ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵਸਹਸ੍ਰਨਾਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍

ਆषਾਢਸ਼੍ਚ ਸੁषਾਢਸ਼੍ਚ ਧ੍ਰੁਵੋऽਥ ਹਰਿਣੋ ਹਰਃ । ਵਪੁਰਾਵਰ੍ਤਮਾਨੇਭ੍ਯੋ ਵਸੁਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਮਹਾਪਥਃ ॥ ੯੧ ॥

ਉਹ ਅਜੈਯ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਅਜੈਯ ਹੈ, ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਘੁੰਮਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਚਮਕਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰੋਹਾਰੀ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਲਕ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਅਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰਥਯੋਗੀ ਚ ਸਰ੍ਵਯੋਗੀ ਮਹਾਬਲਃ ॥ ੯੨ ॥

ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਚੰਗੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ; ਕਦੇ ਨਾ ਮਿਟਣ ਵਾਲਾ, ਰਥ ਦਾ ਸਵਾਰ, ਸਾਰੇ ਜੋਗਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ।

ਸਮਾਮ੍ਨਾਯੋऽਸਮਾਮ੍ਨਾਯਸ੍ਤੀਰ੍ਥਦੇਵੋ ਮਹਾਰਥਃ । ਨਿਰ੍ਜੀਵੋ ਜੀਵਨੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ਼ੁਭਾਕ੍ਸ਼ੋ ਬਹੁਕਰ੍ਕਸ਼ਃ ॥ ੯੩ ॥

ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੂਪ, ਵੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਥ ਸਵਾਰ; ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਮੰਤਰ, ਚੰਗੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ।

ਰਤ੍ਨਪ੍ਰਭੂਤੋ ਰਕ੍ਤਾਙ੍ਗੋ ਮਹਾਰ੍ਣਵਨਿਪਾਨਵਿਤ੍ । [ਰਤ੍ਨਾਙ੍ਗੋ] ਮੂਲਂ ਵਿਸ਼ਾਲੋ ਹ੍ਯਮृਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਤਪੋਨਿਧਿਃ ॥ ੯੪ ॥

ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਅੰਗ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ; ਮੂਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਅਮਰ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਤਪ ਦੀ ਖਜਾਨਾ।

ਆਰੋਹਣੋऽਧਿਰੋਹਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਲਧਾਰੀ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ । ਸੇਨਾਕਲ੍ਪੋ ਮਹਾਕਲ੍ਪੋ ਯੋਗੋ ਯੁਗਕਰੋ ਹਰਿਃ ॥ ੯੫ ॥ [ਯੋਗਕਰੋ]

ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ, ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਵਾਲਾ; ਫੌਜ ਵਰਗਾ, ਵੱਡੀ ਯੁਗ ਵਰਗਾ, ਜੋਗ, ਯੁਗ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

ਯੁਗਰੂਪੋ ਮਹਾਰੂਪੋ ਮਹਾਨਾਗਹਨੋ ਵਧਃ । ਨ੍ਯਾਯਨਿਰ੍ਵਪਣਃ ਪਾਦਃ ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਹ੍ਯਚਲੋਪਮਃ ॥ ੯੬ ॥

ਉਹ ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਨਸਾਫ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਵਾਂ ਹੈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ।

ਬਹੁਮਾਲੋ ਮਹਾਮਾਲਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ਹਰਸੁਲੋਚਨਃ । ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਲਵਣਃ ਕੂਪਸ੍ਤ੍ਰਿਯੁਗਃ ਸਫਲੋਦਯਃ ॥ ੯੭ ॥

ਉਹ ਜੋ ਕਈ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ; ਜੋ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਲੂਣੀ ਹੈ, ਕੂਆਂ ਹੈ, ਦੋ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਉਤਪਨ ਹੋਣਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਲੋਚਨੋ ਵਿषਣ੍ਣਾਙ੍ਗੋ ਮਣਿਵਿਦ੍ਧੋ ਜਟਾਧਰਃ । ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਵਿਸਰ੍ਗਃ ਸੁਮੁਖਃ ਸ਼ਰਃ ਸਰ੍ਵਾਯੁਧਃ ਸਹਃ ॥ ੯੮ ॥

ਉਹ ਜੋ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਵਿਸਰਗ ਹੈ, ਸੁਭਾਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੀਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ, ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ।

ਨਿਵੇਦਨਃ ਸੁਖਾਜਾਤਃ ਸੁਗਨ੍ਧਾਰੋ ਮਹਾਧਨੁਃ । ਗਨ੍ਧਪਾਲੀ ਚ ਭਗਵਾਨੁਤ੍ਥਾਨਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ ੯੯ ॥

