श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

गण्डली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च । अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः ॥ ६१ ॥

तो गंडली आहे, मेरू पर्वताचा आधार आहे आणि देवांचा स्वामी आहे; त्याचे शिर अथर्ववेद आहे, तोंड सामवेद आहे आणि त्याच्या डोळ्यांत असंख्य ऋचांचा संग्रह आहे.

यजुः पादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा । अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः ॥ ६२ ॥

त्याचे हातपाय यजुर्वेद आहेत; तो गूढ असूनही सर्वत्र प्रकट आहे, नेहमीच चालणारा आहे; त्याचे उद्दिष्ट कधीच व्यर्थ होत नाही, तो दयाळू, सहज मिळणारा आणि सुंदर दृष्टिकोन असणारा आहे.

उपकारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनच्छविः । नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः ॥ ६३ ॥

तो नेहमी मदतीला येणारा आहे, सर्वांना प्रिय आहे; तो सोन्यासारखा आहे आणि त्याचा कांतीही सोन्यासारखी तेजस्वी आहे; तो नाभी आहे, आनंद देणारा आहे, अस्तित्वाचा मूळ आहे, कमळात वास करणारा स्वामी आहे आणि कायमस्वरूपी आहे.

द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः । नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः ॥ ६४ ॥

तो बारा शस्त्र धारण करणाऱ्यांमध्ये पहिला आहे, यज्ञस्वरूप आहे, नेहमी यज्ञात मग्न असतो; तो रात्र आहे, कलियुग आहे, काळ आहे, मकर आहे आणि काळाने पूजिला जातो.

सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः । भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः ॥ ६५ ॥

तो गणांसह असतो, गणांचा कर्ता आहे, भूतांच्या वाहनाचा सारथी आहे; तो भस्मावर वास करतो, भस्माचे रक्षण करतो, स्वतः भस्म झालेला आहे, तो वृक्ष आहे आणि तोच गणांचा समूह आहे.

लोकपालस्तथाऽलोको महात्मा सर्वपूजितः । शुक्लस्त्रिशुक्लः सम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ॥ ६६ ॥

तो सर्व लोकांचा रक्षक आहे, तरीही लोकांच्या पलीकडे आहे; तो महान आत्मा आहे, सर्वांनी पूजिला जातो; तो शुद्ध आहे, तिप्पट शुद्ध आहे, सर्व प्रकारे सिद्ध आहे, निर्मळ आहे आणि सर्व जीव त्याची सेवा करतात.

आश्रमस्थः क्रियावस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः । विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चलः ॥ ६७ ॥

तो आश्रमात वास करतो, कर्मकांडात स्थिर आहे, विश्वकर्म्याच्या मनात श्रेष्ठ आहे; त्याच्या फांद्या विशाल आहेत, ओठ तांबड्या रंगाचे आहेत, डोळे कमळासारखे आहेत आणि तो अचल आहे.

कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैव परोः । गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥ ६८ ॥

तो कपिल आहे, तांबूस वर्णाचा, पवित्र, जीवनाचा मूळ आणि सर्वात श्रेष्ठ आहे. तो गंधर्व, अदिती, तार्क्ष्य, सहज ओळखता येणारा आणि उत्तम वक्ता आहे.

परश्वधायुधो देवो ह्यनुकारी सुबान्धवः । तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः ॥ ६९ ॥

तो देव परशू हे शस्त्र म्हणून धारण करतो, अनुकरण करतो, खरा मित्र आहे; तो तुम्बवीणा वाजवतो, प्रचंड क्रोधी आहे, त्याची शक्ती वरच्या दिशेने वाहणारी आहे आणि तो जलाचा स्वामी आहे.

उग्रो वंशकरो वंशो वंशनादो ह्यनिन्दितः । सर्वाङ्गरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलोऽनलः ॥ ७० ॥

तो उग्र आहे, वंशाचा निर्माता, वंश स्वतः, वंशाचा नाद, दोषरहित; तो सर्व रूपे घेतो, मायावी आहे, चांगला मित्र आहे, वारा आणि अग्नी आहे.

बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः । स यज्ञारिः स कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः ॥ ७१ ॥

तो बंधन आहे, बंधन करणारा आहे आणि शुभ बंधनातून मुक्त करणारा आहे; तो यज्ञाचा शत्रू, कामाचा शत्रू, मोठ्या दातांचा आणि बलवान आहे.

बहुधा निन्दितः शर्वः शङ्करः शङ्करोऽधनः । अमरेशो महादेवो विश्वदेवः सुरारिहा ॥ ७२ ॥

शर्वाला अनेक प्रकारे निंदा केली जाते, तरी तोच शंकर आहे, कल्याणकारी आहे, कधी कधी निर्धनही असतो. तो देवतांचा स्वामी, महादेव, सर्वांचा देव आणि देवदुश्मनांचा संहार करणारा आहे.

अहिर्बुध्न्योऽनिलाभश्च चेकितानो हविस्तथा । [हरि] अजैकपाच्च कापाली त्रिशङ्कुरजितः शिवः ॥ ७३ ॥

तो अहिर्बुध्न्य, वाऱ्यासारखा, बुद्धिमान आणि यज्ञातील हव्याचा स्वीकार करणारा आहे. तो हरि, अजैकपाद, कपाळावर कवटी धारण करणारा, त्रिशंकूला जिंकणारा आणि शिव आहे.

धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा । धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥ ७४ ॥

तो धन्वंतरी, धूमकेतू, स्कंद आणि वैश्रवण आहे. तो धाता, शक्र, विष्णू, मित्र, त्वष्टा, ध्रुव आणि धराही आहे.

