ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵਸਹਸ੍ਰਨਾਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍

ਘੋਰੋ ਮਹਾਤਪਾਃ ਪਾਸ਼ੋ ਨਿਤ੍ਯੋ ਗਿਰਿਰੁਹੋ ਨਭਃ । ਸਹਸ੍ਰਹਸ੍ਤੋ ਵਿਜਯੋ ਵ੍ਯਵਸਾਯੋ ਹ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ॥ ੨੧ ॥

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਵਾਲਾ ਹੈ, ਫਾਂਸ ਹੈ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਅਧਰ੍षਣੋ ਧਰ੍षਣਾਤ੍ਮਾ ਯਜ੍ਞਹਾ ਕਾਮਨਾਸ਼ਕਃ । [ਮਰ੍ष] ਦਕ੍ਸ਼ਯਾਗਾਪਹਾਰੀ ਚ ਸੁਸਹੋ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਤਥਾ ॥ ੨੨ ॥

ਉਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਯਜਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯਜਨ ਲੈ ਲਿਆ, ਜੋ ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਹਿਣਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤੇਜੋਪਹਾਰੀ ਬਲਹਾ ਮੁਦਿਤੋऽਰ੍ਥੋऽਜਿਤੋऽਵਰਃ । ਗਮ੍ਭੀਰਘੋषੋ ਗਮ੍ਭੀਰੋ ਗਮ੍ਭੀਰਬਲਵਾਹਨਃ ॥ ੨੩ ॥

ਉਹ ਜੋ ਚਮਕ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਡੂੰਘੀ ਹੈ, ਜੋ ਡੂੰਘਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਾਰ ਹੈ।

ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਰੂਪੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਕਰ੍ਣਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਵਿਭੁਃ । ਸੁਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਦਸ਼ਨਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਕਾਯੋ ਮਹਾਨਨਃ ॥ ੨੪ ॥

ਉਹ ਵਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਟ ਹੀ ਹੈ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਵਕ੍ਸੇਨੋ ਹਰਿਰ੍ਯਜ੍ਞਃ ਸਮ੍ਯੁਗਾਪੀਡਵਾਹਨਃ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਤਾਪਸ਼੍ਚ ਹਰ੍ਯਸ਼੍ਵਃ ਸਹਾਯਃ ਕਰ੍ਮਕਾਲਵਿਤ੍ ॥ ੨੫ ॥

ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਹੈ, ਹਰੀ ਹੈ, ਯਜਨ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਵਾਹਨ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਪੀਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਪ੍ਰਸਾਦਿਤੋ ਯਜ੍ਞਃ ਸਮੁਦ੍ਰੋ ਬਡਬਾਮੁਖਃ । ਹੁਤਾਸ਼ਨਸਹਾਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ ॥ ੨੬ ॥

ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਜਨ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਅੱਗ ਹੈ।

ਉਗ੍ਰਤੇਜਾ ਮਹਾਤੇਜਾ ਜਨ੍ਯੋ ਵਿਜਯਕਾਲਵਿਤ੍ । ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਯਨਂ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸਰ੍ਵਵਿਗ੍ਰਹ ਏਵ ਚ ॥ ੨੭ ॥

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਸਫਲਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੈ।

ਸ਼ਿਖੀ ਮੁਣ੍ਡੀ ਜਟੀ ਜ੍ਵਾਲੀ ਮੂਰ੍ਤਿਜੋ ਮੂਰ੍ਧਗੋ ਬਲੀ । ਵੇਣਵੀ ਪਣਵੀ ਤਾਲੀ ਖਲੀ ਕਾਲਕਟਙ੍ਕਟਃ ॥ ੨੮ ॥

ਉਹ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ, ਮੂੰਡਾ ਹੋਇਆ, ਜਟਾਂ ਵਾਲਾ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦਾ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਤਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਵਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਡੋਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਝੰਜ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਬੜਾ ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਕਾਲੀ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਿਗ੍ਰਹਮਤਿਰ੍ਗੁਣਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਲਯੋऽਗਮਃ । ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਬਾਹੁਰ੍ਵਿਭਾਗਃ ਸਰ੍ਵਗੋऽਮੁਖਃ ॥ ੨੯ ॥

