ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵਸਹਸ੍ਰਨਾਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍

ਵਾਮਦੇਵਸ਼੍ਚ ਵਾਮਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚ ਵਾਮਨਃ । ਸਿਦ੍ਧਯੋਗੀ ਮਹਰ੍षਿਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਃ ਸਿਦ੍ਧਸਾਧਕਃ ॥ ੪੧ ॥

ਉਹ ਵਾਮਦੇਵ ਹੈ, ਨਰਮ ਹੈ, ਪੂਰਬ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਬੌਨਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਜੋਗੀ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਚ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਰੂਪਸ਼੍ਚ ਵਿਪਣੋ ਮृਦੁਰਵ੍ਯਯਃ । ਮਹਾਸੇਨੋ ਵਿਸ਼ਾਖਸ਼੍ਚ षष੍ਟਿਭਾਗੋ ਗਵਾਂ ਪਤਿਃ ॥ ੪੨ ॥

ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਹੈ, ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਵਪਾਰੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਹੈ, ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਸੇਨਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਵਜ੍ਰਹਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭੀ ਚਮੂਸ੍ਤਮ੍ਭਨ ਏਵ ਚ । ਵृਤ੍ਤਾਵृਤ੍ਤਕਰਸ੍ਤਾਲੋ ਮਧੁਰ੍ਮਧੁਕਲੋਚਨਃ ॥ ੪੩ ॥

ਉਹ ਵਜਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਲ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੁਰ, ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਵਾਚਸ੍ਪਤ੍ਯੋ ਵਾਜਸਨੋ ਨਿਤ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਮਪੂਜਿਤਃ । [ਨਿਤ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਪੂਜਿਤਃ] ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਲੋਕਚਾਰੀ ਸਰ੍ਵਚਾਰੀ ਵਿਚਾਰਵਿਤ੍ ॥ ੪੪ ॥

ਬੋਲ ਚਲਣ ਦਾ ਮਾਹਰ, ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਂਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ।

ਈਸ਼ਾਨ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਕਾਲੋ ਨਿਸ਼ਾਚਾਰੀ ਪਿਨਾਕਭृਤ੍ । ਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਥੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਚ ਨਨ੍ਦਿਰ੍ਨਨ੍ਦਿਕਰੋ ਹਰਿਃ ॥ ੪੫ ॥

ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ, ਸਮਾਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲਾ, ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਆਪ ਹੀ ਕਾਰਨ, ਨੰਦੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਰ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਮਾਂ, ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪਿਤਾ।

ਨਨ੍ਦੀਸ਼੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਨਨ੍ਦੀ ਚ ਨਨ੍ਦਨੋ ਨਨ੍ਦਿਵਰ੍ਧਨਃ । ਭਗਹਾਰੀ ਨਿਹਨ੍ਤਾ ਚ ਕਾਲੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪਿਤਾਮਹਃ ॥ ੪੬ ॥

ਨੰਦੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਨੰਦੀ ਆਪ, ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਭਾਗ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਮਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪਿਤਾ।

ਚਤੁਰ੍ਮੁਖੋ ਮਹਾਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚਾਰੁਲਿਙ੍ਗਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਲਿਙ੍ਗਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਸੁਰਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਯੋਗਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਯੁਗਾਵਹਃ ॥ ੪੭ ॥

ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ, ਸੋਹਣਾ ਲਿੰਗ, ਲਿੰਗ ਦਾ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਯੁਗ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ।

ਬੀਜਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਬੀਜਕਰ੍ਤਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨੁਗਤੋ ਬਲਃ । ਇਤਿਹਾਸਃ ਸਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਗੌਤਮੋऽਥ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ ॥ ੪੮ ॥

ਉਹ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ, ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਤਾਕਤ ਹਨ; ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਹਨ, ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਹਨ, ਗੌਤਮ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਦਮ੍ਭੋ ਹ੍ਯਦਮ੍ਭੋ ਵੈਦਮ੍ਭੋ ਵਸ਼੍ਯੋ ਵਸ਼ਕਰਃ ਕਲਿਃ । ਲੋਕਕਰ੍ਤਾ ਪਸ਼ੁਪਤਿਰ੍ਮਹਾਕਰ੍ਤਾ ਹ੍ਯਨੌषਧਃ ॥ ੪੯ ॥

ਉਹ ਦਿਖਾਵਾ ਹਨ, ਪਰ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ; ਉਹ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕਲਿਜੁਗ ਹਨ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ।

ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬਲਵਚ੍ਛਕ੍ਰ ਏਵ ਚ । ਨੀਤਿਰ੍ਹ੍ਯਨੀਤਿਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਮਾਨ੍ਯੋ ਗਤਾਗਤਃ ॥ ੫੦ ॥

ਉਹ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਚੱਕਰ ਹੀ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਬਹੁਪ੍ਰਸਾਦਃ ਸੁਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਦਰ੍ਪਣੋऽਥ ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਰਜਿਤ੍ । ਵੇਦਕਾਰੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਸਮਰਮਰ੍ਦਨਃ ॥ ੫੧ ॥

ਉਹ ਬਹੁਤ ਦਇਆਲੂ ਹਨ, ਸੁਭਾਗਾ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦਰਪਣ ਹਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਮਹਾਮੇਘਨਿਵਾਸੀ ਚ ਮਹਾਘੋਰੋ ਵਸ਼ੀਕਰਃ । ਅਗ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲੋ ਮਹਾਜ੍ਵਾਲੋ ਅਤਿਧੂਮ੍ਰੋ ਹੁਤੋ ਹਵਿਃ ॥ ੫੨ ॥

ਉਹ ਜੋ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਟੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੀ ਹਵਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਹੈ।

ਵृषਣਃ ਸ਼ਙ੍ਕਰੋ ਨਿਤ੍ਯਵਰ੍ਚਸ੍ਵੀ ਧੂਮਕੇਤਨਃ । ਨੀਲਸ੍ਤਥਾਙ੍ਗਲੁਬ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਭਨੋ ਨਿਰਵਗ੍ਰਹਃ ॥ ੫੩ ॥

ਉਹ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ਤਾਵ ਹੈ, ਸਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਝੰਡਾ ਹੈ; ਜੋ ਨੀਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਲਗਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸੋਹਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਦਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਭਾਵਸ਼੍ਚ ਭਾਗੀ ਭਾਗਕਰੋ ਲਘੁਃ । ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮਹਾਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮਹਾਗਰ੍ਭਪਰਾਯਣਃ ॥ ੫੪ ॥

ਉਹ ਜੋ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਹੀ ਹੈ, ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਲਕਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਸਰਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਜੂਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਃ ਸੁਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਮਹਾਪਾਦੋ ਮਹਾਹਸ੍ਤੋ ਮਹਾਕਾਯੋ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ॥ ੫੫ ॥

ਉਹ ਜੋ ਕਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਵੀ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਹੈ; ਜਿਸਦੇ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਹੱਥ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੋਹਰਤ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈ।

ਮਹਾਮੂਰ੍ਧਾ ਮਹਾਮਾਤ੍ਰੋ ਮਹਾਨੇਤ੍ਰੋ ਨਿਸ਼ਾਲਯਃ । ਮਹਾਨ੍ਤਕੋ ਮਹਾਕਰ੍ਣੋ ਮਹੋष੍ਠਸ਼੍ਚ ਮਹਾਹਨੁਃ ॥ ੫੬ ॥

ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਦ ਬੇਹੱਦ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਬੜੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਹਨ।

ਮਹਾਨਾਸੋ ਮਹਾਕਮ੍ਬੁਰ੍ਮਹਾਗ੍ਰੀਵਃ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਭਾਕ੍ । ਮਹਾਵਕ੍ਸ਼ਾ ਮਹੋਰਸ੍ਕੋ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਮृਗਾਲਯਃ ॥ ੫੭ ॥

ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ گردਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਸ਼ਾਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਛਾਤੀ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਲਮ੍ਬਨੋ ਲਮ੍ਬਿਤੋष੍ਠਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮਾਯਃ ਪਯੋਨਿਧਿਃ । ਮਹਾਦਨ੍ਤੋ ਮਹਾਦਂष੍ਟ੍ਰੋ ਮਹਾਜਿਹ੍ਵੋ ਮਹਾਮੁਖਃ ॥ ੫੮ ॥

ਉਹ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਲਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਦੜ੍ਹ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਮਹਾਨਖੋ ਮਹਾਰੋਮਾ ਮਹਾਕੇਸ਼ੋ ਮਹਾਜਟਃ । ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਗਿਰਿਸਾਧਨਃ ॥ ੫੯ ॥

