ଶ୍ରୀଶିଵସହସ୍ରନାମସ୍ତୋତ୍ରମ୍

ଘୋରୋ ମହାତପାଃ ପାଶୋ ନିତ୍ଯୋ ଗିରିରୁହୋ ନଭଃ । ସହସ୍ରହସ୍ତୋ ଵିଜଯୋ ଵ୍ଯଵସାଯୋ ହ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ ॥ ୨୧ ॥

ଯିଏ ଭୟଙ୍କର, ମହାତପସ୍ବୀ, ପାଶ ରୂପୀ, ଚିରଅବିନାଶୀ, ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବା, ଆକାଶ ସମ, ହଜାର ହାତ ଧାରୀ, ସଦା ବିଜୟୀ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅକ୍ଳାନ୍ତ।

ଅଧର୍ଷଣୋ ଧର୍ଷଣାତ୍ମା ଯଜ୍ଞହା କାମନାଶକଃ । [ମର୍ଷ] ଦକ୍ଷଯାଗାପହାରୀ ଚ ସୁସହୋ ମଧ୍ଯମସ୍ତଥା ॥ ୨୨ ॥

ଯିଏ କେହି ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ, ସାହସର ମୂଳ, ଯଜ୍ଞ ନାଶ କରନ୍ତି, ଆସା ନାଶ କରନ୍ତି, ଡକ୍ଷର ଯଜ୍ଞ ହରିଥିବା, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ସହଜରେ ସହିପାରିବା ଏବଂ ମଧ୍ୟସ୍ଥ।

ତେଜୋପହାରୀ ବଲହା ମୁଦିତୋଽର୍ଥୋଽଜିତୋଽଵରଃ । ଗମ୍ଭୀରଘୋଷୋ ଗମ୍ଭୀରୋ ଗମ୍ଭୀରବଲଵାହନଃ ॥ ୨୩ ॥

ଯିଏ ତେଜ ହରିନେଇ, ଶକ୍ତି ନାଶ କରନ୍ତି, ସଦା ଆନନ୍ଦିତ, ଅର୍ଥର ମୂଳ, ଅଜୟ, ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ, ଗଭୀର ସ୍ୱର ଧାରୀ, ଗଭୀର ମନ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯାନ ଧାରୀ।

ନ୍ଯଗ୍ରୋଧରୂପୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧୋ ଵୃକ୍ଷକର୍ଣସ୍ଥିତିର୍ଵିଭୁଃ । ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଦଶନଶ୍ଚୈଵ ମହାକାଯୋ ମହାନନଃ ॥ ୨୪ ॥

ସେ ବଟବୃକ୍ଷ ଆକୃତିର, ବଟବୃକ୍ଷ ହେଉଛନ୍ତି, ଗଛମାନଙ୍କର କାନରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ବହୁତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଦେହ ବଡ଼, ମୁହଁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼।

ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନୋ ହରିର୍ଯଜ୍ଞଃ ସମ୍ଯୁଗାପୀଡଵାହନଃ । ତୀକ୍ଷ୍ଣତାପଶ୍ଚ ହର୍ଯଶ୍ଵଃ ସହାଯଃ କର୍ମକାଲଵିତ୍ ॥ ୨୫ ॥

ସେ ବିଶ୍ୱକ୍ଷେଣ, ହରି ଏବଂ ଯଜ୍ଞ; ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ବାହନ ଜୟୀ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ତାପ ତୀବ୍ର, ହସ୍ତୀ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା ଅଛି, ସେ ସହାୟ ଏବଂ କାମ କରିବାର ସଠିକ୍ ସମୟ ଜାଣନ୍ତି।

ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରସାଦିତୋ ଯଜ୍ଞଃ ସମୁଦ୍ରୋ ବଡବାମୁଖଃ । ହୁତାଶନସହାଯଶ୍ଚ ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ହୁତାଶନଃ ॥ ୨୬ ॥

ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ, ସେ ଯଜ୍ଞ, ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ବଡ଼ବାଗ୍ନିର ମୁଖ; ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ମନ ଶାନ୍ତ, ନିଜେ ଅଗ୍ନି ହେଉଛନ୍ତି।

ଉଗ୍ରତେଜା ମହାତେଜା ଜନ୍ଯୋ ଵିଜଯକାଲଵିତ୍ । ଜ୍ଯୋତିଷାମଯନଂ ସିଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵଵିଗ୍ରହ ଏଵ ଚ ॥ ୨୭ ॥

ତାଙ୍କର ତେଜ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର, ମହାନ ତେଜ ଅଛି, ସେ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ବିଜୟର ସମୟ ଜାଣନ୍ତି; ସେ ଆଲୋକର ଆଶ୍ରୟ, ସଫଳତା ସ୍ୱୟଂ, ସମସ୍ତ ଆକୃତି ହେଉଛନ୍ତି।

ଶିଖୀ ମୁଣ୍ଡୀ ଜଟୀ ଜ୍ଵାଲୀ ମୂର୍ତିଜୋ ମୂର୍ଧଗୋ ବଲୀ । ଵେଣଵୀ ପଣଵୀ ତାଲୀ ଖଲୀ କାଲକଟଙ୍କଟଃ ॥ ୨୮ ॥

ସିଂଗଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡା, ଜଟାଧାରୀ, ଜ୍ୱାଳାମୟ, ବିଭିନ୍ନ ଆକାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ବଳଶାଳୀ, ବାଂଶୀ ବାଜେଇଥିବା, ଡ଼ୋଲ ବାଜେଇଥିବା, ତାଳ ବାଜେଇଥିବା, ରୂଦ୍ର ସ୍ୱଭାବର, ଏବଂ କଳା ଦାନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ଭୟଙ୍କର।

ନକ୍ଷତ୍ରଵିଗ୍ରହମତିର୍ଗୁଣବୁଦ୍ଧିର୍ଲଯୋଽଗମଃ । ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵବାହୁର୍ଵିଭାଗଃ ସର୍ଵଗୋଽମୁଖଃ ॥ ୨୯ ॥

ସେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ଆକୃତି, ବୁଦ୍ଧିମତି, ଭେଦବୁଦ୍ଧି, ସମାପ୍ତିର ଦେବତା, ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାହୁ ପ୍ରସାରିତ, ବିଭାଜନର ମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏବଂ ମୁହଁ ନଥିବା।

ଵିମୋଚନଃ ସୁସରଣୋ ହିରଣ୍ଯକଵଚୋଦ୍ଭଵଃ । ମେଢ୍ରଜୋ ବଲଚାରୀ ଚ ମହୀଚାରୀ ସ୍ରୁତସ୍ତଥା ॥ ୩୦ ॥ [ମେଘଜୋ]

ସେ ମୁକ୍ତିଦାତା, ଉତ୍ତମ ପଥଦର୍ଶକ, ସୁନାର କବଚରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଲିଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବଳରେ ଚଳିଥିବା, ପୃଥିବୀରେ ଚଳିଥିବା ଏବଂ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା।

ସର୍ଵତୂର୍ଯନିନାଦୀ ଚ ସର୍ଵାତୋଦ୍ଯପରିଗ୍ରହଃ । ଵ୍ଯାଲରୂପୋ ଗୁହାଵାସୀ ଗୁହୋ ମାଲୀ ତରଙ୍ଗଵିତ୍ ॥ ୩୧ ॥

ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନି, ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣର ଧାରକ, ସାପ ଆକୃତିଧାରୀ, ଗୁହାରେ ବସିଥିବା, ଗୁପ୍ତ ରୂପର, ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଏବଂ ତରଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନୀ।