ਉਹ ਤਾਰੇ-ਰੂਪ, ਬੁਧੀ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ, ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਵਿਮੋਚਨਃ ਸੁਸਰਣੋ ਹਿਰਣ੍ਯਕਵਚੋਦ੍ਭਵਃ । ਮੇਢ੍ਰਜੋ ਬਲਚਾਰੀ ਚ ਮਹੀਚਾਰੀ ਸ੍ਰੁਤਸ੍ਤਥਾ ॥ ੩੦ ॥ [ਮੇਘਜੋ]

ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਚੰਗਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਵਚ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੁਰਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਤੂਰ੍ਯਨਿਨਾਦੀ ਚ ਸਰ੍ਵਾਤੋਦ੍ਯਪਰਿਗ੍ਰਹਃ । ਵ੍ਯਾਲਰੂਪੋ ਗੁਹਾਵਾਸੀ ਗੁਹੋ ਮਾਲੀ ਤਰਙ੍ਗਵਿਤ੍ ॥ ੩੧ ॥

ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਸਾਰੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਰਹੱਸਮਈ, ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਧृਕ੍ਕਰ੍ਮਸਰ੍ਵਬਨ੍ਧਵਿਮੋਚਨਃ । ਬਨ੍ਧਨਸ੍ਤ੍ਵਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਤ੍ਰੁਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੩੨ ॥

ਉਹ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਪ੍ਰਸਾਦੋ ਦੁਰ੍ਵਾਸਾਃ ਸਰ੍ਵਸਾਧੁਨਿषੇਵਿਤਃ । ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਦਨੋ ਵਿਭਾਗਜ੍ਞੋ ਅਤੁਲ੍ਯੋ ਯਜ੍ਞਭਾਗਵਿਤ੍ ॥ ੩੩ ॥

ਉਹ ਸੰਖਿਆ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਯਜਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਵਾਸਃ ਸਰ੍ਵਚਾਰੀ ਦੁਰ੍ਵਾਸਾ ਵਾਸਵੋऽਮਰਃ । ਹੈਮੋ ਹੇਮਕਰੋऽਯਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਧਾਰੀ ਧਰੋਤ੍ਤਮਃ ॥ ੩੪ ॥ [ਯਜ੍ਞਃ]

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸੋਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਜਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਥੰਭਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸ਼ੋ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਿਜਯਾਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਸ਼ਾਰਦਃ । ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਨਿਗ੍ਰਹਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸਰ੍ਪਚੀਰਨਿਵਾਸਨਃ ॥ ੩੫ ॥

ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ।

ਮੁਖ੍ਯੋऽਮੁਖ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦੇਹਸ਼੍ਚ ਕਾਹਲਿਃ ਸਰ੍ਵਕਾਮਦਃ । ਸਰ੍ਵਕਾਲਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਸੁਬਲੋ ਬਲਰੂਪਧृਤ੍ ॥ ੩੬ ॥

ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਘੱਟ ਵੀ; ਹਰ ਰੂਪ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਦਇਆਲੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਕਾਮਵਰਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਦਃ ਸਰ੍ਵਤੋਮੁਖਃ । ਆਕਾਸ਼ਨਿਰ੍ਵਿਰੂਪਸ਼੍ਚ ਨਿਪਾਤੀ ਹ੍ਯਵਸ਼ਃ ਖਗਃ ॥ ੩੭ ॥

ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਤਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਰੌਦ੍ਰਰੂਪੋऽਮ੍ਸ਼ੁਰਾਦਿਤ੍ਯੋ ਬਹੁਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸੁਵਰ੍ਚਸੀ । ਵਸੁਵੇਗੋ ਮਹਾਵੇਗੋ ਮਨੋਵੇਗੋ ਨਿਸ਼ਾਚਰਃ ॥ ੩੮ ॥

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਉਜਾਲਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼, ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਵਾਸੀ ਸ਼੍ਰਿਯਾਵਾਸੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕਰੋऽਕਰਃ । ਮੁਨਿਰਾਤ੍ਮਨਿਰਾਲੋਕਃ ਸਮ੍ਭਗ੍ਨਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਦਃ ॥ ੩੯ ॥

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਕismet ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਪਕ੍ਸ਼ੀ ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਰੂਪਸ਼੍ਚ ਅਤਿਦੀਪ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ਾਂ ਪਤਿਃ । ਉਨ੍ਮਾਦੋ ਮਦਨਃ ਕਾਮੋ ਹ੍ਯਸ਼੍ਵਤ੍ਥੋऽਰ੍ਥਕਰੋ ਯਸ਼ਃ ॥ ੪੦ ॥

ਉਹ ਪੰਛੀ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਗਲਪਨ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਪੀਪਲ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ, ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ।