ਉਹ ਜੋ ਅਰਪਣ ਹੈ, ਸੁਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਧਨੁ ਹੈ; ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਥਾਨੋ ਬਹੁਲੋ ਵਾਯੁਃ ਸਕਲਃ ਸਰ੍ਵਲੋਚਨਃ । ਤਲਸ੍ਤਾਲਃ ਕਰਸ੍ਥਾਲੀ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸਂਹਨਨੋ ਮਹਾਨ੍ ॥ ੧੦੦ ॥

ਉਹ ਮਥਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਲਾ ਹੈ, ਤਾਲਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਪਰਲਾ ਸਰੀਰ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੈ।

ਛਤ੍ਰਂ ਸੁਚ੍ਛਤ੍ਰੋ ਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਲੋਕਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਃ ਕ੍ਰਮਃ । ਮੁਣ੍ਡੋ ਵਿਰੂਪੋ ਵਿਕृਤੋ ਦਣ੍ਡੀ ਕੁਣ੍ਡੀ ਵਿਕੁਰ੍ਵਣਃ ॥ ੧੦੧ ॥

ਉਹ ਛਤਰੀ ਹੈ, ਸੁੰਦਰ ਛਤਰੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਹੈ, ਵਿਅੰਗ ਹੈ, ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲਾਠੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕੂਜਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਹਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਕਕੁਭੋ ਵਜ੍ਰੀ ਸ਼ਤਜਿਹ੍ਵਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍ । ਸਹਸ੍ਰਮੂਰ੍ਧਾ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵਮਯੋ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧੦੨ ॥

ਉਹ ਹਰਿਆਕਸ਼ ਹੈ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਹੈ, ਵਜਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੌ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਃ ਸ਼ਰਣ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕਕृਤ੍ । ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਕਕੁਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਕਨਿष੍ਠਃ ਕृष੍ਣਪਿਙ੍ਗਲਃ ॥ ੧੦੩ ॥

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਪੀਲਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਣ੍ਡਵਿਨਿਰ੍ਮਾਤਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀਪਾਸ਼ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਪਦ੍ਮਗਰ੍ਭੋ ਮਹਾਗਰ੍ਭੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਗਰ੍ਭੋ ਜਲੋਦ੍ਭਵਃ ॥ ੧੦੪ ॥

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦੰਡ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਸੌ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ, ਫਾਹੀ ਤੇ ਭਾਲਾ ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਾਂਗੂ, ਵੱਡਾ ਗਰਭ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਗਰਭ ਤੇ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗਭਸ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਕृਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਗਤਿਃ । ਅਨਨ੍ਤਰੂਪੋ ਨੈਕਾਤ੍ਮਾ ਤਿਗ੍ਮਤੇਜਾਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ॥ ੧੦੫ ॥

ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਈ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੱਖੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਪੋਂ-ਆਪ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਤ੍ਮਾ ਪਸ਼ੁਪਤਿਰ੍ਵਾਤਰਂਹਾ ਮਨੋਜਵਃ । ਚਨ੍ਦਨੀ ਪਦ੍ਮਨਾਲਾਗ੍ਰਃ ਸੁਰਭ੍ਯੁਤ੍ਤਰਣੋ ਨਰਃ ॥ ੧੦੬ ॥

ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦਨ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ, ਵਧੀਆ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।

ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਮਹਾਸ੍ਰਗ੍ਵੀ ਨੀਲਮੌਲਿਃ ਪਿਨਾਕਧृਤ੍ । ਉਮਾਪਤਿਰੁਮਾਕਾਨ੍ਤੋ ਜਾਹ੍ਨਵੀਧृਦੁਮਾਧਵਃ ॥ ੧੦੭ ॥

ਉਹ ਕਰਣਿਕਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਮਾ ਦਾ ਪਤੀ, ਉਮਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਜਾਹਨਵੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉਮਾ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ।

ਵਰੋ ਵਰਾਹੋ ਵਰਦੋ ਵਰੇਣ੍ਯਃ ਸੁਮਹਾਸ੍ਵਨਃ । ਮਹਾਪ੍ਰਸਾਦੋ ਦਮਨਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਹਾ ਸ਼੍ਵੇਤਪਿਙ੍ਗਲਃ ॥ ੧੦੮ ॥

ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਸੂਰ ਹੈ, ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਦਇਆਲੂ ਹੈ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਪੀਲਾ ਹੈ।

ਪੀਤਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਪ੍ਰਯਤਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਧਾਨਧृਤ੍ । [ਪ੍ਰੀਤਾਤ੍ਮਾ] ਸਰ੍ਵਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੁਖਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਧਰ੍ਮਸਾਧਾਰਣੋ ਵਰਃ ॥ ੧੦੯ ॥

ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਦਿ ਤੱਤ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੋਟੀ ਦਾ ਹੈ।

ਚਰਾਚਰਾਤ੍ਮਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਅਮृਤੋ ਗੋਵृषੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਸਾਧ੍ਯਰ੍षਿਰ੍ਵਸੁਰਾਦਿਤ੍ਯੋ ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ਸਵਿਤਾਮृਤਃ ॥ ੧੧੦ ॥

ਉਹ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸੁਖਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅਮਰ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਬਲਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਸਾਧਿਆਂ, ਵਸੂਆਂ ਤੇ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਹੈ, ਅਮਰ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਸਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸੁਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਵਿਸ੍ਤਰਃ ਪਰ੍ਯਯੋ ਨਰਃ । ऋਤੁਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਮਾਪਨਃ ॥ ੧੧੧ ॥

ਉਹ ਵਿਆਸ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਹੈ, ਸੰਖੇਪ ਹੈ, ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਬਦਲਾਅ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਰੁੱਤ ਹੈ, ਸਾਲ ਹੈ, ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਪੱਖ ਹੈ, ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਕਲਾ ਕਾष੍ਠਾ ਲਵਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਹਃ ਕ੍ਸ਼ਪਾਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਜਾਬੀਜਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਗਮਃ ॥ ੧੧੨ ॥

ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ: ਕਲਾ, ਕਾਠਾ, ਲਵਾ, ਮਾਤਰਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ, ਰਾਤ ਤੇ ਪਲ; ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਖੇਤ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਜਣ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।

ਸਦਸਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾਮਹਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਦ੍ਵਾਰਂ ਪ੍ਰਜਾਦ੍ਵਾਰਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਾਰਂ ਤ੍ਰਿਵਿष੍ਟਪਮ੍ ॥ ੧੧੩ ॥

ਉਹ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਤੇ ਦਾਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਹੈ।

ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਹ੍ਲਾਦਨਸ਼੍ਚੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਃ ਪਰਾ ਗਤਿਃ । ਦੇਵਾਸੁਰਵਿਨਿਰ੍ਮਾਤਾ ਦੇਵਾਸੁਰਪਰਾਯਣਃ ॥ ੧੧੪ ॥

ਉਹ ਨਿਰਵਾਣ ਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਗੁਰੁਰ੍ਦੇਵੋ ਦੇਵਾਸੁਰਨਮਸ੍ਕृਤਃ । ਦੇਵਾਸੁਰਮਹਾਮਾਤ੍ਰੋ ਦੇਵਾਸੁਰਗਣਾਸ਼੍ਰਯਃ ॥ ੧੧੫ ॥

ਉਹ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਗਣਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਦੇਵਾਸੁਰਗਣਾਗ੍ਰਣੀਃ । ਦੇਵਾਤਿਦੇਵੋ ਦੇਵਰ੍षਿਰ੍ਦੇਵਾਸੁਰਵਰਪ੍ਰਦਃ ॥ ੧੧੬ ॥ [ਦੇਵਾਦਿ]

ਉਹ ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਸਭ ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਦਿਵਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰੋ ਵਿਸ਼੍ਵੋ ਦੇਵਾਸੁਰਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਸਰ੍ਵਦੇਵਮਯੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯੋ ਦੇਵਤਾਤ੍ਮਾऽऽਤ੍ਮਸਮ੍ਭਵਃ ॥ ੧੧੭ ॥

ਉਹ ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਚ ਪਾਰ ਹੈ, ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਹ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ।

ਉਦ੍ਭਿਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮੋ ਵੈਦ੍ਯੋ ਵਿਰਜੋ ਨੀਰਜੋऽਮਰਃ । ਈਡ੍ਯੋ ਹਸ੍ਤੀਸ਼੍ਵਰੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਦੇਵਸਿਂਹੋ ਨਰਰ੍षਭਃ ॥ ੧੧੮ ॥

ਉਹ ਉੱਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ, ਅਮਰ ਹੈ, ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹੈ, ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਬਾਘ ਹੈ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਡ ਹੈ।

ਵਿਬੁਧੋऽਗ੍ਰਵਰਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵਸ੍ਤਪੋਮਯਃ । ਸੁਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੋਭਨੋ ਵਜ੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਭਵੋऽਵ੍ਯਯਃ ॥ ੧੧੯ ॥

ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤਪ ਦੇ ਮੂਲ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਵਜਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।