ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵਸਹਸ੍ਰਨਾਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍

ਵ੍ਯਾਸਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸੁਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਵਿਸ੍ਤਰਃ ਪਰ੍ਯਯੋ ਨਰਃ । ऋਤੁਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਮਾਪਨਃ ॥ ੧੧੧ ॥

ਉਹ ਵਿਆਸ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਹੈ, ਸੰਖੇਪ ਹੈ, ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਬਦਲਾਅ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਰੁੱਤ ਹੈ, ਸਾਲ ਹੈ, ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਪੱਖ ਹੈ, ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਕਲਾ ਕਾष੍ਠਾ ਲਵਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਹਃ ਕ੍ਸ਼ਪਾਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਜਾਬੀਜਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਗਮਃ ॥ ੧੧੨ ॥

ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ: ਕਲਾ, ਕਾਠਾ, ਲਵਾ, ਮਾਤਰਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ, ਰਾਤ ਤੇ ਪਲ; ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਖੇਤ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਜਣ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।

ਸਦਸਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾਮਹਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਦ੍ਵਾਰਂ ਪ੍ਰਜਾਦ੍ਵਾਰਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਾਰਂ ਤ੍ਰਿਵਿष੍ਟਪਮ੍ ॥ ੧੧੩ ॥

ਉਹ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਤੇ ਦਾਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਹੈ।

ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਹ੍ਲਾਦਨਸ਼੍ਚੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਃ ਪਰਾ ਗਤਿਃ । ਦੇਵਾਸੁਰਵਿਨਿਰ੍ਮਾਤਾ ਦੇਵਾਸੁਰਪਰਾਯਣਃ ॥ ੧੧੪ ॥

ਉਹ ਨਿਰਵਾਣ ਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਗੁਰੁਰ੍ਦੇਵੋ ਦੇਵਾਸੁਰਨਮਸ੍ਕृਤਃ । ਦੇਵਾਸੁਰਮਹਾਮਾਤ੍ਰੋ ਦੇਵਾਸੁਰਗਣਾਸ਼੍ਰਯਃ ॥ ੧੧੫ ॥

ਉਹ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਗਣਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਦੇਵਾਸੁਰਗਣਾਗ੍ਰਣੀਃ । ਦੇਵਾਤਿਦੇਵੋ ਦੇਵਰ੍षਿਰ੍ਦੇਵਾਸੁਰਵਰਪ੍ਰਦਃ ॥ ੧੧੬ ॥ [ਦੇਵਾਦਿ]

ਉਹ ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਸਭ ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਦਿਵਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰੋ ਵਿਸ਼੍ਵੋ ਦੇਵਾਸੁਰਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਸਰ੍ਵਦੇਵਮਯੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯੋ ਦੇਵਤਾਤ੍ਮਾऽऽਤ੍ਮਸਮ੍ਭਵਃ ॥ ੧੧੭ ॥

ਉਹ ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਚ ਪਾਰ ਹੈ, ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਹ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ।

ਉਦ੍ਭਿਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮੋ ਵੈਦ੍ਯੋ ਵਿਰਜੋ ਨੀਰਜੋऽਮਰਃ । ਈਡ੍ਯੋ ਹਸ੍ਤੀਸ਼੍ਵਰੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਦੇਵਸਿਂਹੋ ਨਰਰ੍षਭਃ ॥ ੧੧੮ ॥

ਉਹ ਉੱਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ, ਅਮਰ ਹੈ, ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹੈ, ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਬਾਘ ਹੈ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਡ ਹੈ।

ਵਿਬੁਧੋऽਗ੍ਰਵਰਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵਸ੍ਤਪੋਮਯਃ । ਸੁਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੋਭਨੋ ਵਜ੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਭਵੋऽਵ੍ਯਯਃ ॥ ੧੧੯ ॥

ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤਪ ਦੇ ਮੂਲ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਵਜਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਗੁਹਃ ਕਾਨ੍ਤੋ ਨਿਜਃ ਸਰ੍ਗਃ ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਪਾਵਨਃ । ਸ਼ृਙ੍ਗੀ ਸ਼ृਙ੍ਗਪ੍ਰਿਯੋ ਬਭ੍ਰੂ ਰਾਜਰਾਜੋ ਨਿਰਾਮਯਃ ॥ ੧੨੦ ॥

ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੀੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਅਭਿਰਾਮਃ ਸੁਰਗਣੋ ਵਿਰਾਮਃ ਸਰ੍ਵਸਾਧਨਃ । ਲਲਾਟਾਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵੋ ਹਰਿਣੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਰ੍ਚਸਃ ॥ ੧੨੧ ॥

ਉਹ ਮਨਮੋਹਣ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਪਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਯਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਰ੍ਧਨਃ । ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਃ ਸਿਦ੍ਧਭੂਤਾਰ੍ਥੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ॥ ੧੨੨ ॥

ਉਹ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਨਿਯਮਤ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਹੀ ਸਿਧੀ ਹੈ, ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਕਸਮ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

ਵ੍ਰਤਾਧਿਪਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪਰਮਾ ਗਤਿਃ । [ਭਕ੍ਤਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕਃ] ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ਮੁਕ੍ਤਤੇਜਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸ਼੍ਰੀਵਰ੍ਧਨੋ ਜਗਤ੍ ॥ ੧੨੩ ॥

ਉਹ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੰਜਿਲ ਹੈ, ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਹੈ, ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਆਪ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍ – ਉਤ੍ਤਰਪੀਠਿਕ (ਫਲਸ਼੍ਰੁਤਿ)

ਇਹ ਹੈ ਸ੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਸਤੋਤ੍ਰਮ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੀਠਿਕਾ (ਫਲ ਸ਼੍ਰੁਤੀ)।