ଶ୍ରୀଶିଵସହସ୍ରନାମସ୍ତୋତ୍ରମ୍

ଗଣ୍ଡଲୀ ମେରୁଧାମା ଚ ଦେଵାଧିପତିରେଵ ଚ । ଅଥର୍ଵଶୀର୍ଷଃ ସାମାସ୍ଯ ଋକ୍ସହସ୍ରାମିତେକ୍ଷଣଃ ॥ ୬୧ ॥

ସେ ଗଣ୍ଡଳୀ, ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଆଧାର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପତି, ଯାହାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଅଥର୍ବବେଦ, ମୁଖ ସାମବେଦ, ଚକ୍ଷୁ ଅଗଣନୀୟ ଋଗ୍ବେଦ।

ଯଜୁଃ ପାଦଭୁଜୋ ଗୁହ୍ଯଃ ପ୍ରକାଶୋ ଜଙ୍ଗମସ୍ତଥା । ଅମୋଘାର୍ଥଃ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ଅଭିଗମ୍ଯଃ ସୁଦର୍ଶନଃ ॥ ୬୨ ॥

ଯଜୁର୍ବେଦ ତାଙ୍କର ପାଦ ଓ ବାହୁ, ସେ ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ, ସଦା ଚଳିତ, ଯାହାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏନି, ସେ କୃପାଳୁ, ସମ୍ପ୍ରାପ୍ୟ, ଓ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଉପକାରଃ ପ୍ରିଯଃ ସର୍ଵଃ କନକଃ କାଞ୍ଚନଚ୍ଛଵିଃ । ନାଭିର୍ନନ୍ଦିକରୋ ଭାଵଃ ପୁଷ୍କରସ୍ଥପତିଃ ସ୍ଥିରଃ ॥ ୬୩ ॥

ସେ ସହାୟକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସୁନା, ସୁନା ରଙ୍ଗର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ନାଭି, ଆନନ୍ଦ ଦାତା, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୂଳ, ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଅଚଳ।

ଦ୍ଵାଦଶସ୍ତ୍ରାସନଶ୍ଚାଦ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞସମାହିତଃ । ନକ୍ତଂ କଲିଶ୍ଚ କାଲଶ୍ଚ ମକରଃ କାଲପୂଜିତଃ ॥ ୬୪ ॥

ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି, ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ଲୀନ। ସେ ରାତି, କଳିଯୁଗ, ସମୟ, ମକର ଏବଂ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।

ସଗଣୋ ଗଣକାରଶ୍ଚ ଭୂତଵାହନସାରଥିଃ । ଭସ୍ମଶଯୋ ଭସ୍ମଗୋପ୍ତା ଭସ୍ମଭୂତସ୍ତରୁର୍ଗଣଃ ॥ ୬୫ ॥

ସେ ଗଣସହିତ, ଗଣର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଭୂତବାହନର ସାରଥି। ସେ ଛାର ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ଛାରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ନିଜେ ଛାରରେ ପରିଣତ, ଗଛ ଏବଂ ଗଣ।

ଲୋକପାଲସ୍ତଥାଽଲୋକୋ ମହାତ୍ମା ସର୍ଵପୂଜିତଃ । ଶୁକ୍ଲସ୍ତ୍ରିଶୁକ୍ଲଃ ସମ୍ପନ୍ନଃ ଶୁଚିର୍ଭୂତନିଷେଵିତଃ ॥ ୬୬ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ଲୋକରୁ ପାରେ, ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ସେ ଶୁଦ୍ଧ, ତିନିଥର ଶୁଦ୍ଧ, ସଫଳ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଭୂତମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି।

ଆଶ୍ରମସ୍ଥଃ କ୍ରିଯାଵସ୍ଥୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ମମତିର୍ଵରଃ । ଵିଶାଲଶାଖସ୍ତାମ୍ରୋଷ୍ଠୋ ହ୍ଯମ୍ବୁଜାଲଃ ସୁନିଶ୍ଚଲଃ ॥ ୬୭ ॥

ସେ ଆଶ୍ରମରେ ବସିଥିବା, କ୍ରିୟାରେ ଲଗ୍ନ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ମନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ସେ ବିସ୍ତୃତ ଶାଖା, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଠୋଠ, ପଦ୍ମନୟନ ଏବଂ ଅଚଳ।

