श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

आषाढश्च सुषाढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः । वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः ॥ ९१ ॥

तो अपराजेय आहे, उत्तम अपराजेय आहे, कायमस्वरूपी आहे, पिंगट वर्णाचा आहे आणि सर्वांचा संहार करणारा आहे. त्याचे रूप फिरणाऱ्या विश्वांमध्ये आहे, तेजस्वींमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि तो महान मार्ग आहे.

शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्षणलक्षितः । अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः ॥ ९२ ॥

मस्तक छेदणारा, विचार करणारा, सर्व शुभ चिन्हांनी युक्त, कधीही नाश न होणारा, रथ चालवणारा, सर्व योगांचा अधिपती आणि अपार बलवान.

समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः । निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः ॥ ९३ ॥

संपूर्ण वेदस्वरूप, वेदांच्या पलीकडील, तीर्थांचा देव, महान रथी, प्राणरहित, पण प्राण देणारा, मंत्रस्वरूप, शुभ दृष्टी असलेला आणि अत्यंत कठोर.

रत्नप्रभूतो रक्ताङ्गो महार्णवनिपानवित् । [रत्नाङ्गो] मूलं विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः ॥ ९४ ॥

रत्नांनी परिपूर्ण, लाल अंग असलेला, महासागराच्या तळाचा जाणकार, सर्वकाहीचे मूळ आणि विशाल, अमृतस्वरूप, प्रकट व अप्रकट, आणि तपाचा खजिना.

आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महायशाः । सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरिः ॥ ९५ ॥ [योगकरो]

चढणारा, इतरांना वर नेणारा, उत्तम स्वभाव धारण करणारा, महान कीर्ती असलेला, सैन्यासारखा, महाकाळासारखा, योगस्वरूप, युग घडवणारा आणि दुःख दूर करणारा.

युगरूपो महारूपो महानागहनो वधः । न्यायनिर्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥ ९६ ॥

जो युगांचा मूर्तरूप आहे, ज्याचे रूप महान आहे, जो अगाध आणि गूढ आहे, जो संहारच आहे; जो न्याय प्रस्थापित करतो, जो पाया आहे, जो विद्वान आहे आणि जो पर्वतासारखा अढळ आहे.

बहुमालो महामालः शशी हरसुलोचनः । विस्तारो लवणः कूपस्त्रियुगः सफलोदयः ॥ ९७ ॥

जो अनेक माळांनी आणि मोठ्या माळेने सुशोभित आहे, जो चंद्र आहे, ज्याच्या डोळ्यांत सूर्य आणि चंद्र आहेत; जो विशाल आहे, खारट आहे, जो विहीर आहे, दोन युगांचा स्वरूप आहे आणि ज्याचा उदय फळदायी आहे.

त्रिलोचनो विषण्णाङ्गो मणिविद्धो जटाधरः । बिन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः सहः ॥ ९८ ॥

ज्याला तीन डोळे आहेत, ज्याचे अंग विषाने चिन्हांकित आहे, जो रत्नांनी अलंकृत आहे, जो जटाधारी आहे; जो बिंदू आणि विसर्ग आहे, ज्याचे मुख मंगलमय आहे, जो बाण आहे, सर्व शस्त्रांनी सुसज्ज आहे आणि जो सहनशील आहे.

निवेदनः सुखाजातः सुगन्धारो महाधनुः । गन्धपाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम् ॥ ९९ ॥

जो अर्पण आहे, आनंदातून जन्मलेला आहे, सुगंध वाहणारा आहे, जो महान धनुष्य आहे; जो सुगंधाचा रक्षक आहे, जो भगवंत आहे, सर्व कर्मांचा उद्गम आहे आणि सर्व कर्म करणारा आहे.

मन्थानो बहुलो वायुः सकलः सर्वलोचनः । तलस्तालः करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान् ॥ १०० ॥

तो मंथन करणारा आहे, भरपूर आहे, वारा आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, सर्वांना पाहणारा आहे; तो तल, ताल, करताल आहे, ज्याचा वरचा भाग बळकट आहे, तो महान आहे.

छत्रं सुच्छत्रो विख्यातो लोकः सर्वाश्रयः क्रमः । मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः ॥ १०१ ॥

तो छत्र आहे, उत्तम छत्र आहे, प्रसिद्ध आहे, जग आहे, सर्वांचा आधार आहे, क्रम आहे; तो मुंडित आहे, विचित्र आहे, विकृत आहे, दंड धारण करणारा आहे, कमंडलू घेणारा आहे, रूप बदलणारा आहे.

हर्यक्षः ककुभो वज्री शतजिह्वः सहस्रपात् । सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः ॥ १०२ ॥

तो हर्यक्ष आहे, दिशा आहे, वज्रधारी आहे, शंभर जिह्वा असलेला आहे, हजार पाय असलेला आहे, हजार डोकी असलेला आहे, देवांचा राजा आहे, सर्व देवांचा स्वरूप आहे, गुरु आहे.

सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत् । पवित्रं त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः ॥ १०३ ॥

तो हजार हातांचा आहे, सर्व अंगांनी युक्त आहे, शरण देणारा आहे, सर्व लोकांचा कर्ता आहे; तो पवित्र आहे, त्रिस्वर मंत्र आहे, सर्वात लहान आहे, काळसर आणि पिंगट आहे.

ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीपाशशक्तिमान् । पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः ॥ १०४ ॥

तो ब्रह्मदेवाच्या दंडाचा निर्माण करणारा आहे, शतघ्नी, पाश आणि शूल या शस्त्रांचा धारक आहे. तो कमळाच्या गर्भातला, महान गर्भ असलेला, ब्रह्माचा गर्भ असलेला आणि पाण्यातून जन्मलेला आहे.

गभस्तिर्ब्रह्मकृद्ब्रह्मी ब्रह्मविद्ब्राह्मणो गतिः । अनन्तरूपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयम्भुवः ॥ १०५ ॥

तो तेजस्वी आहे, ब्रह्मदेवाचा कर्ता आहे, ब्रह्माशी एकरूप आहे, ब्रह्मज्ञान असलेला आहे, ब्राह्मणांचा मार्ग आहे, अनंत रूपांचा आहे, अनेक आत्म्यांचा आहे, प्रखर तेजाचा आहे आणि स्वतः जन्मलेला आहे.

ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः । चन्दनी पद्मनालाग्रः सुरभ्युत्तरणो नरः ॥ १०६ ॥

तो वरच्या दिशेने जाणारा आत्मा आहे, सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे, वाऱ्यासारखा वेगवान आहे, मनाच्या वेगासारखा आहे, चंदनाचा सुगंध असलेला आहे, कमळाच्या देठाच्या टोकावर आहे, सुगंधात श्रेष्ठ आहे आणि तो पुरुष आहे.

कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृत् । उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृदुमाधवः ॥ १०७ ॥

तो कर्णिकार फुलांची मोठी माळ घालणारा आहे, निळ्या मुकुटाचा आहे, पिनाक धनुष्य धारण करणारा आहे, उमा देवीचा पती आहे, उमाचा प्रिय आहे, जाह्नवी नदीला धारण करणारा आहे आणि उमाचा संग आहे.

वरो वराहो वरदो वरेण्यः सुमहास्वनः । महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः ॥ १०८ ॥

तो श्रेष्ठ आहे, वराह आहे, वर देणारा आहे, निवडक आहे, मोठ्या आवाजाचा आहे, मोठ्या कृपेचा आहे, दुष्टांना वश करणारा आहे, शत्रूंचा नाश करणारा आहे, पांढरा आणि पिंगट वर्णाचा आहे.

पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत् । [प्रीतात्मा] सर्वपार्श्वमुखस्त्र्यक्षो धर्मसाधारणो वरः ॥ १०९ ॥

त्याचा आत्मा सोन्यासारखा तेजस्वी आहे, तो सर्वश्रेष्ठ आत्मा आहे, शुद्ध मनाचा आहे, सृष्टीला आधार देणारा आहे, प्रसन्नचित्त आहे, सर्व दिशांना तोंड करणारा आहे, तीन डोळ्यांचा आहे, धर्माचा आधार आहे, आणि तो सर्वोत्तम आहे.

चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा अमृतो गोवृषेश्वरः । साध्यर्षिर्वसुरादित्यो विवस्वान्सवितामृतः ॥ ११० ॥

ज्याचा आत्मा सर्व चराचरात व्यापलेला आहे, जो सूक्ष्म आहे, अमर आहे, गोवृषाचा स्वामी आहे, साध्य, वसु आणि आदित्यांमध्ये ऋषी आहे, तेजस्वी आहे, सूर्य आहे, आणि अमृतस्वरूप आहे.

व्यासः सर्गः सुसङ्क्षेपो विस्तरः पर्ययो नरः । ऋतुः संवत्सरो मासः पक्षः सङ्ख्यासमापनः ॥ १११ ॥

तोच व्यास आहे, सृष्टी आहे, संक्षिप्त सार आहे, विस्तार आहे, बदल आहे, मानव आहे, ऋतु आहे, वर्ष आहे, महिना आहे, पक्ष आहे आणि मोजणीची पूर्णता आहे.

कला काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहः क्षपाः क्षणाः । विश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्गमः ॥ ११२ ॥

तो काळाच्या सर्व विभागांमध्ये आहे — कला, काष्ठा, लव, मात्रा, मुहूर्त, दिवस, रात्र आणि क्षण. तोच या विश्वाचा क्षेत्र, सर्व सृष्टीचे बीज, आद्य लिंग आणि सर्व उत्पत्तीचा मूळ आहे.

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः । स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥ ११३ ॥

तो अस्तित्व आणि अनस्तित्व, प्रकट आणि अप्रकट, पिता, माता आणि आजोबा आहे. तोच स्वर्गाचा मार्ग, सृष्टीचा मार्ग, मुक्तीचा मार्ग आणि सर्वोच्च स्थान आहे.

निर्वाणं ह्लादनश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः । देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः ॥ ११४ ॥

तोच निर्वाण आणि आनंद, ब्रह्मलोक आणि परम मार्ग आहे. तो देव आणि असुरांचा सर्जनहार आणि देव-असुरांचा अंतिम आश्रय आहे.

देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः । देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः ॥ ११५ ॥

तो देव आणि असुरांचा गुरु, देव-असुरांनी पूजिला जाणारा देव, देव-असुरांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आणि देव-असुरांच्या समूहांचा आधार आहे.

देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः । देवातिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः ॥ ११६ ॥ [देवादि]

तो देव आणि असुर यांच्या समूहांचा प्रमुख आहे, देव आणि असुर यांच्या समूहांमध्ये सर्वांत पुढचा आहे, सर्व देवांपेक्षा श्रेष्ठ देव आहे, दिव्य ऋषी आहे आणि देव व असुरांना वर देणारा आहे.

देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहेश्वरः । सर्वदेवमयोऽचिन्त्यो देवतात्माऽऽत्मसम्भवः ॥ ११७ ॥

तो देव आणि असुरांचा स्वामी आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, देव आणि असुरांचा मोठा स्वामी आहे, सर्व देवांचा मूळ आहे, त्याचा विचार करणं अशक्य आहे, तो देवत्वाचा आत्मा आहे आणि स्वतःपासून प्रकट झालेला आहे.

उद्भित्त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः । ईड्यो हस्तीश्वरो व्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः ॥ ११८ ॥

तो अंकुरणारा आहे, तीन पावलांनी चालणारा आहे, रोग बरा करणारा आहे, कलंकरहित आहे, दोषरहित आहे, अमर आहे, सर्वांनी स्तुती करावा असा आहे, हत्तींचा स्वामी आहे, वाघ आहे, देवांमध्ये सिंह आहे आणि माणसांमध्ये वृषभ आहे.

विबुधोऽग्रवरः सूक्ष्मः सर्वदेवस्तपोमयः । सुयुक्तः शोभनो वज्री प्रासानां प्रभवोऽव्ययः ॥ ११९ ॥

तो ज्ञानी आहे, सर्वांत श्रेष्ठ आणि उत्तम आहे, सूक्ष्म आहे, सर्व देवांचा स्वरूप आहे, तपाचा मूळ आहे, योग्यरीत्या सज्ज आहे, तेजस्वी आहे, वज्रधारी आहे, भाल्यांचा उगम आहे आणि कधीही नाश न होणारा आहे.