శ్రీశివసహస్రనామస్తోత్రమ్

దశబాహుస్త్వనిమిషో నీలకణ్ఠ ఉమాపతిః । విశ్వరూపః స్వయం శ్రేష్ఠో బలవీరో బలో గణః ॥ ౧౧ ॥

ఆయన పది చేతులు కలవాడు, ఎప్పుడూ కన్నెత్తని వాడు, నీలకంఠుడు, ఉమాదేవి భర్త. ఆయన విశ్వరూపుడు, తానే శ్రేష్ఠుడు, పరాక్రమవంతుడు, బలానికి ప్రతిరూపం, గణాధిపతి.

గణకర్తా గణపతిర్దిగ్వాసాః కామ ఏవ చ । మన్త్రవిత్పరమో మన్త్రః సర్వభావకరో హరః ॥ ౧౨ ॥

ఆయన సమూహాల సృష్టికర్త, సమూహాల అధిపతి, దిక్కులతో వస్త్రధారి, స్వయంగా కాముడే, మంత్రాలను తెలిసినవాడు, పరమ మంత్రస్వరూపుడు, సమస్త జీవులను సృష్టించేవాడు, హరించేవాడు.

కమణ్డలుధరో ధన్వీ బాణహస్తః కపాలవాన్ । అశనీ శతఘ్నీ ఖడ్గీ పట్‍టిశీ చాయుధీ మహాన్ ॥ ౧౩ ॥

ఆయన కమండలును ధరించేవాడు, విల్లు పట్టినవాడు, బాణాలు చేతిలో ఉంచినవాడు, ఖపాలాన్ని మోసేవాడు, వజ్రాయుధాన్ని, శతఘ్నిని, ఖడ్గాన్ని, పటిషాన్ని ధరించినవాడు, ఆయుధాలు ధరించేవారిలో గొప్పవాడు.

స్రువహస్తః సురూపశ్చ తేజస్తేజస్కరో నిధిః । ఉష్ణీషీ చ సువక్త్రశ్చ ఉదగ్రో వినతస్తథా ॥ ౧౪ ॥

ఆయన యజ్ఞంలో ఉపయోగించే చెంబును చేతిలో ఉంచినవాడు, అందమైన రూపాన్ని కలవాడు, తేజస్సుకు తేజస్సునిచ్చేవాడు, ధనరాశి, ఉష్ణీషాన్ని ధరించినవాడు, సుందరమైన ముఖాన్ని కలవాడు, గొప్పవాడు, వినయశీలుడు కూడా.

దీర్ఘశ్చ హరికేశశ్చ సుతీర్థః కృష్ణ ఏవ చ । సృగాలరూపః సిద్ధార్థో ముణ్డః సర్వశుభఙ్కరః ॥ ౧౫ ॥

ఆయన పొడవైనవాడు, పసుపు రంగు జుట్టు కలవాడు, ఉత్తమ తీర్థస్వరూపుడు, నల్లవాడే, నక్క రూపంలో కనిపించేవాడు, సిద్ధి సాధించినవాడు, ముండముండగా ఉండేవాడు, సమస్త మంగళాలను కలిగించేవాడు.

అజశ్చ బహురూపశ్చ గన్ధధారీ కపర్ద్యపి । ఊర్ధ్వరేతా ఊర్ధ్వలిఙ్గ ఊర్ధ్వశాయీ నభఃస్థలః ॥ ౧౬ ॥

ఆయన జన్మించని వాడు, అనేక రూపాలు కలవాడు, సువాసనను ధరించినవాడు, జటలు కలవాడు. ఆయన శక్తి ఎప్పుడూ పైకి ప్రవహిస్తుంది, ఆయన చిహ్నం పైకి ఉన్నది, ఆయన ఎప్పుడూ పైకి విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు, ఆయన ఆకాశం లాంటి వాడు.

త్రిజటీ చీరవాసాశ్చ రుద్రః సేనాపతిర్విభుః । అహశ్చరో నక్తఞ్చరస్తిగ్మమన్యుః సువర్చసః ॥ ౧౭ ॥

ఆయన మూడు ముడులు ఉన్న జడలు కలవాడు, చెక్కబట్టలు ధరించినవాడు, రుద్రుడు, సైన్యాలకు అధిపతి, అన్నిచోట్ల ఉన్నవాడు. ఆయన పగలు తిరుగుతాడు, రాత్రి తిరుగుతాడు, తీవ్రమైన కోపం కలవాడు, ప్రకాశవంతమైన తేజస్సు కలవాడు.