ਉਸ ਦੇ ਨੱਖ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਦਇਆਲੂ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨੇਹਨੋऽਸ੍ਨੇਹਨਸ਼੍ਚੈਵ ਅਜਿਤਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਵृਕ੍ਸ਼ਾਕਾਰੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਕੇਤੁਰਨਲੋ ਵਾਯੁਵਾਹਨਃ ॥ ੬੦ ॥

ਉਹ ਸਨੇਹੀ ਵੀ ਹੈ, ਬੇਰੁਖੀ ਵੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਗਣ੍ਡਲੀ ਮੇਰੁਧਾਮਾ ਚ ਦੇਵਾਧਿਪਤਿਰੇਵ ਚ । ਅਥਰ੍ਵਸ਼ੀਰ੍षਃ ਸਾਮਾਸ੍ਯ ऋਕ੍ਸਹਸ੍ਰਾਮਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੬੧ ॥

ਉਹ ਗੰਡਲੀ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਸਾਮ ਵੇਦ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਰਿਗ ਵੇਦ ਹਨ।

ਯਜੁਃ ਪਾਦਭੁਜੋ ਗੁਹ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਤਥਾ । ਅਮੋਘਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਅਭਿਗਮ੍ਯਃ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥ ੬੨ ॥

ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਹਨ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਵੀ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਕਸਦ ਕਦੇ ਫ਼ੋਕਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦਇਆਲੂ, ਮਿਲਣਯੋਗ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਉਪਕਾਰਃ ਪ੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਃ ਕਨਕਃ ਕਾਞ੍ਚਨਚ੍ਛਵਿਃ । ਨਾਭਿਰ੍ਨਨ੍ਦਿਕਰੋ ਭਾਵਃ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਥਪਤਿਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ॥ ੬੩ ॥

ਉਹ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਭੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਆਪ ਹੀ ਭਾਵ ਹੈ, ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਟੱਲ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਸਨਸ਼੍ਚਾਦ੍ਯੋ ਯਜ੍ਞੋ ਯਜ੍ਞਸਮਾਹਿਤਃ । ਨਕ੍ਤਂ ਕਲਿਸ਼੍ਚ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਮਕਰਃ ਕਾਲਪੂਜਿਤਃ ॥ ੬੪ ॥

ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਦਾ ਯਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਤ ਹੈ, ਕਲਿਯੁਗ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਆਪ ਹੈ, ਮੱਛੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਗਣੋ ਗਣਕਾਰਸ਼੍ਚ ਭੂਤਵਾਹਨਸਾਰਥਿਃ । ਭਸ੍ਮਸ਼ਯੋ ਭਸ੍ਮਗੋਪ੍ਤਾ ਭਸ੍ਮਭੂਤਸ੍ਤਰੁਰ੍ਗਣਃ ॥ ੬੫ ॥

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਗਣਾਂ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਰਥੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਖ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਰਾਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਰਾਖ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਗਣਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ।

ਲੋਕਪਾਲਸ੍ਤਥਾऽਲੋਕੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਪੂਜਿਤਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭੂਤਨਿषੇਵਿਤਃ ॥ ੬੬ ॥

ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਮਤਿਰ੍ਵਰਃ । ਵਿਸ਼ਾਲਸ਼ਾਖਸ੍ਤਾਮ੍ਰੋष੍ਠੋ ਹ੍ਯਮ੍ਬੁਜਾਲਃ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਲਃ ॥ ੬੭ ॥

ਉਹ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪੱਕਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ।

ਕਪਿਲਃ ਕਪਿਸ਼ਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਆਯੁਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰੋਃ । ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋ ਹ੍ਯਦਿਤਿਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯਃ ਸੁਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸੁਸ਼ਾਰਦਃ ॥ ੬੮ ॥

ਉਹ ਕਪਿਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੁਚਿੱਤ੍ਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੰਧਰਵ, ਅਦਿਤੀ, ਤਾਰਕਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੜੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਰਸ਼੍ਵਧਾਯੁਧੋ ਦੇਵੋ ਹ੍ਯਨੁਕਾਰੀ ਸੁਬਾਨ੍ਧਵਃ । ਤੁਮ੍ਬਵੀਣੋ ਮਹਾਕ੍ਰੋਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਾ ਜਲੇਸ਼ਯਃ ॥ ੬੯ ॥

ਉਹ ਪਰਸ਼ੂ ਹਥਿਆਰ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਕਲ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਤੁੰਬੀ ਵਾਲੀ ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਗੁੱਸਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਉਰਜਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।