ଶ୍ରୀଶିଵସହସ୍ରନାମସ୍ତୋତ୍ରମ୍

ବନ୍ଧନୋ ବନ୍ଧକର୍ତା ଚ ସୁବନ୍ଧନଵିମୋଚନଃ । ସ ଯଜ୍ଞାରିଃ ସ କାମାରିର୍ମହାଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମହାଯୁଧଃ ॥ ୭୧ ॥

ସେ ବନ୍ଧନ, ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଭଲ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତିଦାତା। ସେ ଯଜ୍ଞର ଶତ୍ରୁ, କାମର ଶତ୍ରୁ, ବଡ଼ ଦାନ୍ତିଆ, ଓ ବଳଶାଳୀ।

ବହୁଧା ନିନ୍ଦିତଃ ଶର୍ଵଃ ଶଙ୍କରଃ ଶଙ୍କରୋଽଧନଃ । ଅମରେଶୋ ମହାଦେଵୋ ଵିଶ୍ଵଦେଵଃ ସୁରାରିହା ॥ ୭୨ ॥

ଶର୍ବଙ୍କୁ ବହୁଭାବେ ନିନ୍ଦା କରାଯାଏ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶଙ୍କର, ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ। ସେ ଅମରମାନଙ୍କର ନାଥ, ମହାଦେବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେବତା ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି।

ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯୋଽନିଲାଭଶ୍ଚ ଚେକିତାନୋ ହଵିସ୍ତଥା । [ହରି] ଅଜୈକପାଚ୍ଚ କାପାଲୀ ତ୍ରିଶଙ୍କୁରଜିତଃ ଶିଵଃ ॥ ୭୩ ॥

ସେ ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ପବନ ସଦୃଶ, ଜ୍ଞାନୀ, ହବିର୍ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେ ଅଜଏକପାଦ, କପାଳଧାରୀ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ଏବଂ ଶିବ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିର୍ଧୂମକେତୁଃ ସ୍କନ୍ଦୋ ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ତଥା । ଧାତା ଶକ୍ରଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ମିତ୍ରସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ଧ୍ରୁଵୋ ଧରଃ ॥ ୭୪ ॥

ସେ ଧନ୍ବନ୍ତରି, ଧୂମକେତୁ, ସ୍କନ୍ଦ ଏବଂ ବୈଶ୍ରବଣ। ସେ ଧାତା, ଶକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଧ୍ରୁବ ଏବଂ ଧରା।

ପ୍ରଭାଵଃ ସର୍ଵଗୋ ଵାଯୁରର୍ଯମା ସଵିତା ରଵିଃ । ଉଷଙ୍ଗୁଶ୍ଚ ଵିଧାତା ଚ ମାନ୍ଧାତା ଭୂତଭାଵନଃ ॥ ୭୫ ॥

ସେ ପ୍ରଭାବ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବାୟୁ, ଅର୍ୟମା, ସବିତା, ରବି। ସେ ଉଷଙ୍ଗୁ, ବିଧାତା, ମାନ୍ଧାତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।

ଵିଭୁର୍ଵର୍ଣଵିଭାଵୀ ଚ ସର୍ଵକାମଗୁଣାଵହଃ । ପଦ୍ମନାଭୋ ମହାଗର୍ଭଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଵକ୍ତ୍ରୋଽନିଲୋଽନଲଃ ॥ ୭୬ ॥

ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ରଙ୍ଗର ଉଦ୍ଭାବକ, ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଗୁଣ ଦେଇଥିବା; ସେ ପଦ୍ମନାଭ, ବଡ଼ ଗର୍ଭଧାରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ପବନ ଏବଂ ଅଗ୍ନି।

ବଲଵାଂଶ୍ଚୋପଶାନ୍ତଶ୍ଚ ପୁରାଣଃ ପୁଣ୍ଯଚଞ୍ଚୁରୀ । କୁରୁକର୍ତା କୁରୁଵାସୀ କୁରୁଭୂତୋ ଗୁଣୌଷଧଃ ॥ ୭୭ ॥

ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ପୁରାତନ, ଶୁଭ ଚଞ୍ଚୁଧାରୀ; କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, କୁରୁମାନ୍ୟରେ ବସିଥିବା, କୁରୁ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଗୁଣର ଔଷଧ।

ସର୍ଵାଶଯୋ ଦର୍ଭଚାରୀ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ପତିଃ । ଦେଵଦେଵଃ ସୁଖାସକ୍ତଃ ସଦସତ୍ସର୍ଵରତ୍ନଵିତ୍ ॥ ୭୮ ॥

ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ଚଳିଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରଭୁ; ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଦେବ, ସୁଖରେ ଆସକ୍ତ, ଥିବା ଓ ନଥିବା, ସମସ୍ତ ରତ୍ନର ଜ୍ଞାତା।

କୈଲାସଗିରିଵାସୀ ଚ ହିମଵଦ୍ଗିରିସଂଶ୍ରଯଃ । କୂଲହାରୀ କୂଲକର୍ତା ବହୁଵିଦ୍ଯୋ ବହୁପ୍ରଦଃ ॥ ୭୯ ॥

ସେ କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ବସିଥିବା ଏବଂ ହିମାଳୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା; ବଂଶ ହଟାଇଥିବା, ବଂଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା, ବହୁ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ବହୁ ଦାନ କରୁଥିବା।

ଵଣିଜୋ ଵର୍ଧକୀ ଵୃକ୍ଷୋ ଵକୁଲଶ୍ଚନ୍ଦନଶ୍ଛଦଃ । ସାରଗ୍ରୀଵୋ ମହାଜତ୍ରୁରଲୋଲଶ୍ଚ ମହୌଷଧଃ ॥ ୮୦ ॥

ସେ ବ୍ୟାପାରୀ, କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ, ବୃକ୍ଷ, ବକୁଳ ବୃକ୍ଷ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଅଟୁଟ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଳା, ଚଉଡ଼ ଶୋଉଳ, ଅସ୍ଥିର ଓ ମହାଔଷଧି।

ସିଦ୍ଧାର୍ଥକାରୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଶ୍ଛନ୍ଦୋଵ୍ଯାକରଣୋତ୍ତରଃ । ସିଂହନାଦଃ ସିଂହଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ ସିଂହଗଃ ସିଂହଵାହନଃ ॥ ୮୧ ॥

ସେ ସଫଳତା ଦାତା, ସଫଳତା ଲାଭ କରିଥିବା, ଛନ୍ଦ ଓ ବ୍ୟାକରଣର ଅଧିପତି। ସେ ସିଂହର ଡାକ, ସିଂହ ଦାନ୍ତ, ସିଂହ ଚାଲିଥିବା ଓ ସିଂହ ଉପରେ ବସିଥିବା।

ପ୍ରଭାଵାତ୍ମା ଜଗତ୍କାଲସ୍ଥାଲୋ ଲୋକହିତସ୍ତରୁଃ । ସାରଙ୍ଗୋ ନଵଚକ୍ରାଙ୍ଗଃ କେତୁମାଲୀ ସଭାଵନଃ ॥ ୮୨ ॥

ସେ ତତ୍ତ୍ୱର ଆତ୍ମା, ସମୟର ମୂଳ, ଅଡ଼ିଗ, ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ବୃକ୍ଷ। ସେ ହରିଣ ଚିହ୍ନିତ, ନଉଟି ଚକ୍ର ଥିବା ଆକୃତି, ପତାକାଧାରୀ ଓ ପୋଷକ।

ଭୂତାଲଯୋ ଭୂତପତିରହୋରାତ୍ରମନିନ୍ଦିତଃ ॥ ୮୩ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନିବାସ, ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ଦିନ ଓ ରାତି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ।

ଵାହିତା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ନିଲଯଶ୍ଚ ଵିଭୁର୍ଭଵଃ । ଅମୋଘଃ ସମ୍ଯତୋ ହ୍ଯଶ୍ଵୋ ଭୋଜନଃ ପ୍ରାଣଧାରଣଃ ॥ ୮୪ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବୋହି ନେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସମସ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ। ସେ କେବେ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସଂଯମୀ, ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣଧାରଣ କରୁଥିବା।

ଧୃତିମାନ୍ ମତିମାନ୍ ଦକ୍ଷଃ ସତ୍କୃତଶ୍ଚ ଯୁଗାଧିପଃ । ଗୋପାଲିର୍ଗୋପତିର୍ଗ୍ରାମୋ ଗୋଚର୍ମଵସନୋ ହରିଃ ॥ ୮୫ ॥

ସେ ଧୃଡ଼, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, କୌଶଳୀ, ସମ୍ମାନିତ ଓ ଯୁଗର ନାୟକ। ସେ ଗାଈଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଗୋପମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ଗ୍ରାମର ଅଧିପତି, ଗୋଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଥିବା।