గజహా దైత్యహా కాలో లోకధాతా గుణాకరః । సింహశార్దూలరూపశ్చ ఆర్ద్రచర్మామ్బరావృతః ॥ ౧౮ ॥

ఆయన ఏనుగును సంహరించినవాడు, దానవులను సంహరించినవాడు, కాలం, లోకాలకు ఆధారమైనవాడు, అన్ని గుణాల నిలయం. ఆయన సింహం, పులి రూపాలు ధరించేవాడు, తడి చర్మాలను వస్త్రంగా ధరించినవాడు.

కాలయోగీ మహానాదః సర్వకామశ్చతుష్పథః । నిశాచరః ప్రేతచారీ భూతచారీ మహేశ్వరః ॥ ౧౯ ॥

ఆయన కాలాన్ని నియంత్రించేవాడు, గొప్ప నాదం, అన్ని కోరికలను తీర్చేవాడు, నాలుగు దారులు కలవాడు. ఆయన రాత్రిపూట తిరుగుతాడు, ప్రేతాత్మల మధ్య సంచరిస్తాడు, భూతాల మధ్య తిరుగుతాడు, మహేశ్వరుడు.

బహుభూతో బహుధరః స్వర్భానురమితో గతిః । నృత్యప్రియో నిత్యనర్తో నర్తకః సర్వలాలసః ॥ ౨౦ ॥

అతడు అనేక రూపాలలో కనిపించే వాడు, అనేక రూపాలు ధరించే వాడు, గ్రహణాన్ని కలిగించే స్వర్భాను, అపరిమితుడు, నడక స్వరూపుడు; నాట్యంలో ఆనందించే వాడు, ఎప్పటికీ నాట్యం చేసే వాడు, నాట్యకారుడు, అన్ని ఆనందాలను ఆస్వాదించే వాడు.

ఘోరో మహాతపాః పాశో నిత్యో గిరిరుహో నభః । సహస్రహస్తో విజయో వ్యవసాయో హ్యతన్ద్రితః ॥ ౨౧ ॥

అతడు భయంకరుడు, గొప్ప తపస్సు చేసే వాడు, పాశమై ఉండే వాడు, శాశ్వతుడు, కొండల్లో నివసించే వాడు, ఆకాశస్వరూపుడు; వెయ్యి చేతులు కలవాడు, విజయవంతుడు, దృఢ సంకల్పుడు, ఎప్పుడూ అలసిపోని వాడు.

అధర్షణో ధర్షణాత్మా యజ్ఞహా కామనాశకః । [మర్ష] దక్షయాగాపహారీ చ సుసహో మధ్యమస్తథా ॥ ౨౨ ॥

అతడిని ఎవరూ జయించలేరు, ధైర్య స్వరూపుడు, యజ్ఞాలను నాశనం చేసే వాడు, కోరికలను పోగొట్టే వాడు; దక్షుని యజ్ఞాన్ని తీసుకుపోయిన వాడు, సహనశీలుడు, సులభంగా భరించదగిన వాడు, మధ్యవర్తి కూడా.

తేజోపహారీ బలహా ముదితోఽర్థోఽజితోఽవరః । గమ్భీరఘోషో గమ్భీరో గమ్భీరబలవాహనః ॥ ౨౩ ॥

అతడు తేజస్సును తీసుకునే వాడు, బలాన్ని నాశనం చేసే వాడు, సంతోషంగా ఉండే వాడు, అర్థ స్వరూపుడు, ఎవ్వరూ జయించలేని వాడు, అత్యంత తక్కువ స్థాయిలో ఉండే వాడు; అతని స్వరం లోతుగా ఉంటుంది, అతడు లోతైన వాడు, అతని వాహనం అపార బలాన్ని కలిగి ఉంటుంది.

న్యగ్రోధరూపో న్యగ్రోధో వృక్షకర్ణస్థితిర్విభుః । సుతీక్ష్ణదశనశ్చైవ మహాకాయో మహాననః ॥ ౨౪ ॥

ఆయన వటవృక్ష రూపుడైనవాడు, వటవృక్షమే అయినవాడు, చెట్ల చెవుల్లో నివసించేవాడు, అన్ని చోట్ల వ్యాపించినవాడు. ఆయనకు చాలా పదునైన పళ్లూ, విస్తారమైన శరీరమూ, విరాట్ముఖమూ ఉన్నాయి.