କପିଲଃ କପିଶଃ ଶୁକ୍ଲ ଆଯୁଶ୍ଚୈଵ ପରୋଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ହ୍ଯଦିତିସ୍ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଃ ସୁଵିଜ୍ଞେଯଃ ସୁଶାରଦଃ ॥ ୬୮ ॥

ସେ କପିଳ, କପିଶ, ଶୁଭ୍ର, ଆୟୁଷ୍ୟମାନ୍, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ। ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅଦିତି, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବା, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା।

ପରଶ୍ଵଧାଯୁଧୋ ଦେଵୋ ହ୍ଯନୁକାରୀ ସୁବାନ୍ଧଵଃ । ତୁମ୍ବଵୀଣୋ ମହାକ୍ରୋଧ ଊର୍ଧ୍ଵରେତା ଜଲେଶଯଃ ॥ ୬୯ ॥

ଯିଏ ପରଶୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅନୁକରଣ କରନ୍ତି, ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ, ତୁମ୍ବୀ ବୀଣା ବଜାନ୍ତି, ବଡ଼ କ୍ରୋଧୀ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ଓ ଜଳର ନାଥ।

ଉଗ୍ରୋ ଵଂଶକରୋ ଵଂଶୋ ଵଂଶନାଦୋ ହ୍ଯନିନ୍ଦିତଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗରୂପୋ ମାଯାଵୀ ସୁହୃଦୋ ହ୍ଯନିଲୋଽନଲଃ ॥ ୭୦ ॥

ତିନି ଭୟଙ୍କର, ବଂଶର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବଂଶ ନିଜେ, ବଂଶୀର ସ୍ୱର, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ। ସେ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମାୟାବୀ, ଭଲ ବନ୍ଧୁ, ପବନ ଓ ଅଗ୍ନି।

ବନ୍ଧନୋ ବନ୍ଧକର୍ତା ଚ ସୁବନ୍ଧନଵିମୋଚନଃ । ସ ଯଜ୍ଞାରିଃ ସ କାମାରିର୍ମହାଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମହାଯୁଧଃ ॥ ୭୧ ॥

ସେ ବନ୍ଧନ, ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଭଲ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତିଦାତା। ସେ ଯଜ୍ଞର ଶତ୍ରୁ, କାମର ଶତ୍ରୁ, ବଡ଼ ଦାନ୍ତିଆ, ଓ ବଳଶାଳୀ।

ବହୁଧା ନିନ୍ଦିତଃ ଶର୍ଵଃ ଶଙ୍କରଃ ଶଙ୍କରୋଽଧନଃ । ଅମରେଶୋ ମହାଦେଵୋ ଵିଶ୍ଵଦେଵଃ ସୁରାରିହା ॥ ୭୨ ॥

ଶର୍ବଙ୍କୁ ବହୁଭାବେ ନିନ୍ଦା କରାଯାଏ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶଙ୍କର, ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ। ସେ ଅମରମାନଙ୍କର ନାଥ, ମହାଦେବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେବତା ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି।

ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯୋଽନିଲାଭଶ୍ଚ ଚେକିତାନୋ ହଵିସ୍ତଥା । [ହରି] ଅଜୈକପାଚ୍ଚ କାପାଲୀ ତ୍ରିଶଙ୍କୁରଜିତଃ ଶିଵଃ ॥ ୭୩ ॥

ସେ ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ପବନ ସଦୃଶ, ଜ୍ଞାନୀ, ହବିର୍ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେ ଅଜଏକପାଦ, କପାଳଧାରୀ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ଏବଂ ଶିବ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିର୍ଧୂମକେତୁଃ ସ୍କନ୍ଦୋ ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ତଥା । ଧାତା ଶକ୍ରଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ମିତ୍ରସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ଧ୍ରୁଵୋ ଧରଃ ॥ ୭୪ ॥

ସେ ଧନ୍ବନ୍ତରି, ଧୂମକେତୁ, ସ୍କନ୍ଦ ଏବଂ ବୈଶ୍ରବଣ। ସେ ଧାତା, ଶକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଧ୍ରୁବ ଏବଂ ଧରା।

ପ୍ରଭାଵଃ ସର୍ଵଗୋ ଵାଯୁରର୍ଯମା ସଵିତା ରଵିଃ । ଉଷଙ୍ଗୁଶ୍ଚ ଵିଧାତା ଚ ମାନ୍ଧାତା ଭୂତଭାଵନଃ ॥ ୭୫ ॥