ହିରଣ୍ଯବାହୁଶ୍ଚ ତଥା ଗୁହାପାଲଃ ପ୍ରଵେଶିନାମ୍ । ପ୍ରକୃଷ୍ଟାରିର୍ମହାହର୍ଷୋ ଜିତକାମୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ ୮୬ ॥

ସେ ସୁନାର ଭୁଜା ଥିବା, ଗୁହାମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ପ୍ରବେଶକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ। ସେ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ମହାନ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି, କାମକୁ ଜିତିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା।

ଗାନ୍ଧାରଶ୍ଚ ସୁଵାସଶ୍ଚ ତପଃସକ୍ତୋ ରତିର୍ନରଃ । ମହାଗୀତୋ ମହାନୃତ୍ଯୋ ହ୍ଯପ୍ସରୋଗଣସେଵିତଃ ॥ ୮୭ ॥

ସେ ଗାନ୍ଧାର ଦେଶର, ଭଲ ଜମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ, ମଣିଷମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ସେ ମହାନ ଗାୟକ, ମହାନ ନୃତ୍ୟକାର, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କର ସେବିତ।

ମହାକେତୁର୍ମହାଧାତୁର୍ନୈକସାନୁଚରଶ୍ଚଲଃ । ଆଵେଦନୀଯ ଆଦେଶଃ ସର୍ଵଗନ୍ଧସୁଖାଵହଃ ॥ ୮୮ ॥

ସେ ମହାଧ୍ୱଜଧାରୀ, ବଡ଼ ଆଧାର, ଅନେକଙ୍କ ସହିତ ଚଳିଥିବା, ସଦା ଚଞ୍ଚଳ; ସେ ଖୋଲାସା କରାଯିବା, ଆଦେଶ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା।

ତୋରଣସ୍ତାରଣୋ ଵାତଃ ପରିଧୀ ପତିଖେଚରଃ । ସମ୍ଯୋଗୋ ଵର୍ଧନୋ ଵୃଦ୍ଧୋ ଅତିଵୃଦ୍ଧୋ ଗୁଣାଧିକଃ ॥ ୮୯ ॥

ସେ ଦ୍ୱାର, ଉଦ୍ଧାରକାରୀ, ପବନ, ଘେରା, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବାଙ୍କର ନାଥ; ସେ ଏକତା, ବୃଦ୍ଧିକାରୀ, ବୟସ୍କ, ବହୁତ ବୟସ୍କ ଏବଂ ଗୁଣରେ ଅତିଶୟ।

ନିତ୍ଯ ଆତ୍ମସହାଯଶ୍ଚ ଦେଵାସୁରପତିଃ ପତିଃ । ଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଯୁକ୍ତବାହୁଶ୍ଚ ଦେଵୋ ଦିଵିସୁପର୍ଵଣଃ ॥ ୯୦ ॥

ସେ ଚିରନ୍ତନ, ନିଜେ ନିଜକୁ ସହାୟ କରୁଥିବା, ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କର ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କର ମାଲିକ; ସେ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧାରୀ, ଦେବତା ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।

ଆଷାଢଶ୍ଚ ସୁଷାଢଶ୍ଚ ଧ୍ରୁଵୋଽଥ ହରିଣୋ ହରଃ । ଵପୁରାଵର୍ତମାନେଭ୍ଯୋ ଵସୁଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମହାପଥଃ ॥ ୯୧ ॥

ସେ ଅଜୟ, ଭଲ ଭାବେ ଅଜୟ, ସ୍ଥିର, ପିତାମ୍ବର, ହରଣ କରୁଥିବା; ତାଙ୍କର ରୂପ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଜଗତରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ମହାମାର୍ଗ।

ଶିରୋହାରୀ ଵିମର୍ଶଶ୍ଚ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତଃ । ଅକ୍ଷଶ୍ଚ ରଥଯୋଗୀ ଚ ସର୍ଵଯୋଗୀ ମହାବଲଃ ॥ ୯୨ ॥

ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଇଥିବା, ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ, ଅବିନାଶୀ, ରଥର ସାରଥି, ସମସ୍ତ ଯୋଗର ଅଧିପତି ଏବଂ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ସମାମ୍ନାଯୋଽସମାମ୍ନାଯସ୍ତୀର୍ଥଦେଵୋ ମହାରଥଃ । ନିର୍ଜୀଵୋ ଜୀଵନୋ ମନ୍ତ୍ରଃ ଶୁଭାକ୍ଷୋ ବହୁକର୍କଶଃ ॥ ୯୩ ॥