విష్వక్సేనో హరిర్యజ్ఞః సమ్యుగాపీడవాహనః । తీక్ష్ణతాపశ్చ హర్యశ్వః సహాయః కర్మకాలవిత్ ॥ ౨౫ ॥

ఆయన విశ్వక్సేనుడూ, హరివూ, యజ్ఞమూ, యుద్ధంలో విజయం సాధించే వాహనమూ, తీవ్రమైన తాపాన్ని కలిగించేవాడూ, పింగళవాహనుడూ, సహాయకుడూ, కర్మానికి సరైన సమయం తెలిసినవాడూ కూడా.

విష్ణుప్రసాదితో యజ్ఞః సముద్రో బడబాముఖః । హుతాశనసహాయశ్చ ప్రశాన్తాత్మా హుతాశనః ॥ ౨౬ ॥

ఆయన విష్ణువు సంతోషించే వాడు, యజ్ఞమూ, సముద్రమూ, బడబాగ్నిముఖమూ, అగ్నిదేవుడితో కూడినవాడు, శాంతమైన హృదయమున్నవాడు, తానే అగ్నిదేవుడూ కూడా.

ఉగ్రతేజా మహాతేజా జన్యో విజయకాలవిత్ । జ్యోతిషామయనం సిద్ధిః సర్వవిగ్రహ ఏవ చ ॥ ౨౭ ॥

ఆయన ఘోరమైన తేజస్సుతో ఉన్నవాడు, మహాతేజస్సుతో ఉన్నవాడు, సృష్టికి కారణమైనవాడు, విజయానికి సరైన సమయం తెలిసినవాడు, వెలుగుకు నిలయమైనవాడు, సిద్ధి స్వరూపుడూ, అన్ని రూపాలుగా ఉన్నవాడూ కూడా.

శిఖీ ముణ్డీ జటీ జ్వాలీ మూర్తిజో మూర్ధగో బలీ । వేణవీ పణవీ తాలీ ఖలీ కాలకటఙ్కటః ॥ ౨౮ ॥

శిఖధారి, ముండముండ, జటాధారి, అగ్నిలాంటి ప్రకాశవంతుడు, అనేక రూపాల్లో జన్మించినవాడు, కిరీటధారి, బలవంతుడు; వంశీ వాయించేవాడు, మృదంగం మోగించేవాడు, తాళాలు వాయించేవాడు, క్రూరుడు, కృష్ణదంతాలతో భయంకరుడు.

నక్షత్రవిగ్రహమతిర్గుణబుద్ధిర్లయోఽగమః । ప్రజాపతిర్విశ్వబాహుర్విభాగః సర్వగోఽముఖః ॥ ౨౯ ॥

నక్షత్రాల రూపం, మంచి బుద్ధి, వివేకం కలవాడు, లయమయ్యే స్వరూపుడు, అందరికీ అందని వాడు; సృష్టికర్త, అన్ని చేతులతో ఉన్నవాడు, విభాగాలుగా ఉన్నవాడు, అన్నిచోట్లా ఉన్నవాడు, ముఖం లేనివాడు.

విమోచనః సుసరణో హిరణ్యకవచోద్భవః । మేఢ్రజో బలచారీ చ మహీచారీ స్రుతస్తథా ॥ ౩౦ ॥ [మేఘజో]

విమోచకుడు, మంచి మార్గాన్ని చూపేవాడు, బంగారు కవచంతో పుట్టినవాడు, లింగం నుండి జన్మించినవాడు, బలంగా సంచరించేవాడు, భూమిపై తిరిగేవాడు, ప్రవహించే స్వరూపుడు.

సర్వతూర్యనినాదీ చ సర్వాతోద్యపరిగ్రహః । వ్యాలరూపో గుహావాసీ గుహో మాలీ తరఙ్గవిత్ ॥ ౩౧ ॥

అన్ని వాద్యాల నాదం, అన్ని వాద్యాలను తనలో కలిగి ఉన్నవాడు, పాము రూపంలో ఉన్నవాడు, గుహల్లో నివసించేవాడు, రహస్యమైనవాడు, హారధారి, తరంగాలను తెలిసినవాడు.

త్రిదశస్త్రికాలధృక్కర్మసర్వబన్ధవిమోచనః । బన్ధనస్త్వసురేన్ద్రాణాం యుధిశత్రువినాశనః ॥ ౩౨ ॥

మూడూ లోకాలను, మూడు కాలాలను సంరక్షించేవాడు, అన్ని కర్మ బంధాలనుండి విముక్తి కలిగించేవాడు, అసురుల రాజులకు బంధనంగా ఉండేవాడు, యుద్ధంలో శత్రువులను నాశనం చేయువాడు.

సాఙ్ఖ్యప్రసాదో దుర్వాసాః సర్వసాధునిషేవితః । ప్రస్కన్దనో విభాగజ్ఞో అతుల్యో యజ్ఞభాగవిత్ ॥ ౩౩ ॥

సాంఖ్య యోగంలో ప్రశాంతతను ప్రసాదించేవాడు, కలవడం కష్టమైనవాడు, అన్ని సద్గుణులచే పూజించబడేవాడు, అన్ని అడ్డంకులను దాటి పోయేవాడు, భేదాలను బాగా తెలిసినవాడు, ఎవరికీ సాటిలేని వాడు, యజ్ఞఫలాలను తెలిసినవాడు.

సర్వవాసః సర్వచారీ దుర్వాసా వాసవోఽమరః । హైమో హేమకరోఽయజ్ఞః సర్వధారీ ధరోత్తమః ॥ ౩౪ ॥ [యజ్ఞః]

అన్నిచోట్ల నివసించేవాడు, అన్నిచోట్ల సంచరించేవాడు, కలవడం కష్టమైనవాడు, నివాసానికి అధిపతి, అమరుడు, బంగారు వర్ణుడూ, బంగారాన్ని సృష్టించేవాడు, యజ్ఞాలకు అతీతుడు, అన్నిటినీ మోయగలవాడు, భూమిపై ఉత్తముడు.

లోహితాక్షో మహాక్షశ్చ విజయాక్షో విశారదః । సఙ్గ్రహో నిగ్రహః కర్తా సర్పచీరనివాసనః ॥ ౩౫ ॥

ఎర్ర కళ్లవాడు, విశాలమైన కళ్లవాడు, విజయం కలిగిన చూపు కలవాడు, నైపుణ్యంతో నిండినవాడు, సమీకరించేవాడు, నియంత్రించేవాడు, కార్యసాధకుడు, పాము చర్మాన్ని ధరించేవాడు.

ముఖ్యోఽముఖ్యశ్చ దేహశ్చ కాహలిః సర్వకామదః । సర్వకాలప్రసాదశ్చ సుబలో బలరూపధృత్ ॥ ౩౬ ॥

ఆయన ప్రధానుడూ, ప్రధానుడు కానివాడూ, అన్ని రూపాలకూ మూర్తిమంతుడూ, అన్ని కోరికలను తీరుస్తాడూ, ఎప్పుడూ అనుగ్రహించే వాడూ, అపారమైన బలమున్నవాడూ, బలానికి స్వరూపంగా నిలిచినవాడూ.

సర్వకామవరశ్చైవ సర్వదః సర్వతోముఖః । ఆకాశనిర్విరూపశ్చ నిపాతీ హ్యవశః ఖగః ॥ ౩౭ ॥

ఆయన అన్నీ కోరికలకు వరాలిచ్చేవాడూ, ఎప్పుడూ అందరికీ ఇచ్చేవాడూ, అన్ని దిశల్లోనూ ముఖాలున్నవాడూ, ఆకాశంలా ఆకారరహితుడూ, అనేక రూపాలవాడూ, ఎప్పుడూ దిగివచ్చేవాడూ, ఎవరూ ఆపలేనివాడూ, ఆకాశంలో సంచరించేవాడూ.

రౌద్రరూపోఽమ్శురాదిత్యో బహురశ్మిః సువర్చసీ । వసువేగో మహావేగో మనోవేగో నిశాచరః ॥ ౩౮ ॥

ఆయన ఉగ్రరూపుడూ, చంద్రుడిలా ప్రకాశవంతుడూ, సూర్యునిలా అనేక కిరణాలవాడూ, మహత్తర తేజస్సుతో ఉన్నవాడూ, గాలిలా వేగంగా ఉన్నవాడూ, అపారమైన వేగంతో ఉన్నవాడూ, మనస్సు వేగంతో ఉన్నవాడూ, రాత్రిపూట సంచరించేవాడూ.

సర్వవాసీ శ్రియావాసీ ఉపదేశకరోఽకరః । మునిరాత్మనిరాలోకః సమ్భగ్నశ్చ సహస్రదః ॥ ౩౯ ॥

ఆయన అన్నింటిలో నివసించేవాడూ, ఐశ్వర్యంలో నివసించేవాడూ, ఉపదేశం చేసే వాడూ, క్రియారహితుడూ, మునివాడూ, తనలోనే వెలిగే వాడూ, అజ్ఞానాన్ని తొలగించేవాడూ, వేలాది వరాలు ఇచ్చే వాడూ.