ସେ ପ୍ରଭାବ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବାୟୁ, ଅର୍ୟମା, ସବିତା, ରବି। ସେ ଉଷଙ୍ଗୁ, ବିଧାତା, ମାନ୍ଧାତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।

ଵିଭୁର୍ଵର୍ଣଵିଭାଵୀ ଚ ସର୍ଵକାମଗୁଣାଵହଃ । ପଦ୍ମନାଭୋ ମହାଗର୍ଭଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଵକ୍ତ୍ରୋଽନିଲୋଽନଲଃ ॥ ୭୬ ॥

ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ରଙ୍ଗର ଉଦ୍ଭାବକ, ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଗୁଣ ଦେଇଥିବା; ସେ ପଦ୍ମନାଭ, ବଡ଼ ଗର୍ଭଧାରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ପବନ ଏବଂ ଅଗ୍ନି।

ବଲଵାଂଶ୍ଚୋପଶାନ୍ତଶ୍ଚ ପୁରାଣଃ ପୁଣ୍ଯଚଞ୍ଚୁରୀ । କୁରୁକର୍ତା କୁରୁଵାସୀ କୁରୁଭୂତୋ ଗୁଣୌଷଧଃ ॥ ୭୭ ॥

ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ପୁରାତନ, ଶୁଭ ଚଞ୍ଚୁଧାରୀ; କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, କୁରୁମାନ୍ୟରେ ବସିଥିବା, କୁରୁ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଗୁଣର ଔଷଧ।

ସର୍ଵାଶଯୋ ଦର୍ଭଚାରୀ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ପତିଃ । ଦେଵଦେଵଃ ସୁଖାସକ୍ତଃ ସଦସତ୍ସର୍ଵରତ୍ନଵିତ୍ ॥ ୭୮ ॥

ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ଚଳିଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରଭୁ; ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଦେବ, ସୁଖରେ ଆସକ୍ତ, ଥିବା ଓ ନଥିବା, ସମସ୍ତ ରତ୍ନର ଜ୍ଞାତା।

କୈଲାସଗିରିଵାସୀ ଚ ହିମଵଦ୍ଗିରିସଂଶ୍ରଯଃ । କୂଲହାରୀ କୂଲକର୍ତା ବହୁଵିଦ୍ଯୋ ବହୁପ୍ରଦଃ ॥ ୭୯ ॥

ସେ କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ବସିଥିବା ଏବଂ ହିମାଳୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା; ବଂଶ ହଟାଇଥିବା, ବଂଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା, ବହୁ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ବହୁ ଦାନ କରୁଥିବା।

ଵଣିଜୋ ଵର୍ଧକୀ ଵୃକ୍ଷୋ ଵକୁଲଶ୍ଚନ୍ଦନଶ୍ଛଦଃ । ସାରଗ୍ରୀଵୋ ମହାଜତ୍ରୁରଲୋଲଶ୍ଚ ମହୌଷଧଃ ॥ ୮୦ ॥

ସେ ବ୍ୟାପାରୀ, କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ, ବୃକ୍ଷ, ବକୁଳ ବୃକ୍ଷ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଅଟୁଟ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଳା, ଚଉଡ଼ ଶୋଉଳ, ଅସ୍ଥିର ଓ ମହାଔଷଧି।

ସିଦ୍ଧାର୍ଥକାରୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଶ୍ଛନ୍ଦୋଵ୍ଯାକରଣୋତ୍ତରଃ । ସିଂହନାଦଃ ସିଂହଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ ସିଂହଗଃ ସିଂହଵାହନଃ ॥ ୮୧ ॥

ସେ ସଫଳତା ଦାତା, ସଫଳତା ଲାଭ କରିଥିବା, ଛନ୍ଦ ଓ ବ୍ୟାକରଣର ଅଧିପତି। ସେ ସିଂହର ଡାକ, ସିଂହ ଦାନ୍ତ, ସିଂହ ଚାଲିଥିବା ଓ ସିଂହ ଉପରେ ବସିଥିବା।

ପ୍ରଭାଵାତ୍ମା ଜଗତ୍କାଲସ୍ଥାଲୋ ଲୋକହିତସ୍ତରୁଃ । ସାରଙ୍ଗୋ ନଵଚକ୍ରାଙ୍ଗଃ କେତୁମାଲୀ ସଭାଵନଃ ॥ ୮୨ ॥

