श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः । स यज्ञारिः स कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः ॥ ७१ ॥

तो बंधन आहे, बंधन करणारा आहे आणि शुभ बंधनातून मुक्त करणारा आहे; तो यज्ञाचा शत्रू, कामाचा शत्रू, मोठ्या दातांचा आणि बलवान आहे.

बहुधा निन्दितः शर्वः शङ्करः शङ्करोऽधनः । अमरेशो महादेवो विश्वदेवः सुरारिहा ॥ ७२ ॥

शर्वाला अनेक प्रकारे निंदा केली जाते, तरी तोच शंकर आहे, कल्याणकारी आहे, कधी कधी निर्धनही असतो. तो देवतांचा स्वामी, महादेव, सर्वांचा देव आणि देवदुश्मनांचा संहार करणारा आहे.

अहिर्बुध्न्योऽनिलाभश्च चेकितानो हविस्तथा । [हरि] अजैकपाच्च कापाली त्रिशङ्कुरजितः शिवः ॥ ७३ ॥

तो अहिर्बुध्न्य, वाऱ्यासारखा, बुद्धिमान आणि यज्ञातील हव्याचा स्वीकार करणारा आहे. तो हरि, अजैकपाद, कपाळावर कवटी धारण करणारा, त्रिशंकूला जिंकणारा आणि शिव आहे.

धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा । धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥ ७४ ॥

तो धन्वंतरी, धूमकेतू, स्कंद आणि वैश्रवण आहे. तो धाता, शक्र, विष्णू, मित्र, त्वष्टा, ध्रुव आणि धराही आहे.

प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः । उषङ्गुश्च विधाता च मान्धाता भूतभावनः ॥ ७५ ॥

तो प्रभाव, सर्वत्र असणारा, वायू, अर्यमा, सविता आणि रवि आहे. तो उषंगु, विधाता, मांधाता आणि सर्व जीवांची उत्पत्ती करणारा आहे.

विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः । पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः ॥ ७६ ॥

तो सर्वत्र व्यापलेला आहे, रंगांची निर्मिती करणारा आणि सर्व इच्छित गुण देणारा आहे. तो पद्मनाभ, महान गर्भ, चंद्रासारखा चेहरा असलेला, वारा आणि अग्नी आहे.

बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी । कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः ॥ ७७ ॥

तो बलवान आणि शांत आहे, प्राचीन आहे, शुभ चोच असलेला आहे. तो कृत्य करणारा, कुरूंच्या मध्ये राहणारा, कुरूंचा स्वरूप धारण करणारा आणि गुणांचे औषध आहे.

सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः । देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ॥ ७८ ॥

तो सर्वांचा आधार आहे, कुशावर फिरणारा आहे, सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे. तो देवांचा देव, सुखाशी जोडलेला, असणारा आणि नसणारा, सर्व रत्नांचा जाणणारा आहे.

कैलासगिरिवासी च हिमवद्गिरिसंश्रयः । कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः ॥ ७९ ॥

तो कैलास पर्वतावर राहतो आणि हिमालयाचा आधार घेतो. तो कुळाचा नाश करणारा, कुळ निर्माण करणारा, खूप ज्ञान असलेला आणि मोठ्या प्रमाणात देणारा आहे.

वणिजो वर्धकी वृक्षो वकुलश्चन्दनश्छदः । सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः ॥ ८० ॥

तो व्यापारी आहे, सुतार आहे, झाड आहे, वकुळाचं झाड आहे, चंदन आहे आणि आश्रय आहे; त्याचा गळा मजबूत आहे, खांदे रुंद आहेत, तो अस्थिर आहे आणि तो महान औषध आहे.

सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छन्दोव्याकरणोत्तरः । सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः ॥ ८१ ॥

तो यश मिळवून देणारा आहे, यशस्वी आहे, छंद आणि व्याकरणाचा जाणकार आहे; त्याचा गर्जना सिंहासारखा आहे, त्याचे दात सिंहासारखे आहेत, तो सिंहासारखा चालतो आणि सिंहावर बसतो.

प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः । सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः ॥ ८२ ॥

तो सारभूत आत्मा आहे, जगाचा काळ आहे, स्थिर आहे, लोकांच्या भल्यासाठी झाडासारखा आहे; त्याच्या अंगावर हरणाची खूण आहे, त्याचे रूप नवचक्रासारखे आहे, तो ध्वजधारी आहे आणि पालन करणारा आहे.

भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः ॥ ८३ ॥

तो सर्व जीवांचा निवासस्थान आहे, सर्वांचा स्वामी आहे, दिवस-रात्र आहे आणि दोषरहित आहे.

वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः । अमोघः सम्यतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः ॥ ८४ ॥

जो सर्व प्राण्यांना वाहून नेतो, सर्वांचा आधार आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, सृष्टीचा आरंभ आहे, कधीही निष्फळ न होणारा, संयमी, वेगवान, सर्वांचे पोषण करणारा आणि प्राण धारण करणारा आहे.

धृतिमान् मतिमान् दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः । गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरिः ॥ ८५ ॥

जो धीर आहे, बुद्धिमान आहे, कुशल आहे, सर्वांचा सन्मानित आहे, युगांचा स्वामी आहे, गायींचा रक्षक आहे, गवळ्यांचा प्रमुख आहे, गावाचा आधार आहे, गायीच्या कातड्याचे वस्त्र परिधान करणारा आहे आणि अंधकार दूर करणारा आहे.