ତ୍ରିଦଶସ୍ତ୍ରିକାଲଧୃକ୍କର୍ମସର୍ଵବନ୍ଧଵିମୋଚନଃ । ବନ୍ଧନସ୍ତ୍ଵସୁରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଯୁଧିଶତ୍ରୁଵିନାଶନଃ ॥ ୩୨ ॥

ତିନି ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ କାଳକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା, କର୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରୁଥିବା, ଦାନବ ନାୟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରୁଥିବା।

ସାଙ୍ଖ୍ଯପ୍ରସାଦୋ ଦୁର୍ଵାସାଃ ସର୍ଵସାଧୁନିଷେଵିତଃ । ପ୍ରସ୍କନ୍ଦନୋ ଵିଭାଗଜ୍ଞୋ ଅତୁଲ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଭାଗଵିତ୍ ॥ ୩୩ ॥

ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନର ସାନ୍ତ୍ୱନା, ଯାହା ସହିତ ରହିବା କଷ୍ଟକର, ସମସ୍ତ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ବିଜୟୀ, ପ୍ରଭେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ତୁଳନାହୀନ ଓ ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଥିବା।

ସର୍ଵଵାସଃ ସର୍ଵଚାରୀ ଦୁର୍ଵାସା ଵାସଵୋଽମରଃ । ହୈମୋ ହେମକରୋଽଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଧାରୀ ଧରୋତ୍ତମଃ ॥ ୩୪ ॥ [ଯଜ୍ଞଃ]

ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଠାରେ ଚଳନ୍ତି, ସହିତ ରହିବା କଷ୍ଟକର, ବାସର ନାୟକ, ଅମର, ସୁନା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୁନା ତିଆରି କରୁଥିବା, ଯଜ୍ଞରୁ ପାରେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଓ ଧରାଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

ଲୋହିତାକ୍ଷୋ ମହାକ୍ଷଶ୍ଚ ଵିଜଯାକ୍ଷୋ ଵିଶାରଦଃ । ସଙ୍ଗ୍ରହୋ ନିଗ୍ରହଃ କର୍ତା ସର୍ପଚୀରନିଵାସନଃ ॥ ୩୫ ॥

ତାଙ୍କର ଆଖି ଲାଲ୍, ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା, ବିଜୟ ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି ଥିବା, ଦକ୍ଷ, ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା, କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଓ ସାପର ଚିର ଧାରଣ କରୁଥିବା।

ମୁଖ୍ଯୋଽମୁଖ୍ଯଶ୍ଚ ଦେହଶ୍ଚ କାହଲିଃ ସର୍ଵକାମଦଃ । ସର୍ଵକାଲପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ସୁବଲୋ ବଲରୂପଧୃତ୍ ॥ ୩୬ ॥

ସେ ମୁଖ୍ୟ ଓ ଅମୁଖ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦେହର ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସମୟରେ କୃପା କରନ୍ତି, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଶକ୍ତିର ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ସର୍ଵକାମଵରଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଦଃ ସର୍ଵତୋମୁଖଃ । ଆକାଶନିର୍ଵିରୂପଶ୍ଚ ନିପାତୀ ହ୍ଯଵଶଃ ଖଗଃ ॥ ୩୭ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଦାନ ଦେଇଥିବା, ସବୁକିଛି ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ ଥିବା, ଆକାଶ ପରି ନିରାକାର, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅବତରଣ କରନ୍ତି, କୌଣସି ଅଟକା ନଥିବା, ଓ ଆକାଶରେ ଚଳନ କରନ୍ତି।

ରୌଦ୍ରରୂପୋଽମ୍ଶୁରାଦିତ୍ଯୋ ବହୁରଶ୍ମିଃ ସୁଵର୍ଚସୀ । ଵସୁଵେଗୋ ମହାଵେଗୋ ମନୋଵେଗୋ ନିଶାଚରଃ ॥ ୩୮ ॥

ସେ ରୌଦ୍ର ରୂପୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅନେକ କିରଣ ଥିବା, ଦୀପ୍ତିମାନ, ପବନ ପରି ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ବହୁତ ତୀବ୍ର ଗତି, ମନ ପରି ଦ୍ରୁତ ଓ ରାତିରେ ଚଳନ କରନ୍ତି।

ସର୍ଵଵାସୀ ଶ୍ରିଯାଵାସୀ ଉପଦେଶକରୋଽକରଃ । ମୁନିରାତ୍ମନିରାଲୋକଃ ସମ୍ଭଗ୍ନଶ୍ଚ ସହସ୍ରଦଃ ॥ ୩୯ ॥

ସେ ସମସ୍ତରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଶ୍ରୀରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବା, କାର୍ଯ୍ୟହୀନ, ମୁନି, ନିଜେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅଞ୍ଜାନ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଓ ହଜାର ଦାନ ଦେଇଥିବା।

ପକ୍ଷୀ ଚ ପକ୍ଷରୂପଶ୍ଚ ଅତିଦୀପ୍ତୋ ଵିଶାଂ ପତିଃ । ଉନ୍ମାଦୋ ମଦନଃ କାମୋ ହ୍ଯଶ୍ଵତ୍ଥୋଽର୍ଥକରୋ ଯଶଃ ॥ ୪୦ ॥

ସେ ପକ୍ଷୀ, ପକ୍ଷୀ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ। ସେ ଅବିବେକ, ପ୍ରେମର ଦେବତା, ଆକାଂକ୍ଷା, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, ଅର୍ଥ ଦେଇଥିବା, ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତି।

ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଵାମଶ୍ଚ ପ୍ରାଗ୍ଦକ୍ଷିଣଶ୍ଚ ଵାମନଃ । ସିଦ୍ଧଯୋଗୀ ମହର୍ଷିଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଃ ସିଦ୍ଧସାଧକଃ ॥ ୪୧ ॥

ସେ ବାମଦେବ, ମୃଦୁ, ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ, ଏବଂ ବାମନ। ସେ ସିଦ୍ଧ ଯୋଗୀ, ମହା ଋଷି, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି, ଏବଂ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା।

ଭିକ୍ଷୁଶ୍ଚ ଭିକ୍ଷୁରୂପଶ୍ଚ ଵିପଣୋ ମୃଦୁରଵ୍ଯଯଃ । ମହାସେନୋ ଵିଶାଖଶ୍ଚ ଷଷ୍ଟିଭାଗୋ ଗଵାଂ ପତିଃ ॥ ୪୨ ॥

ସେ ଭିକ୍ଷୁ, ଭିକ୍ଷୁ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ବ୍ୟାପାରୀ, ମୃଦୁ, ଅବିନାଶୀ। ସେ ମହାସେନ, ବିଶାଖ, ଷଷ୍ଠ ଅଂଶ, ଏବଂ ଗାଁଠିର ନାଥ।

ଵଜ୍ରହସ୍ତଶ୍ଚ ଵିଷ୍କମ୍ଭୀ ଚମୂସ୍ତମ୍ଭନ ଏଵ ଚ । ଵୃତ୍ତାଵୃତ୍ତକରସ୍ତାଲୋ ମଧୁର୍ମଧୁକଲୋଚନଃ ॥ ୪୩ ॥

ସେ ବଜ୍ର ହସ୍ତରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେନାକୁ ରୋକିଥିବା। ସେ ଭଲ ଓ ଖରାପ କାମ କରନ୍ତି, ତାଳ ବୃକ୍ଷ, ମିଠା, ଏବଂ ମଧୁ ଭଳି ଆଖି ଥିବା।

ଵାଚସ୍ପତ୍ଯୋ ଵାଜସନୋ ନିତ୍ଯମାଶ୍ରମପୂଜିତଃ । [ନିତ୍ଯମାଶ୍ରିତପୂଜିତଃ] ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଲୋକଚାରୀ ସର୍ଵଚାରୀ ଵିଚାରଵିତ୍ ॥ ୪୪ ॥