प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः । उषङ्गुश्च विधाता च मान्धाता भूतभावनः ॥ ७५ ॥

तो प्रभाव, सर्वत्र असणारा, वायू, अर्यमा, सविता आणि रवि आहे. तो उषंगु, विधाता, मांधाता आणि सर्व जीवांची उत्पत्ती करणारा आहे.

विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः । पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः ॥ ७६ ॥

तो सर्वत्र व्यापलेला आहे, रंगांची निर्मिती करणारा आणि सर्व इच्छित गुण देणारा आहे. तो पद्मनाभ, महान गर्भ, चंद्रासारखा चेहरा असलेला, वारा आणि अग्नी आहे.

बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी । कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः ॥ ७७ ॥

तो बलवान आणि शांत आहे, प्राचीन आहे, शुभ चोच असलेला आहे. तो कृत्य करणारा, कुरूंच्या मध्ये राहणारा, कुरूंचा स्वरूप धारण करणारा आणि गुणांचे औषध आहे.

सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः । देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ॥ ७८ ॥

तो सर्वांचा आधार आहे, कुशावर फिरणारा आहे, सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे. तो देवांचा देव, सुखाशी जोडलेला, असणारा आणि नसणारा, सर्व रत्नांचा जाणणारा आहे.

कैलासगिरिवासी च हिमवद्गिरिसंश्रयः । कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः ॥ ७९ ॥

तो कैलास पर्वतावर राहतो आणि हिमालयाचा आधार घेतो. तो कुळाचा नाश करणारा, कुळ निर्माण करणारा, खूप ज्ञान असलेला आणि मोठ्या प्रमाणात देणारा आहे.

वणिजो वर्धकी वृक्षो वकुलश्चन्दनश्छदः । सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः ॥ ८० ॥

तो व्यापारी आहे, सुतार आहे, झाड आहे, वकुळाचं झाड आहे, चंदन आहे आणि आश्रय आहे; त्याचा गळा मजबूत आहे, खांदे रुंद आहेत, तो अस्थिर आहे आणि तो महान औषध आहे.

सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छन्दोव्याकरणोत्तरः । सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः ॥ ८१ ॥

तो यश मिळवून देणारा आहे, यशस्वी आहे, छंद आणि व्याकरणाचा जाणकार आहे; त्याचा गर्जना सिंहासारखा आहे, त्याचे दात सिंहासारखे आहेत, तो सिंहासारखा चालतो आणि सिंहावर बसतो.

प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः । सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः ॥ ८२ ॥

तो सारभूत आत्मा आहे, जगाचा काळ आहे, स्थिर आहे, लोकांच्या भल्यासाठी झाडासारखा आहे; त्याच्या अंगावर हरणाची खूण आहे, त्याचे रूप नवचक्रासारखे आहे, तो ध्वजधारी आहे आणि पालन करणारा आहे.

भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः ॥ ८३ ॥

तो सर्व जीवांचा निवासस्थान आहे, सर्वांचा स्वामी आहे, दिवस-रात्र आहे आणि दोषरहित आहे.

वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः । अमोघः सम्यतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः ॥ ८४ ॥

जो सर्व प्राण्यांना वाहून नेतो, सर्वांचा आधार आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, सृष्टीचा आरंभ आहे, कधीही निष्फळ न होणारा, संयमी, वेगवान, सर्वांचे पोषण करणारा आणि प्राण धारण करणारा आहे.

धृतिमान् मतिमान् दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः । गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरिः ॥ ८५ ॥

जो धीर आहे, बुद्धिमान आहे, कुशल आहे, सर्वांचा सन्मानित आहे, युगांचा स्वामी आहे, गायींचा रक्षक आहे, गवळ्यांचा प्रमुख आहे, गावाचा आधार आहे, गायीच्या कातड्याचे वस्त्र परिधान करणारा आहे आणि अंधकार दूर करणारा आहे.

हिरण्यबाहुश्च तथा गुहापालः प्रवेशिनाम् । प्रकृष्टारिर्महाहर्षो जितकामो जितेन्द्रियः ॥ ८६ ॥

ज्याचे हात सोन्यासारखे तेजस्वी आहेत, जो गुहांचा रक्षण करणारा आहे, आत जाणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, बलवान शत्रू आहे, महान आनंद देणारा आहे, कामावर विजय मिळवणारा आहे आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवणारा आहे.

गान्धारश्च सुवासश्च तपःसक्तो रतिर्नरः । महागीतो महानृत्यो ह्यप्सरोगणसेवितः ॥ ८७ ॥

जो गांधार प्रदेशाशी संबंधित आहे, नेहमी स्वच्छ व सुंदर वस्त्र परिधान करतो, तपश्चर्येला समर्पित आहे, माणसांचा आनंद आहे, उत्तम गायक आहे, महान नर्तक आहे आणि अप्सरांच्या समूहांनी सेविला जातो.

महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः । आवेदनीय आदेशः सर्वगन्धसुखावहः ॥ ८८ ॥

तो महान ध्वजधारी आहे, सर्वांचा आधार आहे, त्याच्यासोबत अनेकजण असतात आणि तो नेहमीच हालचाल करणारा आहे. तो प्रकट होणारा, आज्ञा देणारा आणि सर्व सुगंधांनी आनंद देणारा आहे.

तोरणस्तारणो वातः परिधी पतिखेचरः । सम्योगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिकः ॥ ८९ ॥

तो प्रवेशद्वार आहे, तारक आहे, वारा आहे, संरक्षण करणारा आहे, आकाशात फिरणाऱ्यांचा स्वामी आहे. तो एकत्र करणारा, वाढ करणारा, वृद्ध, अत्यंत वृद्ध आणि सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.