ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵਸਹਸ੍ਰਨਾਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍

ਬਹੁਪ੍ਰਸਾਦਃ ਸੁਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਦਰ੍ਪਣੋऽਥ ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਰਜਿਤ੍ । ਵੇਦਕਾਰੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਸਮਰਮਰ੍ਦਨਃ ॥ ੫੧ ॥

ਉਹ ਬਹੁਤ ਦਇਆਲੂ ਹਨ, ਸੁਭਾਗਾ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦਰਪਣ ਹਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਮਹਾਮੇਘਨਿਵਾਸੀ ਚ ਮਹਾਘੋਰੋ ਵਸ਼ੀਕਰਃ । ਅਗ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲੋ ਮਹਾਜ੍ਵਾਲੋ ਅਤਿਧੂਮ੍ਰੋ ਹੁਤੋ ਹਵਿਃ ॥ ੫੨ ॥

ਉਹ ਜੋ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਟੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੀ ਹਵਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਹੈ।

ਵृषਣਃ ਸ਼ਙ੍ਕਰੋ ਨਿਤ੍ਯਵਰ੍ਚਸ੍ਵੀ ਧੂਮਕੇਤਨਃ । ਨੀਲਸ੍ਤਥਾਙ੍ਗਲੁਬ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਭਨੋ ਨਿਰਵਗ੍ਰਹਃ ॥ ੫੩ ॥

ਉਹ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ਤਾਵ ਹੈ, ਸਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਝੰਡਾ ਹੈ; ਜੋ ਨੀਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਲਗਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸੋਹਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਦਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਭਾਵਸ਼੍ਚ ਭਾਗੀ ਭਾਗਕਰੋ ਲਘੁਃ । ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮਹਾਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮਹਾਗਰ੍ਭਪਰਾਯਣਃ ॥ ੫੪ ॥

ਉਹ ਜੋ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਹੀ ਹੈ, ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਲਕਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਸਰਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਜੂਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਃ ਸੁਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਮਹਾਪਾਦੋ ਮਹਾਹਸ੍ਤੋ ਮਹਾਕਾਯੋ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ॥ ੫੫ ॥

ਉਹ ਜੋ ਕਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਵੀ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਹੈ; ਜਿਸਦੇ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਹੱਥ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੋਹਰਤ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈ।

ਮਹਾਮੂਰ੍ਧਾ ਮਹਾਮਾਤ੍ਰੋ ਮਹਾਨੇਤ੍ਰੋ ਨਿਸ਼ਾਲਯਃ । ਮਹਾਨ੍ਤਕੋ ਮਹਾਕਰ੍ਣੋ ਮਹੋष੍ਠਸ਼੍ਚ ਮਹਾਹਨੁਃ ॥ ੫੬ ॥

ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਦ ਬੇਹੱਦ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਬੜੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਹਨ।

ਮਹਾਨਾਸੋ ਮਹਾਕਮ੍ਬੁਰ੍ਮਹਾਗ੍ਰੀਵਃ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਭਾਕ੍ । ਮਹਾਵਕ੍ਸ਼ਾ ਮਹੋਰਸ੍ਕੋ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਮृਗਾਲਯਃ ॥ ੫੭ ॥

ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ گردਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਸ਼ਾਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਛਾਤੀ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਲਮ੍ਬਨੋ ਲਮ੍ਬਿਤੋष੍ਠਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮਾਯਃ ਪਯੋਨਿਧਿਃ । ਮਹਾਦਨ੍ਤੋ ਮਹਾਦਂष੍ਟ੍ਰੋ ਮਹਾਜਿਹ੍ਵੋ ਮਹਾਮੁਖਃ ॥ ੫੮ ॥

ਉਹ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਲਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਦੜ੍ਹ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਮਹਾਨਖੋ ਮਹਾਰੋਮਾ ਮਹਾਕੇਸ਼ੋ ਮਹਾਜਟਃ । ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਗਿਰਿਸਾਧਨਃ ॥ ੫੯ ॥

ਉਸ ਦੇ ਨੱਖ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਦਇਆਲੂ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨੇਹਨੋऽਸ੍ਨੇਹਨਸ਼੍ਚੈਵ ਅਜਿਤਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਵृਕ੍ਸ਼ਾਕਾਰੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਕੇਤੁਰਨਲੋ ਵਾਯੁਵਾਹਨਃ ॥ ੬੦ ॥

ਉਹ ਸਨੇਹੀ ਵੀ ਹੈ, ਬੇਰੁਖੀ ਵੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਗਣ੍ਡਲੀ ਮੇਰੁਧਾਮਾ ਚ ਦੇਵਾਧਿਪਤਿਰੇਵ ਚ । ਅਥਰ੍ਵਸ਼ੀਰ੍षਃ ਸਾਮਾਸ੍ਯ ऋਕ੍ਸਹਸ੍ਰਾਮਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੬੧ ॥

ਉਹ ਗੰਡਲੀ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਸਾਮ ਵੇਦ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਰਿਗ ਵੇਦ ਹਨ।

ਯਜੁਃ ਪਾਦਭੁਜੋ ਗੁਹ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਤਥਾ । ਅਮੋਘਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਅਭਿਗਮ੍ਯਃ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥ ੬੨ ॥

ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਹਨ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਵੀ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਕਸਦ ਕਦੇ ਫ਼ੋਕਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦਇਆਲੂ, ਮਿਲਣਯੋਗ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਉਪਕਾਰਃ ਪ੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਃ ਕਨਕਃ ਕਾਞ੍ਚਨਚ੍ਛਵਿਃ । ਨਾਭਿਰ੍ਨਨ੍ਦਿਕਰੋ ਭਾਵਃ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਥਪਤਿਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ॥ ੬੩ ॥

ਉਹ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਭੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਆਪ ਹੀ ਭਾਵ ਹੈ, ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਟੱਲ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਸਨਸ਼੍ਚਾਦ੍ਯੋ ਯਜ੍ਞੋ ਯਜ੍ਞਸਮਾਹਿਤਃ । ਨਕ੍ਤਂ ਕਲਿਸ਼੍ਚ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਮਕਰਃ ਕਾਲਪੂਜਿਤਃ ॥ ੬੪ ॥

ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਦਾ ਯਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਤ ਹੈ, ਕਲਿਯੁਗ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਆਪ ਹੈ, ਮੱਛੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਗਣੋ ਗਣਕਾਰਸ਼੍ਚ ਭੂਤਵਾਹਨਸਾਰਥਿਃ । ਭਸ੍ਮਸ਼ਯੋ ਭਸ੍ਮਗੋਪ੍ਤਾ ਭਸ੍ਮਭੂਤਸ੍ਤਰੁਰ੍ਗਣਃ ॥ ੬੫ ॥

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਗਣਾਂ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਰਥੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਖ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਰਾਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਰਾਖ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਗਣਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ।

ਲੋਕਪਾਲਸ੍ਤਥਾऽਲੋਕੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਪੂਜਿਤਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭੂਤਨਿषੇਵਿਤਃ ॥ ੬੬ ॥

ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਮਤਿਰ੍ਵਰਃ । ਵਿਸ਼ਾਲਸ਼ਾਖਸ੍ਤਾਮ੍ਰੋष੍ਠੋ ਹ੍ਯਮ੍ਬੁਜਾਲਃ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਲਃ ॥ ੬੭ ॥

ਉਹ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪੱਕਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ।

ਕਪਿਲਃ ਕਪਿਸ਼ਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਆਯੁਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰੋਃ । ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋ ਹ੍ਯਦਿਤਿਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯਃ ਸੁਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸੁਸ਼ਾਰਦਃ ॥ ੬੮ ॥

ਉਹ ਕਪਿਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੁਚਿੱਤ੍ਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੰਧਰਵ, ਅਦਿਤੀ, ਤਾਰਕਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੜੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਰਸ਼੍ਵਧਾਯੁਧੋ ਦੇਵੋ ਹ੍ਯਨੁਕਾਰੀ ਸੁਬਾਨ੍ਧਵਃ । ਤੁਮ੍ਬਵੀਣੋ ਮਹਾਕ੍ਰੋਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਾ ਜਲੇਸ਼ਯਃ ॥ ੬੯ ॥

ਉਹ ਪਰਸ਼ੂ ਹਥਿਆਰ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਕਲ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਤੁੰਬੀ ਵਾਲੀ ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਗੁੱਸਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਉਰਜਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਉਗ੍ਰੋ ਵਂਸ਼ਕਰੋ ਵਂਸ਼ੋ ਵਂਸ਼ਨਾਦੋ ਹ੍ਯਨਿਨ੍ਦਿਤਃ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੂਪੋ ਮਾਯਾਵੀ ਸੁਹृਦੋ ਹ੍ਯਨਿਲੋऽਨਲਃ ॥ ੭੦ ॥

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾਤਾ, ਆਪ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਹੈ, ਬਾਂਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਹੈ, ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਦੋਸਤ ਹੈ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਹੈ।

ਬਨ੍ਧਨੋ ਬਨ੍ਧਕਰ੍ਤਾ ਚ ਸੁਬਨ੍ਧਨਵਿਮੋਚਨਃ । ਸ ਯਜ੍ਞਾਰਿਃ ਸ ਕਾਮਾਰਿਰ੍ਮਹਾਦਂष੍ਟ੍ਰੋ ਮਹਾਯੁਧਃ ॥ ੭੧ ॥

ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯਜਨ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਬਹੁਧਾ ਨਿਨ੍ਦਿਤਃ ਸ਼ਰ੍ਵਃ ਸ਼ਙ੍ਕਰਃ ਸ਼ਙ੍ਕਰੋऽਧਨਃ । ਅਮਰੇਸ਼ੋ ਮਹਾਦੇਵੋ ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵਃ ਸੁਰਾਰਿਹਾ ॥ ੭੨ ॥

ਸ਼ਰਵਾ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੁਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ, ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਗਰੀਬ ਵੀ। ਉਹ ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੱਬ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਅਹਿਰ੍ਬੁਧ੍ਨ੍ਯੋऽਨਿਲਾਭਸ਼੍ਚ ਚੇਕਿਤਾਨੋ ਹਵਿਸ੍ਤਥਾ । [ਹਰਿ] ਅਜੈਕਪਾਚ੍ਚ ਕਾਪਾਲੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਙ੍ਕੁਰਜਿਤਃ ਸ਼ਿਵਃ ॥ ੭੩ ॥

ਉਹ ਅਹਿਰਬੁਧਨਿਆ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸਮਝਦਾਰ, ਹਵਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; [ਹਰੀ], ਅਜੈਕਪਾਦ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰ੍ਧੂਮਕੇਤੁਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦੋ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣਸ੍ਤਥਾ । ਧਾਤਾ ਸ਼ਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਮਿਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਧ੍ਰੁਵੋ ਧਰਃ ॥ ੭੪ ॥

ਉਹ ਧਨਵੰਤਰੀ, ਧੂਮਕੇਤੂ, ਸਕੰਦ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਹੈ; ਉਹ ਧਾਤਾ, ਸ਼ਕਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਿਤਰ, ਤਵਸ਼ਟਾ, ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਧਰਣੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾਵਃ ਸਰ੍ਵਗੋ ਵਾਯੁਰਰ੍ਯਮਾ ਸਵਿਤਾ ਰਵਿਃ । ਉषਙ੍ਗੁਸ਼੍ਚ ਵਿਧਾਤਾ ਚ ਮਾਨ੍ਧਾਤਾ ਭੂਤਭਾਵਨਃ ॥ ੭੫ ॥

ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਵਾਯੂ, ਅਰਯਮਾਨ, ਸਵਿਤਾ, ਰਵੀ; ਉਸ਼ੰਗੁ, ਵਿਧਾਤਾ, ਮਾਂਧਾਤਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਵਿਭੁਰ੍ਵਰ੍ਣਵਿਭਾਵੀ ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਮਗੁਣਾਵਹਃ । ਪਦ੍ਮਨਾਭੋ ਮਹਾਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰੋऽਨਿਲੋऽਨਲਃ ॥ ੭੬ ॥

ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਦਮਨਾਭ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਗਰਭ ਹੈ, ਚੰਨਣ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਹੈ।

ਬਲਵਾਂਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪੁਰਾਣਃ ਪੁਣ੍ਯਚਞ੍ਚੁਰੀ । ਕੁਰੁਕਰ੍ਤਾ ਕੁਰੁਵਾਸੀ ਕੁਰੁਭੂਤੋ ਗੁਣੌषਧਃ ॥ ੭੭ ॥

ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਚੋਚ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਤਾਰ ਹੈ, ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕੁਰੂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਸ਼ਯੋ ਦਰ੍ਭਚਾਰੀ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪਤਿਃ । ਦੇਵਦੇਵਃ ਸੁਖਾਸਕ੍ਤਃ ਸਦਸਤ੍ਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨਵਿਤ੍ ॥ ੭੮ ॥

ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਫਿਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕੈਲਾਸਗਿਰਿਵਾਸੀ ਚ ਹਿਮਵਦ੍ਗਿਰਿਸਂਸ਼੍ਰਯਃ । ਕੂਲਹਾਰੀ ਕੂਲਕਰ੍ਤਾ ਬਹੁਵਿਦ੍ਯੋ ਬਹੁਪ੍ਰਦਃ ॥ ੭੯ ॥

ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਸ਼ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵੰਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਦਾਤਾ ਹੈ।