श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छन्दोव्याकरणोत्तरः । सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः ॥ ८१ ॥

तो यश मिळवून देणारा आहे, यशस्वी आहे, छंद आणि व्याकरणाचा जाणकार आहे; त्याचा गर्जना सिंहासारखा आहे, त्याचे दात सिंहासारखे आहेत, तो सिंहासारखा चालतो आणि सिंहावर बसतो.

प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः । सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः ॥ ८२ ॥

तो सारभूत आत्मा आहे, जगाचा काळ आहे, स्थिर आहे, लोकांच्या भल्यासाठी झाडासारखा आहे; त्याच्या अंगावर हरणाची खूण आहे, त्याचे रूप नवचक्रासारखे आहे, तो ध्वजधारी आहे आणि पालन करणारा आहे.

भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः ॥ ८३ ॥

तो सर्व जीवांचा निवासस्थान आहे, सर्वांचा स्वामी आहे, दिवस-रात्र आहे आणि दोषरहित आहे.

वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः । अमोघः सम्यतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः ॥ ८४ ॥

जो सर्व प्राण्यांना वाहून नेतो, सर्वांचा आधार आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, सृष्टीचा आरंभ आहे, कधीही निष्फळ न होणारा, संयमी, वेगवान, सर्वांचे पोषण करणारा आणि प्राण धारण करणारा आहे.

धृतिमान् मतिमान् दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः । गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरिः ॥ ८५ ॥

जो धीर आहे, बुद्धिमान आहे, कुशल आहे, सर्वांचा सन्मानित आहे, युगांचा स्वामी आहे, गायींचा रक्षक आहे, गवळ्यांचा प्रमुख आहे, गावाचा आधार आहे, गायीच्या कातड्याचे वस्त्र परिधान करणारा आहे आणि अंधकार दूर करणारा आहे.

हिरण्यबाहुश्च तथा गुहापालः प्रवेशिनाम् । प्रकृष्टारिर्महाहर्षो जितकामो जितेन्द्रियः ॥ ८६ ॥

ज्याचे हात सोन्यासारखे तेजस्वी आहेत, जो गुहांचा रक्षण करणारा आहे, आत जाणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, बलवान शत्रू आहे, महान आनंद देणारा आहे, कामावर विजय मिळवणारा आहे आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवणारा आहे.

गान्धारश्च सुवासश्च तपःसक्तो रतिर्नरः । महागीतो महानृत्यो ह्यप्सरोगणसेवितः ॥ ८७ ॥

जो गांधार प्रदेशाशी संबंधित आहे, नेहमी स्वच्छ व सुंदर वस्त्र परिधान करतो, तपश्चर्येला समर्पित आहे, माणसांचा आनंद आहे, उत्तम गायक आहे, महान नर्तक आहे आणि अप्सरांच्या समूहांनी सेविला जातो.

महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः । आवेदनीय आदेशः सर्वगन्धसुखावहः ॥ ८८ ॥

तो महान ध्वजधारी आहे, सर्वांचा आधार आहे, त्याच्यासोबत अनेकजण असतात आणि तो नेहमीच हालचाल करणारा आहे. तो प्रकट होणारा, आज्ञा देणारा आणि सर्व सुगंधांनी आनंद देणारा आहे.

तोरणस्तारणो वातः परिधी पतिखेचरः । सम्योगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिकः ॥ ८९ ॥

तो प्रवेशद्वार आहे, तारक आहे, वारा आहे, संरक्षण करणारा आहे, आकाशात फिरणाऱ्यांचा स्वामी आहे. तो एकत्र करणारा, वाढ करणारा, वृद्ध, अत्यंत वृद्ध आणि सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः । युक्तश्च युक्तबाहुश्च देवो दिविसुपर्वणः ॥ ९० ॥

तो नित्य आहे, स्वतःचाच साथी आहे, देव आणि असुरांचा स्वामी आहे, सर्वांचा अधिपती आहे. तो एकरूप, बलवान बाहू असलेला, देवांचा देव आणि स्वर्गातील श्रेष्ठ आहे.

