ଶ୍ରୀଶିଵସହସ୍ରନାମସ୍ତୋତ୍ରମ୍

ବହୁପ୍ରସାଦଃ ସୁସ୍ଵପ୍ନୋ ଦର୍ପଣୋଽଥ ତ୍ଵମିତ୍ରଜିତ୍ । ଵେଦକାରୋ ମନ୍ତ୍ରକାରୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ସମରମର୍ଦନଃ ॥ ୫୧ ॥

ସେ ବହୁତ ଦୟାଳୁ, ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଉଥିବା, ଦର୍ପଣ ସ୍ୱରୂପ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା; ବେଦର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମନ୍ତ୍ରର ରଚନାକାର, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା।

ମହାମେଘନିଵାସୀ ଚ ମହାଘୋରୋ ଵଶୀକରଃ । ଅଗ୍ନିଜ୍ଵାଲୋ ମହାଜ୍ଵାଲୋ ଅତିଧୂମ୍ରୋ ହୁତୋ ହଵିଃ ॥ ୫୨ ॥

ଯିଏ ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଘରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ମନକୁ ବଶ କରିପାରନ୍ତି; ଯାଙ୍କର ଅଗ୍ନି ନିଜେ ଶିଖା, ଯାଙ୍କର ଜ୍ୱାଲା ବଡ଼, ଘନ ଧୂଆଁରେ ଢାକାଯାଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ହବି ଓ ହୋମର ଉପହାର।

ଵୃଷଣଃ ଶଙ୍କରୋ ନିତ୍ଯଵର୍ଚସ୍ଵୀ ଧୂମକେତନଃ । ନୀଲସ୍ତଥାଙ୍ଗଲୁବ୍ଧଶ୍ଚ ଶୋଭନୋ ନିରଵଗ୍ରହଃ ॥ ୫୩ ॥

ଯିଏ ପୁରୁଷତ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭଦାୟକ, ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଧୂଆଁର ଧ୍ୱଜାଧାରୀ; ଯିଏ କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ, ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ।

ସ୍ଵସ୍ତିଦଃ ସ୍ଵସ୍ତିଭାଵଶ୍ଚ ଭାଗୀ ଭାଗକରୋ ଲଘୁଃ । ଉତ୍ସଙ୍ଗଶ୍ଚ ମହାଙ୍ଗଶ୍ଚ ମହାଗର୍ଭପରାଯଣଃ ॥ ୫୪ ॥

ଯିଏ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ମଙ୍ଗଳର ଅବସ୍ଥା ହେଉଛନ୍ତି, ଅଂଶର ମାଲିକ ଓ ଦାତା, ହଳୁକ; ଯିଏ ଆଶ୍ରୟ ଓ ବଡ଼ ଦେହ ହେଉଛନ୍ତି, ବଡ଼ ଗର୍ଭରେ ନିଷ୍ଠାବାନ।

କୃଷ୍ଣଵର୍ଣଃ ସୁଵର୍ଣଶ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ମହାପାଦୋ ମହାହସ୍ତୋ ମହାକାଯୋ ମହାଯଶାଃ ॥ ୫୫ ॥

ଯିଏ କଳାବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ଯାଙ୍କର ପାଦ ବଡ଼, ହାତ ବଡ଼, ଦେହ ବଡ଼, ଯଶସ୍ୱୀ।

ମହାମୂର୍ଧା ମହାମାତ୍ରୋ ମହାନେତ୍ରୋ ନିଶାଲଯଃ । ମହାନ୍ତକୋ ମହାକର୍ଣୋ ମହୋଷ୍ଠଶ୍ଚ ମହାହନୁଃ ॥ ୫୬ ॥

ଯାହାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବଡ଼, ଆକାର ବିଶାଳ, ଚକ୍ଷୁ ବଡ଼, ଯିଏ ରାତିର ଆଶ୍ରୟ; ଯିଏ ସମସ୍ତର ସମାପ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର କାନ ବଡ଼, ଠୋଟ ବଡ଼, ଓ ଜଉ ମଧ୍ୟ ବଡ଼।

ମହାନାସୋ ମହାକମ୍ବୁର୍ମହାଗ୍ରୀଵଃ ଶ୍ମଶାନଭାକ୍ । ମହାଵକ୍ଷା ମହୋରସ୍କୋ ହ୍ଯନ୍ତରାତ୍ମା ମୃଗାଲଯଃ ॥ ୫୭ ॥

ଯାହାଙ୍କର ନାକ ବଡ଼, ଗଳା ଦୃଢ଼, କଣ୍ଠ ବିଶାଳ, ଯିଏ ଶ୍ମଶାନର ଭୋଗୀ; ଯାହାଙ୍କର ଛାତି ବଡ଼, ଅଂଶ ବିଶାଳ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ଓ ପଶୁମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ।

ଲମ୍ବନୋ ଲମ୍ବିତୋଷ୍ଠଶ୍ଚ ମହାମାଯଃ ପଯୋନିଧିଃ । ମହାଦନ୍ତୋ ମହାଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମହାଜିହ୍ଵୋ ମହାମୁଖଃ ॥ ୫୮ ॥

ଯିଏ ଲମ୍ବା, ଯାହାଙ୍କର ଠୋଟ ଝୁଲିଥିବା, ମହାମାୟା, ଦୁଧର ସାଗର; ଯାହାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ବଡ଼, ଦଂଷ୍ଟ୍ର ବଡ଼, ଜିଭ ବଡ଼, ଓ ମୁଁହ ବଡ଼।

ମହାନଖୋ ମହାରୋମା ମହାକେଶୋ ମହାଜଟଃ । ପ୍ରସନ୍ନଶ୍ଚ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଗିରିସାଧନଃ ॥ ୫୯ ॥

ଯାହାଙ୍କର ନଖ ବଡ଼, ଲୋମ ବଡ଼, କେଶ ବଡ଼, ଓ ଜଟା ବଡ଼; ଯିଏ ସଦା ଦୟାଳୁ, ଦୟାର ମୂର୍ତ୍ତି, ଭରସାଯୋଗ୍ୟ, ଓ ପାହାଡ଼ର ଆଧାର।

ସ୍ନେହନୋଽସ୍ନେହନଶ୍ଚୈଵ ଅଜିତଶ୍ଚ ମହାମୁନିଃ । ଵୃକ୍ଷାକାରୋ ଵୃକ୍ଷକେତୁରନଲୋ ଵାଯୁଵାହନଃ ॥ ୬୦ ॥

ସେ ଦୟାଳୁ ଓ ଅନ୍ଦୟାଳୁ ଦୁହେଁ, କେହି ଜିତିପାରିନଥିବା, ମହା ତପସ୍ବୀ, ବୃକ୍ଷ ଆକାରରେ ଅଛନ୍ତି, ବୃକ୍ଷ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ଓ ପବନ ବାହକ।

ଗଣ୍ଡଲୀ ମେରୁଧାମା ଚ ଦେଵାଧିପତିରେଵ ଚ । ଅଥର୍ଵଶୀର୍ଷଃ ସାମାସ୍ଯ ଋକ୍ସହସ୍ରାମିତେକ୍ଷଣଃ ॥ ୬୧ ॥

ସେ ଗଣ୍ଡଳୀ, ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଆଧାର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପତି, ଯାହାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଅଥର୍ବବେଦ, ମୁଖ ସାମବେଦ, ଚକ୍ଷୁ ଅଗଣନୀୟ ଋଗ୍ବେଦ।

ଯଜୁଃ ପାଦଭୁଜୋ ଗୁହ୍ଯଃ ପ୍ରକାଶୋ ଜଙ୍ଗମସ୍ତଥା । ଅମୋଘାର୍ଥଃ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ଅଭିଗମ୍ଯଃ ସୁଦର୍ଶନଃ ॥ ୬୨ ॥

ଯଜୁର୍ବେଦ ତାଙ୍କର ପାଦ ଓ ବାହୁ, ସେ ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ, ସଦା ଚଳିତ, ଯାହାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏନି, ସେ କୃପାଳୁ, ସମ୍ପ୍ରାପ୍ୟ, ଓ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଉପକାରଃ ପ୍ରିଯଃ ସର୍ଵଃ କନକଃ କାଞ୍ଚନଚ୍ଛଵିଃ । ନାଭିର୍ନନ୍ଦିକରୋ ଭାଵଃ ପୁଷ୍କରସ୍ଥପତିଃ ସ୍ଥିରଃ ॥ ୬୩ ॥

ସେ ସହାୟକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସୁନା, ସୁନା ରଙ୍ଗର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ନାଭି, ଆନନ୍ଦ ଦାତା, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୂଳ, ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଅଚଳ।

ଦ୍ଵାଦଶସ୍ତ୍ରାସନଶ୍ଚାଦ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞସମାହିତଃ । ନକ୍ତଂ କଲିଶ୍ଚ କାଲଶ୍ଚ ମକରଃ କାଲପୂଜିତଃ ॥ ୬୪ ॥

ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି, ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ଲୀନ। ସେ ରାତି, କଳିଯୁଗ, ସମୟ, ମକର ଏବଂ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।

ସଗଣୋ ଗଣକାରଶ୍ଚ ଭୂତଵାହନସାରଥିଃ । ଭସ୍ମଶଯୋ ଭସ୍ମଗୋପ୍ତା ଭସ୍ମଭୂତସ୍ତରୁର୍ଗଣଃ ॥ ୬୫ ॥

ସେ ଗଣସହିତ, ଗଣର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଭୂତବାହନର ସାରଥି। ସେ ଛାର ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ଛାରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ନିଜେ ଛାରରେ ପରିଣତ, ଗଛ ଏବଂ ଗଣ।

ଲୋକପାଲସ୍ତଥାଽଲୋକୋ ମହାତ୍ମା ସର୍ଵପୂଜିତଃ । ଶୁକ୍ଲସ୍ତ୍ରିଶୁକ୍ଲଃ ସମ୍ପନ୍ନଃ ଶୁଚିର୍ଭୂତନିଷେଵିତଃ ॥ ୬୬ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ଲୋକରୁ ପାରେ, ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ସେ ଶୁଦ୍ଧ, ତିନିଥର ଶୁଦ୍ଧ, ସଫଳ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଭୂତମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି।

ଆଶ୍ରମସ୍ଥଃ କ୍ରିଯାଵସ୍ଥୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ମମତିର୍ଵରଃ । ଵିଶାଲଶାଖସ୍ତାମ୍ରୋଷ୍ଠୋ ହ୍ଯମ୍ବୁଜାଲଃ ସୁନିଶ୍ଚଲଃ ॥ ୬୭ ॥

ସେ ଆଶ୍ରମରେ ବସିଥିବା, କ୍ରିୟାରେ ଲଗ୍ନ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ମନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ସେ ବିସ୍ତୃତ ଶାଖା, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଠୋଠ, ପଦ୍ମନୟନ ଏବଂ ଅଚଳ।

କପିଲଃ କପିଶଃ ଶୁକ୍ଲ ଆଯୁଶ୍ଚୈଵ ପରୋଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ହ୍ଯଦିତିସ୍ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଃ ସୁଵିଜ୍ଞେଯଃ ସୁଶାରଦଃ ॥ ୬୮ ॥

ସେ କପିଳ, କପିଶ, ଶୁଭ୍ର, ଆୟୁଷ୍ୟମାନ୍, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ। ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅଦିତି, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବା, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା।

ପରଶ୍ଵଧାଯୁଧୋ ଦେଵୋ ହ୍ଯନୁକାରୀ ସୁବାନ୍ଧଵଃ । ତୁମ୍ବଵୀଣୋ ମହାକ୍ରୋଧ ଊର୍ଧ୍ଵରେତା ଜଲେଶଯଃ ॥ ୬୯ ॥

ଯିଏ ପରଶୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅନୁକରଣ କରନ୍ତି, ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ, ତୁମ୍ବୀ ବୀଣା ବଜାନ୍ତି, ବଡ଼ କ୍ରୋଧୀ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ଓ ଜଳର ନାଥ।

ଉଗ୍ରୋ ଵଂଶକରୋ ଵଂଶୋ ଵଂଶନାଦୋ ହ୍ଯନିନ୍ଦିତଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗରୂପୋ ମାଯାଵୀ ସୁହୃଦୋ ହ୍ଯନିଲୋଽନଲଃ ॥ ୭୦ ॥

ତିନି ଭୟଙ୍କର, ବଂଶର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବଂଶ ନିଜେ, ବଂଶୀର ସ୍ୱର, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ। ସେ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମାୟାବୀ, ଭଲ ବନ୍ଧୁ, ପବନ ଓ ଅଗ୍ନି।

ବନ୍ଧନୋ ବନ୍ଧକର୍ତା ଚ ସୁବନ୍ଧନଵିମୋଚନଃ । ସ ଯଜ୍ଞାରିଃ ସ କାମାରିର୍ମହାଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମହାଯୁଧଃ ॥ ୭୧ ॥

ସେ ବନ୍ଧନ, ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଭଲ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତିଦାତା। ସେ ଯଜ୍ଞର ଶତ୍ରୁ, କାମର ଶତ୍ରୁ, ବଡ଼ ଦାନ୍ତିଆ, ଓ ବଳଶାଳୀ।

ବହୁଧା ନିନ୍ଦିତଃ ଶର୍ଵଃ ଶଙ୍କରଃ ଶଙ୍କରୋଽଧନଃ । ଅମରେଶୋ ମହାଦେଵୋ ଵିଶ୍ଵଦେଵଃ ସୁରାରିହା ॥ ୭୨ ॥

ଶର୍ବଙ୍କୁ ବହୁଭାବେ ନିନ୍ଦା କରାଯାଏ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶଙ୍କର, ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ। ସେ ଅମରମାନଙ୍କର ନାଥ, ମହାଦେବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେବତା ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି।

ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯୋଽନିଲାଭଶ୍ଚ ଚେକିତାନୋ ହଵିସ୍ତଥା । [ହରି] ଅଜୈକପାଚ୍ଚ କାପାଲୀ ତ୍ରିଶଙ୍କୁରଜିତଃ ଶିଵଃ ॥ ୭୩ ॥

ସେ ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ପବନ ସଦୃଶ, ଜ୍ଞାନୀ, ହବିର୍ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେ ଅଜଏକପାଦ, କପାଳଧାରୀ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ଏବଂ ଶିବ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିର୍ଧୂମକେତୁଃ ସ୍କନ୍ଦୋ ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ତଥା । ଧାତା ଶକ୍ରଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ମିତ୍ରସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ଧ୍ରୁଵୋ ଧରଃ ॥ ୭୪ ॥

ସେ ଧନ୍ବନ୍ତରି, ଧୂମକେତୁ, ସ୍କନ୍ଦ ଏବଂ ବୈଶ୍ରବଣ। ସେ ଧାତା, ଶକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଧ୍ରୁବ ଏବଂ ଧରା।

ପ୍ରଭାଵଃ ସର୍ଵଗୋ ଵାଯୁରର୍ଯମା ସଵିତା ରଵିଃ । ଉଷଙ୍ଗୁଶ୍ଚ ଵିଧାତା ଚ ମାନ୍ଧାତା ଭୂତଭାଵନଃ ॥ ୭୫ ॥

ସେ ପ୍ରଭାବ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବାୟୁ, ଅର୍ୟମା, ସବିତା, ରବି। ସେ ଉଷଙ୍ଗୁ, ବିଧାତା, ମାନ୍ଧାତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।

ଵିଭୁର୍ଵର୍ଣଵିଭାଵୀ ଚ ସର୍ଵକାମଗୁଣାଵହଃ । ପଦ୍ମନାଭୋ ମହାଗର୍ଭଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଵକ୍ତ୍ରୋଽନିଲୋଽନଲଃ ॥ ୭୬ ॥

ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ରଙ୍ଗର ଉଦ୍ଭାବକ, ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଗୁଣ ଦେଇଥିବା; ସେ ପଦ୍ମନାଭ, ବଡ଼ ଗର୍ଭଧାରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ପବନ ଏବଂ ଅଗ୍ନି।

ବଲଵାଂଶ୍ଚୋପଶାନ୍ତଶ୍ଚ ପୁରାଣଃ ପୁଣ୍ଯଚଞ୍ଚୁରୀ । କୁରୁକର୍ତା କୁରୁଵାସୀ କୁରୁଭୂତୋ ଗୁଣୌଷଧଃ ॥ ୭୭ ॥

ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ପୁରାତନ, ଶୁଭ ଚଞ୍ଚୁଧାରୀ; କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, କୁରୁମାନ୍ୟରେ ବସିଥିବା, କୁରୁ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଗୁଣର ଔଷଧ।

ସର୍ଵାଶଯୋ ଦର୍ଭଚାରୀ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ପତିଃ । ଦେଵଦେଵଃ ସୁଖାସକ୍ତଃ ସଦସତ୍ସର୍ଵରତ୍ନଵିତ୍ ॥ ୭୮ ॥

ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ଚଳିଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରଭୁ; ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଦେବ, ସୁଖରେ ଆସକ୍ତ, ଥିବା ଓ ନଥିବା, ସମସ୍ତ ରତ୍ନର ଜ୍ଞାତା।

କୈଲାସଗିରିଵାସୀ ଚ ହିମଵଦ୍ଗିରିସଂଶ୍ରଯଃ । କୂଲହାରୀ କୂଲକର୍ତା ବହୁଵିଦ୍ଯୋ ବହୁପ୍ରଦଃ ॥ ୭୯ ॥

ସେ କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ବସିଥିବା ଏବଂ ହିମାଳୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା; ବଂଶ ହଟାଇଥିବା, ବଂଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା, ବହୁ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ବହୁ ଦାନ କରୁଥିବା।