ସେ ତତ୍ତ୍ୱର ଆତ୍ମା, ସମୟର ମୂଳ, ଅଡ଼ିଗ, ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ବୃକ୍ଷ। ସେ ହରିଣ ଚିହ୍ନିତ, ନଉଟି ଚକ୍ର ଥିବା ଆକୃତି, ପତାକାଧାରୀ ଓ ପୋଷକ।

ଭୂତାଲଯୋ ଭୂତପତିରହୋରାତ୍ରମନିନ୍ଦିତଃ ॥ ୮୩ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନିବାସ, ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ଦିନ ଓ ରାତି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ।

ଵାହିତା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ନିଲଯଶ୍ଚ ଵିଭୁର୍ଭଵଃ । ଅମୋଘଃ ସମ୍ଯତୋ ହ୍ଯଶ୍ଵୋ ଭୋଜନଃ ପ୍ରାଣଧାରଣଃ ॥ ୮୪ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବୋହି ନେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସମସ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ। ସେ କେବେ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସଂଯମୀ, ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣଧାରଣ କରୁଥିବା।

ଧୃତିମାନ୍ ମତିମାନ୍ ଦକ୍ଷଃ ସତ୍କୃତଶ୍ଚ ଯୁଗାଧିପଃ । ଗୋପାଲିର୍ଗୋପତିର୍ଗ୍ରାମୋ ଗୋଚର୍ମଵସନୋ ହରିଃ ॥ ୮୫ ॥

ସେ ଧୃଡ଼, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, କୌଶଳୀ, ସମ୍ମାନିତ ଓ ଯୁଗର ନାୟକ। ସେ ଗାଈଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଗୋପମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ଗ୍ରାମର ଅଧିପତି, ଗୋଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଥିବା।

ହିରଣ୍ଯବାହୁଶ୍ଚ ତଥା ଗୁହାପାଲଃ ପ୍ରଵେଶିନାମ୍ । ପ୍ରକୃଷ୍ଟାରିର୍ମହାହର୍ଷୋ ଜିତକାମୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ ୮୬ ॥

ସେ ସୁନାର ଭୁଜା ଥିବା, ଗୁହାମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ପ୍ରବେଶକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ। ସେ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ମହାନ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି, କାମକୁ ଜିତିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା।

ଗାନ୍ଧାରଶ୍ଚ ସୁଵାସଶ୍ଚ ତପଃସକ୍ତୋ ରତିର୍ନରଃ । ମହାଗୀତୋ ମହାନୃତ୍ଯୋ ହ୍ଯପ୍ସରୋଗଣସେଵିତଃ ॥ ୮୭ ॥

ସେ ଗାନ୍ଧାର ଦେଶର, ଭଲ ଜମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ, ମଣିଷମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ସେ ମହାନ ଗାୟକ, ମହାନ ନୃତ୍ୟକାର, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କର ସେବିତ।

ମହାକେତୁର୍ମହାଧାତୁର୍ନୈକସାନୁଚରଶ୍ଚଲଃ । ଆଵେଦନୀଯ ଆଦେଶଃ ସର୍ଵଗନ୍ଧସୁଖାଵହଃ ॥ ୮୮ ॥

ସେ ମହାଧ୍ୱଜଧାରୀ, ବଡ଼ ଆଧାର, ଅନେକଙ୍କ ସହିତ ଚଳିଥିବା, ସଦା ଚଞ୍ଚଳ; ସେ ଖୋଲାସା କରାଯିବା, ଆଦେଶ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା।

ତୋରଣସ୍ତାରଣୋ ଵାତଃ ପରିଧୀ ପତିଖେଚରଃ । ସମ୍ଯୋଗୋ ଵର୍ଧନୋ ଵୃଦ୍ଧୋ ଅତିଵୃଦ୍ଧୋ ଗୁଣାଧିକଃ ॥ ୮୯ ॥

ସେ ଦ୍ୱାର, ଉଦ୍ଧାରକାରୀ, ପବନ, ଘେରା, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବାଙ୍କର ନାଥ; ସେ ଏକତା, ବୃଦ୍ଧିକାରୀ, ବୟସ୍କ, ବହୁତ ବୟସ୍କ ଏବଂ ଗୁଣରେ ଅତିଶୟ।