ଉଚ୍ଚାରଣର ମାହାରଥୀ, ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ସଦା ଆଶ୍ରମରେ ପୂଜିତ, ସଦା ଶରଣାଗତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଚରଣ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତଠାରେ ଘୁରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଜାଣିଥିବା।

ଈଶାନ ଈଶ୍ଵରଃ କାଲୋ ନିଶାଚାରୀ ପିନାକଭୃତ୍ । ନିମିତ୍ତସ୍ଥୋ ନିମିତ୍ତଂ ଚ ନନ୍ଦିର୍ନନ୍ଦିକରୋ ହରିଃ ॥ ୪୫ ॥

ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଦିଗର ନାଥ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍ ନିୟନ୍ତା, ସମୟ ସ୍ୱୟଂ, ରାତିରେ ଚରଣ କରୁଥିବା, ପିନାକ ଧାରଣ କରୁଥିବା, କାରଣରେ ବସିଥିବା, ସ୍ୱୟଂ କାରଣ, ନନ୍ଦି, ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଦୁଃଖ ହରିଥିବା, ସିଂହ, ସଂହାରକ, ସମୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପ୍ରପିତାମହ।

ନନ୍ଦୀଶ୍ଵରଶ୍ଚ ନନ୍ଦୀ ଚ ନନ୍ଦନୋ ନନ୍ଦିଵର୍ଧନଃ । ଭଗହାରୀ ନିହନ୍ତା ଚ କାଲୋ ବ୍ରହ୍ମା ପିତାମହଃ ॥ ୪୬ ॥

ନନ୍ଦିଙ୍କ ନାଥ, ନନ୍ଦି ସ୍ୱୟଂ, ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ, ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା, ଭାଗ୍ୟ ହରିଥିବା, ବିନାଶକ, ସମୟ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପ୍ରପିତାମହ।

ଚତୁର୍ମୁଖୋ ମହାଲିଙ୍ଗଶ୍ଚାରୁଲିଙ୍ଗସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଲିଙ୍ଗାଧ୍ଯକ୍ଷଃ ସୁରାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଯୋଗାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଯୁଗାଵହଃ ॥ ୪୭ ॥

ଚାରିମୁହଁ ଥିବା, ମହାଲିଙ୍ଗ, ସୁନ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ, ଲିଙ୍ଗର ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିବା, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ, ଯୋଗୀମାନ୍ୟଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ, ଯୁଗ ଆଣିଥିବା।

ବୀଜାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ବୀଜକର୍ତା ଅଧ୍ଯାତ୍ମାନୁଗତୋ ବଲଃ । ଇତିହାସଃ ସକଲ୍ପଶ୍ଚ ଗୌତମୋଽଥ ନିଶାକରଃ ॥ ୪୮ ॥

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବୀଜର ଦେଖଭାଳ କରୁଥିବା, ବୀଜ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା, ଆତ୍ମାର ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା, ଶକ୍ତିର ଆଦି ଉତ୍ସ; ସେ ଇତିହାସ, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ, ଗୌତମ ଏବଂ ରାତିର ଉତ୍ପାଦକ।

ଦମ୍ଭୋ ହ୍ଯଦମ୍ଭୋ ଵୈଦମ୍ଭୋ ଵଶ୍ଯୋ ଵଶକରଃ କଲିଃ । ଲୋକକର୍ତା ପଶୁପତିର୍ମହାକର୍ତା ହ୍ଯନୌଷଧଃ ॥ ୪୯ ॥

ସେ ଅଭିମାନ, ତଥା ଅଭିମାନରୁ ମୁକ୍ତ, ଅଭିମାନର ଭାସା, ଅନୁଗତ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା, କଳିଯୁଗ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପଶୁମାନଙ୍କର ନାଥ, ମହାସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଯାହା ପାଇଁ କୌଣସି ଔଷଧ ନାହିଁ।