ସମସ୍ତ ବେଦ ରୂପୀ, ବେଦରୁ ଉପରେ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଦେବତା, ବଡ଼ ରଥୀ; ଜୀବନ ନଥିବା, ଜୀବନ ଦେଇଥିବା, ମନ୍ତ୍ର, ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ବହୁତ କଠିନ।

ରତ୍ନପ୍ରଭୂତୋ ରକ୍ତାଙ୍ଗୋ ମହାର୍ଣଵନିପାନଵିତ୍ । [ରତ୍ନାଙ୍ଗୋ] ମୂଲଂ ଵିଶାଲୋ ହ୍ଯମୃତୋ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ତପୋନିଧିଃ ॥ ୯୪ ॥

ରତ୍ନରେ ପ୍ରଚୁର, ଲାଲ ଶରୀର ଥିବା, ବଡ଼ ସାଗରର ଗଭୀରତା ଜାଣିଥିବା; ମୂଳ ଏବଂ ବିଶାଳ, ଅମୃତ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ତପସ୍ୟାର ଭଣ୍ଡାର।

ଆରୋହଣୋଽଧିରୋହଶ୍ଚ ଶୀଲଧାରୀ ମହାଯଶାଃ । ସେନାକଲ୍ପୋ ମହାକଲ୍ପୋ ଯୋଗୋ ଯୁଗକରୋ ହରିଃ ॥ ୯୫ ॥ [ଯୋଗକରୋ]

ଉପରକୁ ଯିବା, ଉପରକୁ ଉଠାଇଦେଇଥିବା, ସଦ୍‌ଗୁଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଥିବା; ସେନା ପରି, ବଡ଼ ଯୁଗ ପରି, ଯୋଗ, ଯୁଗ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା।

ଯୁଗରୂପୋ ମହାରୂପୋ ମହାନାଗହନୋ ଵଧଃ । ନ୍ଯାଯନିର୍ଵପଣଃ ପାଦଃ ପଣ୍ଡିତୋ ହ୍ଯଚଲୋପମଃ ॥ ୯୬ ॥

ଯିଏ ଯୁଗର ଆକାର, ବିଶାଳ ରୂପୀ, ଅପାର ଏବଂ ଅଗମ୍ୟ, ସେଇ ନାଶକାରୀ; ନ୍ୟାୟ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା, ଭିତିସ୍ଥଳ, ପଣ୍ଡିତ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ।

ବହୁମାଲୋ ମହାମାଲଃ ଶଶୀ ହରସୁଲୋଚନଃ । ଵିସ୍ତାରୋ ଲଵଣଃ କୂପସ୍ତ୍ରିଯୁଗଃ ସଫଲୋଦଯଃ ॥ ୯୭ ॥

ଯିଏ ବହୁ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ବଡ଼ ମାଳାର ଭୂଷିତ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭାବରେ, ଯାହାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର; ବିସ୍ତୃତ, ଲୁଣ୍ ଭରା, କୂଆ, ଦୁଇ ଯୁଗର ଏକତା, ଏବଂ ଉଦୟ ଫଳଦାୟକ।

ତ୍ରିଲୋଚନୋ ଵିଷଣ୍ଣାଙ୍ଗୋ ମଣିଵିଦ୍ଧୋ ଜଟାଧରଃ । ବିନ୍ଦୁର୍ଵିସର୍ଗଃ ସୁମୁଖଃ ଶରଃ ସର୍ଵାଯୁଧଃ ସହଃ ॥ ୯୮ ॥

ତିନୋଟି ଆଖି ଥିବା, ବିଷର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଅଙ୍ଗ, ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ଜଟାଧାରୀ; ବିନ୍ଦୁ ଓ ବିସର୍ଗ, ଶୁଭ ମୁହଁ, ଶର, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରୀ ଏବଂ ସହନଶୀଳ।

ନିଵେଦନଃ ସୁଖାଜାତଃ ସୁଗନ୍ଧାରୋ ମହାଧନୁଃ । ଗନ୍ଧପାଲୀ ଚ ଭଗଵାନୁତ୍ଥାନଃ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍ ॥ ୯୯ ॥

ଯିଏ ନିବେଦନ, ସୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସୁଗନ୍ଧର ଧାରକ, ବଡ଼ ଧନୁଷ୍; ଗନ୍ଧର ରକ୍ଷକ, ଭଗବାନ୍, ଉତ୍ପାଦକ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା।