో ఒక భాగం, గోవుల అధిపతి.

వజ్రహస్తశ్చ విష్కమ్భీ చమూస్తమ్భన ఏవ చ । వృత్తావృత్తకరస్తాలో మధుర్మధుకలోచనః ॥ ౪౩ ॥

ఆయన వజ్రాయుధాన్ని చేతిలో పట్టుకున్నవాడు, ఆధారంగా నిలిచేవాడు, సైన్యాలను అడ్డుకునేవాడు. ఆయన మంచి చెడు పనులు చేసే వాడు, తాళవృక్షం, మధురమైనవాడు, తేనెలాంటి కన్నులు కలవాడు.

వాచస్పత్యో వాజసనో నిత్యమాశ్రమపూజితః । [నిత్యమాశ్రితపూజితః] బ్రహ్మచారీ లోకచారీ సర్వచారీ విచారవిత్ ॥ ౪౪ ॥

వాక్పతిగా, బలవంతుడిగా, ఎల్లప్పుడూ ఆశ్రమాలలో పూజింపబడేవాడిగా, ఎప్పుడూ శరణు వచ్చినవారి చేత పూజించబడేవాడిగా, బ్రహ్మచారిగా, లోకాలన్నింటిలో తిరిగేవాడిగా, అన్ని చోట్ల సంచరించేవాడిగా, అన్ని విషయాలను విచారించగలవాడిగా పరమేశ్వరుడు ఉన్నాడు.

ఈశాన ఈశ్వరః కాలో నిశాచారీ పినాకభృత్ । నిమిత్తస్థో నిమిత్తం చ నన్దిర్నన్దికరో హరిః ॥ ౪౫ ॥

ఈశానదిక్కు అధిపతిగా, పరమేశ్వరుడిగా, కాలంగా, రాత్రి సంచరించేవాడిగా, పినాక ధారిగా, కారణాలలో నిలిచినవాడిగా, తానే కారణంగా ఉండేవాడిగా, నంది, ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు, కష్టాలను తొలగించేవాడు, సింహంలా ధైర్యవంతుడు, సంహారకుడు, కాలస్వరూపుడు, సృష్టికర్త, పెద్దవాడు.

నన్దీశ్వరశ్చ నన్దీ చ నన్దనో నన్దివర్ధనః । భగహారీ నిహన్తా చ కాలో బ్రహ్మా పితామహః ॥ ౪౬ ॥

నందీశ్వరుడిగా, నందిగా, ఆనందానికి మూలంగా, ఆనందాన్ని పెంచేవాడిగా, భాగ్యాన్ని పోగొట్టేవాడిగా, నాశనం చేయువాడిగా, కాలంగా, బ్రహ్మగా, పెద్దవాడిగా పరమేశ్వరుడు ఉన్నాడు.

చతుర్ముఖో మహాలిఙ్గశ్చారులిఙ్గస్తథైవ చ । లిఙ్గాధ్యక్షః సురాధ్యక్షో యోగాధ్యక్షో యుగావహః ॥ ౪౭ ॥

నాలుగు ముఖాలవాడిగా, మహా లింగంగా, అందమైన లింగంగా, లింగానికి అధిపతిగా, దేవతలకు అధిపతిగా, యోగులకు అధిపతిగా, యుగాలను తీసుకురావడంలో ముందుండేవాడిగా పరమేశ్వరుడు ఉన్నాడు.

బీజాధ్యక్షో బీజకర్తా అధ్యాత్మానుగతో బలః । ఇతిహాసః సకల్పశ్చ గౌతమోఽథ నిశాకరః ॥ ౪౮ ॥

ఆయన విత్తనాల పరిపాలకుడు, విత్తనాల సృష్టికర్త, అంతరాత్మను అనుసరించేవాడు, బలమయుడు; ఆయనే చరిత్ర, సంకల్పం, గౌతముడు, రాత్రిని కలిగించేవాడు కూడా.

దమ్భో హ్యదమ్భో వైదమ్భో వశ్యో వశకరః కలిః । లోకకర్తా పశుపతిర్మహాకర్తా హ్యనౌషధః ॥ ౪౯ ॥

ఆయన మాయాచారుడు, మాయాచారమునకు అతీతుడు, మాయాచారమై కనిపించేవాడు; వశంలో ఉండేవాడు, వశపరిచేవాడు, కలియుగం; లోకాల సృష్టికర్త, పశుపతి, మహాసృష్టికర్త, ఆయుషధం లేనివాడు.