हिरण्यबाहुश्च तथा गुहापालः प्रवेशिनाम् । प्रकृष्टारिर्महाहर्षो जितकामो जितेन्द्रियः ॥ ८६ ॥

ज्याचे हात सोन्यासारखे तेजस्वी आहेत, जो गुहांचा रक्षण करणारा आहे, आत जाणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, बलवान शत्रू आहे, महान आनंद देणारा आहे, कामावर विजय मिळवणारा आहे आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवणारा आहे.

गान्धारश्च सुवासश्च तपःसक्तो रतिर्नरः । महागीतो महानृत्यो ह्यप्सरोगणसेवितः ॥ ८७ ॥

जो गांधार प्रदेशाशी संबंधित आहे, नेहमी स्वच्छ व सुंदर वस्त्र परिधान करतो, तपश्चर्येला समर्पित आहे, माणसांचा आनंद आहे, उत्तम गायक आहे, महान नर्तक आहे आणि अप्सरांच्या समूहांनी सेविला जातो.

महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः । आवेदनीय आदेशः सर्वगन्धसुखावहः ॥ ८८ ॥

तो महान ध्वजधारी आहे, सर्वांचा आधार आहे, त्याच्यासोबत अनेकजण असतात आणि तो नेहमीच हालचाल करणारा आहे. तो प्रकट होणारा, आज्ञा देणारा आणि सर्व सुगंधांनी आनंद देणारा आहे.

तोरणस्तारणो वातः परिधी पतिखेचरः । सम्योगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिकः ॥ ८९ ॥

तो प्रवेशद्वार आहे, तारक आहे, वारा आहे, संरक्षण करणारा आहे, आकाशात फिरणाऱ्यांचा स्वामी आहे. तो एकत्र करणारा, वाढ करणारा, वृद्ध, अत्यंत वृद्ध आणि सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः । युक्तश्च युक्तबाहुश्च देवो दिविसुपर्वणः ॥ ९० ॥

तो नित्य आहे, स्वतःचाच साथी आहे, देव आणि असुरांचा स्वामी आहे, सर्वांचा अधिपती आहे. तो एकरूप, बलवान बाहू असलेला, देवांचा देव आणि स्वर्गातील श्रेष्ठ आहे.

आषाढश्च सुषाढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः । वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः ॥ ९१ ॥

तो अपराजेय आहे, उत्तम अपराजेय आहे, कायमस्वरूपी आहे, पिंगट वर्णाचा आहे आणि सर्वांचा संहार करणारा आहे. त्याचे रूप फिरणाऱ्या विश्वांमध्ये आहे, तेजस्वींमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि तो महान मार्ग आहे.

शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्षणलक्षितः । अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः ॥ ९२ ॥

मस्तक छेदणारा, विचार करणारा, सर्व शुभ चिन्हांनी युक्त, कधीही नाश न होणारा, रथ चालवणारा, सर्व योगांचा अधिपती आणि अपार बलवान.

समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः । निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः ॥ ९३ ॥

संपूर्ण वेदस्वरूप, वेदांच्या पलीकडील, तीर्थांचा देव, महान रथी, प्राणरहित, पण प्राण देणारा, मंत्रस्वरूप, शुभ दृष्टी असलेला आणि अत्यंत कठोर.

रत्नप्रभूतो रक्ताङ्गो महार्णवनिपानवित् । [रत्नाङ्गो] मूलं विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः ॥ ९४ ॥

रत्नांनी परिपूर्ण, लाल अंग असलेला, महासागराच्या तळाचा जाणकार, सर्वकाहीचे मूळ आणि विशाल, अमृतस्वरूप, प्रकट व अप्रकट, आणि तपाचा खजिना.

आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महायशाः । सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरिः ॥ ९५ ॥ [योगकरो]

चढणारा, इतरांना वर नेणारा, उत्तम स्वभाव धारण करणारा, महान कीर्ती असलेला, सैन्यासारखा, महाकाळासारखा, योगस्वरूप, युग घडवणारा आणि दुःख दूर करणारा.

युगरूपो महारूपो महानागहनो वधः । न्यायनिर्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥ ९६ ॥

जो युगांचा मूर्तरूप आहे, ज्याचे रूप महान आहे, जो अगाध आणि गूढ आहे, जो संहारच आहे; जो न्याय प्रस्थापित करतो, जो पाया आहे, जो विद्वान आहे आणि जो पर्वतासारखा अढळ आहे.

बहुमालो महामालः शशी हरसुलोचनः । विस्तारो लवणः कूपस्त्रियुगः सफलोदयः ॥ ९७ ॥

जो अनेक माळांनी आणि मोठ्या माळेने सुशोभित आहे, जो चंद्र आहे, ज्याच्या डोळ्यांत सूर्य आणि चंद्र आहेत; जो विशाल आहे, खारट आहे, जो विहीर आहे, दोन युगांचा स्वरूप आहे आणि ज्याचा उदय फळदायी आहे.

त्रिलोचनो विषण्णाङ्गो मणिविद्धो जटाधरः । बिन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः सहः ॥ ९८ ॥

ज्याला तीन डोळे आहेत, ज्याचे अंग विषाने चिन्हांकित आहे, जो रत्नांनी अलंकृत आहे, जो जटाधारी आहे; जो बिंदू आणि विसर्ग आहे, ज्याचे मुख मंगलमय आहे, जो बाण आहे, सर्व शस्त्रांनी सुसज्ज आहे आणि जो सहनशील आहे.

निवेदनः सुखाजातः सुगन्धारो महाधनुः । गन्धपाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम् ॥ ९९ ॥

जो अर्पण आहे, आनंदातून जन्मलेला आहे, सुगंध वाहणारा आहे, जो महान धनुष्य आहे; जो सुगंधाचा रक्षक आहे, जो भगवंत आहे, सर्व कर्मांचा उद्गम आहे आणि सर्व कर्म करणारा आहे.