आषाढश्च सुषाढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः । वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः ॥ ९१ ॥

तो अपराजेय आहे, उत्तम अपराजेय आहे, कायमस्वरूपी आहे, पिंगट वर्णाचा आहे आणि सर्वांचा संहार करणारा आहे. त्याचे रूप फिरणाऱ्या विश्वांमध्ये आहे, तेजस्वींमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि तो महान मार्ग आहे.

शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्षणलक्षितः । अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः ॥ ९२ ॥

मस्तक छेदणारा, विचार करणारा, सर्व शुभ चिन्हांनी युक्त, कधीही नाश न होणारा, रथ चालवणारा, सर्व योगांचा अधिपती आणि अपार बलवान.

समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः । निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः ॥ ९३ ॥

संपूर्ण वेदस्वरूप, वेदांच्या पलीकडील, तीर्थांचा देव, महान रथी, प्राणरहित, पण प्राण देणारा, मंत्रस्वरूप, शुभ दृष्टी असलेला आणि अत्यंत कठोर.

रत्नप्रभूतो रक्ताङ्गो महार्णवनिपानवित् । [रत्नाङ्गो] मूलं विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः ॥ ९४ ॥

रत्नांनी परिपूर्ण, लाल अंग असलेला, महासागराच्या तळाचा जाणकार, सर्वकाहीचे मूळ आणि विशाल, अमृतस्वरूप, प्रकट व अप्रकट, आणि तपाचा खजिना.

आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महायशाः । सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरिः ॥ ९५ ॥ [योगकरो]

चढणारा, इतरांना वर नेणारा, उत्तम स्वभाव धारण करणारा, महान कीर्ती असलेला, सैन्यासारखा, महाकाळासारखा, योगस्वरूप, युग घडवणारा आणि दुःख दूर करणारा.

युगरूपो महारूपो महानागहनो वधः । न्यायनिर्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥ ९६ ॥

जो युगांचा मूर्तरूप आहे, ज्याचे रूप महान आहे, जो अगाध आणि गूढ आहे, जो संहारच आहे; जो न्याय प्रस्थापित करतो, जो पाया आहे, जो विद्वान आहे आणि जो पर्वतासारखा अढळ आहे.

बहुमालो महामालः शशी हरसुलोचनः । विस्तारो लवणः कूपस्त्रियुगः सफलोदयः ॥ ९७ ॥

जो अनेक माळांनी आणि मोठ्या माळेने सुशोभित आहे, जो चंद्र आहे, ज्याच्या डोळ्यांत सूर्य आणि चंद्र आहेत; जो विशाल आहे, खारट आहे, जो विहीर आहे, दोन युगांचा स्वरूप आहे आणि ज्याचा उदय फळदायी आहे.

त्रिलोचनो विषण्णाङ्गो मणिविद्धो जटाधरः । बिन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः सहः ॥ ९८ ॥

ज्याला तीन डोळे आहेत, ज्याचे अंग विषाने चिन्हांकित आहे, जो रत्नांनी अलंकृत आहे, जो जटाधारी आहे; जो बिंदू आणि विसर्ग आहे, ज्याचे मुख मंगलमय आहे, जो बाण आहे, सर्व शस्त्रांनी सुसज्ज आहे आणि जो सहनशील आहे.

निवेदनः सुखाजातः सुगन्धारो महाधनुः । गन्धपाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम् ॥ ९९ ॥

जो अर्पण आहे, आनंदातून जन्मलेला आहे, सुगंध वाहणारा आहे, जो महान धनुष्य आहे; जो सुगंधाचा रक्षक आहे, जो भगवंत आहे, सर्व कर्मांचा उद्गम आहे आणि सर्व कर्म करणारा आहे.

मन्थानो बहुलो वायुः सकलः सर्वलोचनः । तलस्तालः करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान् ॥ १०० ॥

तो मंथन करणारा आहे, भरपूर आहे, वारा आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, सर्वांना पाहणारा आहे; तो तल, ताल, करताल आहे, ज्याचा वरचा भाग बळकट आहे, तो महान आहे.

छत्रं सुच्छत्रो विख्यातो लोकः सर्वाश्रयः क्रमः । मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः ॥ १०१ ॥

तो छत्र आहे, उत्तम छत्र आहे, प्रसिद्ध आहे, जग आहे, सर्वांचा आधार आहे, क्रम आहे; तो मुंडित आहे, विचित्र आहे, विकृत आहे, दंड धारण करणारा आहे, कमंडलू घेणारा आहे, रूप बदलणारा आहे.

हर्यक्षः ककुभो वज्री शतजिह्वः सहस्रपात् । सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः ॥ १०२ ॥

तो हर्यक्ष आहे, दिशा आहे, वज्रधारी आहे, शंभर जिह्वा असलेला आहे, हजार पाय असलेला आहे, हजार डोकी असलेला आहे, देवांचा राजा आहे, सर्व देवांचा स्वरूप आहे, गुरु आहे.

सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत् । पवित्रं त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः ॥ १०३ ॥

तो हजार हातांचा आहे, सर्व अंगांनी युक्त आहे, शरण देणारा आहे, सर्व लोकांचा कर्ता आहे; तो पवित्र आहे, त्रिस्वर मंत्र आहे, सर्वात लहान आहे, काळसर आणि पिंगट आहे.

ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीपाशशक्तिमान् । पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः ॥ १०४ ॥

तो ब्रह्मदेवाच्या दंडाचा निर्माण करणारा आहे, शतघ्नी, पाश आणि शूल या शस्त्रांचा धारक आहे. तो कमळाच्या गर्भातला, महान गर्भ असलेला, ब्रह्माचा गर्भ असलेला आणि पाण्यातून जन्मलेला आहे.

गभस्तिर्ब्रह्मकृद्ब्रह्मी ब्रह्मविद्ब्राह्मणो गतिः । अनन्तरूपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयम्भुवः ॥ १०५ ॥

तो तेजस्वी आहे, ब्रह्मदेवाचा कर्ता आहे, ब्रह्माशी एकरूप आहे, ब्रह्मज्ञान असलेला आहे, ब्राह्मणांचा मार्ग आहे, अनंत रूपांचा आहे, अनेक आत्म्यांचा आहे, प्रखर तेजाचा आहे आणि स्वतः जन्मलेला आहे.

ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः । चन्दनी पद्मनालाग्रः सुरभ्युत्तरणो नरः ॥ १०६ ॥

तो वरच्या दिशेने जाणारा आत्मा आहे, सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे, वाऱ्यासारखा वेगवान आहे, मनाच्या वेगासारखा आहे, चंदनाचा सुगंध असलेला आहे, कमळाच्या देठाच्या टोकावर आहे, सुगंधात श्रेष्ठ आहे आणि तो पुरुष आहे.

कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृत् । उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृदुमाधवः ॥ १०७ ॥

तो कर्णिकार फुलांची मोठी माळ घालणारा आहे, निळ्या मुकुटाचा आहे, पिनाक धनुष्य धारण करणारा आहे, उमा देवीचा पती आहे, उमाचा प्रिय आहे, जाह्नवी नदीला धारण करणारा आहे आणि उमाचा संग आहे.

वरो वराहो वरदो वरेण्यः सुमहास्वनः । महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः ॥ १०८ ॥

तो श्रेष्ठ आहे, वराह आहे, वर देणारा आहे, निवडक आहे, मोठ्या आवाजाचा आहे, मोठ्या कृपेचा आहे, दुष्टांना वश करणारा आहे, शत्रूंचा नाश करणारा आहे, पांढरा आणि पिंगट वर्णाचा आहे.

पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत् । [प्रीतात्मा] सर्वपार्श्वमुखस्त्र्यक्षो धर्मसाधारणो वरः ॥ १०९ ॥

त्याचा आत्मा सोन्यासारखा तेजस्वी आहे, तो सर्वश्रेष्ठ आत्मा आहे, शुद्ध मनाचा आहे, सृष्टीला आधार देणारा आहे, प्रसन्नचित्त आहे, सर्व दिशांना तोंड करणारा आहे, तीन डोळ्यांचा आहे, धर्माचा आधार आहे, आणि तो सर्वोत्तम आहे.