ਵਾਮਦੇਵਸ਼੍ਚ ਵਾਮਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚ ਵਾਮਨਃ । ਸਿਦ੍ਧਯੋਗੀ ਮਹਰ੍षਿਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਃ ਸਿਦ੍ਧਸਾਧਕਃ ॥ ੪੧ ॥

ਉਹ ਵਾਮਦੇਵ ਹੈ, ਨਰਮ ਹੈ, ਪੂਰਬ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਬੌਨਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਜੋਗੀ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਚ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਰੂਪਸ਼੍ਚ ਵਿਪਣੋ ਮृਦੁਰਵ੍ਯਯਃ । ਮਹਾਸੇਨੋ ਵਿਸ਼ਾਖਸ਼੍ਚ षष੍ਟਿਭਾਗੋ ਗਵਾਂ ਪਤਿਃ ॥ ੪੨ ॥

ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਹੈ, ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਵਪਾਰੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਹੈ, ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਸੇਨਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਵਜ੍ਰਹਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭੀ ਚਮੂਸ੍ਤਮ੍ਭਨ ਏਵ ਚ । ਵृਤ੍ਤਾਵृਤ੍ਤਕਰਸ੍ਤਾਲੋ ਮਧੁਰ੍ਮਧੁਕਲੋਚਨਃ ॥ ੪੩ ॥

ਉਹ ਵਜਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਲ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੁਰ, ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਵਾਚਸ੍ਪਤ੍ਯੋ ਵਾਜਸਨੋ ਨਿਤ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਮਪੂਜਿਤਃ । [ਨਿਤ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਪੂਜਿਤਃ] ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਲੋਕਚਾਰੀ ਸਰ੍ਵਚਾਰੀ ਵਿਚਾਰਵਿਤ੍ ॥ ੪੪ ॥

ਬੋਲ ਚਲਣ ਦਾ ਮਾਹਰ, ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਂਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ।

ਈਸ਼ਾਨ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਕਾਲੋ ਨਿਸ਼ਾਚਾਰੀ ਪਿਨਾਕਭृਤ੍ । ਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਥੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਚ ਨਨ੍ਦਿਰ੍ਨਨ੍ਦਿਕਰੋ ਹਰਿਃ ॥ ੪੫ ॥

ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ, ਸਮਾਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲਾ, ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਆਪ ਹੀ ਕਾਰਨ, ਨੰਦੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਰ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਮਾਂ, ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪਿਤਾ।

ਨਨ੍ਦੀਸ਼੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਨਨ੍ਦੀ ਚ ਨਨ੍ਦਨੋ ਨਨ੍ਦਿਵਰ੍ਧਨਃ । ਭਗਹਾਰੀ ਨਿਹਨ੍ਤਾ ਚ ਕਾਲੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪਿਤਾਮਹਃ ॥ ੪੬ ॥

ਨੰਦੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਨੰਦੀ ਆਪ, ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਭਾਗ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਮਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪਿਤਾ।

ਚਤੁਰ੍ਮੁਖੋ ਮਹਾਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚਾਰੁਲਿਙ੍ਗਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਲਿਙ੍ਗਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਸੁਰਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਯੋਗਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਯੁਗਾਵਹਃ ॥ ੪੭ ॥

ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ, ਸੋਹਣਾ ਲਿੰਗ, ਲਿੰਗ ਦਾ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਯੁਗ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ।

ਬੀਜਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਬੀਜਕਰ੍ਤਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨੁਗਤੋ ਬਲਃ । ਇਤਿਹਾਸਃ ਸਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਗੌਤਮੋऽਥ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ ॥ ੪੮ ॥

ਉਹ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ, ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਤਾਕਤ ਹਨ; ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਹਨ, ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਹਨ, ਗੌਤਮ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਦਮ੍ਭੋ ਹ੍ਯਦਮ੍ਭੋ ਵੈਦਮ੍ਭੋ ਵਸ਼੍ਯੋ ਵਸ਼ਕਰਃ ਕਲਿਃ । ਲੋਕਕਰ੍ਤਾ ਪਸ਼ੁਪਤਿਰ੍ਮਹਾਕਰ੍ਤਾ ਹ੍ਯਨੌषਧਃ ॥ ੪੯ ॥

ਉਹ ਦਿਖਾਵਾ ਹਨ, ਪਰ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ; ਉਹ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕਲਿਜੁਗ ਹਨ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ।