श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वमित्रजित् । वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान् समरमर्दनः ॥ ५१ ॥

तो अत्यंत कृपावंत आहे, शुभ स्वप्नांचा स्वामी आहे, आरसा आहे, शत्रूंवर विजय मिळवणारा आहे; वेदांचा निर्माण करणारा, मंत्रांचा रचणारा, ज्ञानी आणि युद्धात शत्रूंना चिरडणारा आहे.

महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः । अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हविः ॥ ५२ ॥

जो मोठ्या मेघांमध्ये वास करतो, अत्यंत भयंकर आहे, सर्वांना वश करणारा आहे, ज्याची ज्वाळा अग्नीप्रमाणे आहे, ज्याचा प्रखर तेज मोठा आहे, जो घन धुराने वेढलेला आहे, आणि जो यज्ञातील आहुती व हवि आहे.

वृषणः शङ्करो नित्यवर्चस्वी धूमकेतनः । नीलस्तथाङ्गलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः ॥ ५३ ॥

जो सामर्थ्यशाली आहे, मंगलकारी आहे, नेहमी तेजस्वी आहे, ज्याचा धुराचा ध्वज आहे, जो काळ्या रंगाचा आहे, भक्तांवर प्रेम करणारा आहे, सुंदर आहे आणि ज्याला कोणतीही अडचण नाही.

स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः । उत्सङ्गश्च महाङ्गश्च महागर्भपरायणः ॥ ५४ ॥

जो कल्याण देणारा आहे, जो कल्याणाची स्थिती आहे, जो भाग्याचा मालक आणि देणारा आहे, जो हलका आहे, जो आधार आहे आणि ज्याचे शरीर विशाल आहे, आणि जो महान गर्भाच्या साधनेत मग्न आहे.

कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियं सर्वदेहिनाम् । महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ॥ ५५ ॥

जो काळ्या रंगाचा आणि सोनेरीही आहे, जो सर्व जीवांच्या इंद्रियांचा आधार आहे, ज्याचे पाय मोठे आहेत, हात मोठे आहेत, शरीर विशाल आहे आणि कीर्ती महान आहे.

महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो निशालयः । महान्तको महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः ॥ ५६ ॥

ज्याचं डोकं मोठं आहे, ज्याचं रूप विशाल आहे, ज्याचे डोळे मोठे आहेत, जो रात्रिचं निवासस्थान आहे; जो सर्वांचा अंत करणारा आहे, ज्याची कानं मोठी आहेत, ज्याचे ओठ मोठे आहेत आणि ज्याचा जबडा मोठा आहे.

महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानभाक् । महावक्षा महोरस्को ह्यन्तरात्मा मृगालयः ॥ ५७ ॥

ज्याचा नाक मोठा आहे, ज्याचा मान बलवान आहे, ज्याचं घसा मोठा आहे, जो स्मशानात वावरतो; ज्याचा छाती मोठी आहे, ज्याचं उर विशाल आहे, जो सर्वांच्या अंतरात्मा आहे आणि जो वन्य प्राण्यांचं निवासस्थान आहे.

लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः । महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ॥ ५८ ॥

जो लोंबकळणारा आहे, ज्याचे ओठ खाली लोंबतात, जो महान माया आहे, जो क्षीरसागर आहे; ज्याचे दात मोठे आहेत, ज्याच्या दाढा मोठ्या आहेत, ज्याची जीभ मोठी आहे आणि ज्याचे तोंड मोठे आहे.

महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः । प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः ॥ ५९ ॥

ज्याचे नख मोठे आहेत, ज्याचे केस दाट आहेत, ज्याच्या जटा मोठ्या आहेत; जो प्रसन्न आहे, जो कृपा करणारा आहे, जो विश्वासू आहे आणि जो गिरिराजाचा आधार आहे.

स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः । वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः ॥ ६० ॥

तो प्रेमळ आहे आणि कधी कधी तटस्थही असतो; तो कधीच जिंकता येत नाही असा महान ऋषी आहे; त्याचा रूप एखाद्या वृक्षासारखा आहे, त्याचा ध्वजही वृक्षाचा आहे; तो अग्नी आहे आणि वाऱ्याचा वाहणारा आहे.

गण्डली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च । अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः ॥ ६१ ॥

तो गंडली आहे, मेरू पर्वताचा आधार आहे आणि देवांचा स्वामी आहे; त्याचे शिर अथर्ववेद आहे, तोंड सामवेद आहे आणि त्याच्या डोळ्यांत असंख्य ऋचांचा संग्रह आहे.

यजुः पादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा । अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः ॥ ६२ ॥

त्याचे हातपाय यजुर्वेद आहेत; तो गूढ असूनही सर्वत्र प्रकट आहे, नेहमीच चालणारा आहे; त्याचे उद्दिष्ट कधीच व्यर्थ होत नाही, तो दयाळू, सहज मिळणारा आणि सुंदर दृष्टिकोन असणारा आहे.

उपकारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनच्छविः । नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः ॥ ६३ ॥

तो नेहमी मदतीला येणारा आहे, सर्वांना प्रिय आहे; तो सोन्यासारखा आहे आणि त्याचा कांतीही सोन्यासारखी तेजस्वी आहे; तो नाभी आहे, आनंद देणारा आहे, अस्तित्वाचा मूळ आहे, कमळात वास करणारा स्वामी आहे आणि कायमस्वरूपी आहे.

द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः । नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः ॥ ६४ ॥

तो बारा शस्त्र धारण करणाऱ्यांमध्ये पहिला आहे, यज्ञस्वरूप आहे, नेहमी यज्ञात मग्न असतो; तो रात्र आहे, कलियुग आहे, काळ आहे, मकर आहे आणि काळाने पूजिला जातो.

सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः । भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः ॥ ६५ ॥

तो गणांसह असतो, गणांचा कर्ता आहे, भूतांच्या वाहनाचा सारथी आहे; तो भस्मावर वास करतो, भस्माचे रक्षण करतो, स्वतः भस्म झालेला आहे, तो वृक्ष आहे आणि तोच गणांचा समूह आहे.

लोकपालस्तथाऽलोको महात्मा सर्वपूजितः । शुक्लस्त्रिशुक्लः सम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ॥ ६६ ॥

तो सर्व लोकांचा रक्षक आहे, तरीही लोकांच्या पलीकडे आहे; तो महान आत्मा आहे, सर्वांनी पूजिला जातो; तो शुद्ध आहे, तिप्पट शुद्ध आहे, सर्व प्रकारे सिद्ध आहे, निर्मळ आहे आणि सर्व जीव त्याची सेवा करतात.

आश्रमस्थः क्रियावस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः । विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चलः ॥ ६७ ॥

तो आश्रमात वास करतो, कर्मकांडात स्थिर आहे, विश्वकर्म्याच्या मनात श्रेष्ठ आहे; त्याच्या फांद्या विशाल आहेत, ओठ तांबड्या रंगाचे आहेत, डोळे कमळासारखे आहेत आणि तो अचल आहे.

कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैव परोः । गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥ ६८ ॥

तो कपिल आहे, तांबूस वर्णाचा, पवित्र, जीवनाचा मूळ आणि सर्वात श्रेष्ठ आहे. तो गंधर्व, अदिती, तार्क्ष्य, सहज ओळखता येणारा आणि उत्तम वक्ता आहे.

परश्वधायुधो देवो ह्यनुकारी सुबान्धवः । तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः ॥ ६९ ॥

तो देव परशू हे शस्त्र म्हणून धारण करतो, अनुकरण करतो, खरा मित्र आहे; तो तुम्बवीणा वाजवतो, प्रचंड क्रोधी आहे, त्याची शक्ती वरच्या दिशेने वाहणारी आहे आणि तो जलाचा स्वामी आहे.

उग्रो वंशकरो वंशो वंशनादो ह्यनिन्दितः । सर्वाङ्गरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलोऽनलः ॥ ७० ॥

तो उग्र आहे, वंशाचा निर्माता, वंश स्वतः, वंशाचा नाद, दोषरहित; तो सर्व रूपे घेतो, मायावी आहे, चांगला मित्र आहे, वारा आणि अग्नी आहे.

बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः । स यज्ञारिः स कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः ॥ ७१ ॥

तो बंधन आहे, बंधन करणारा आहे आणि शुभ बंधनातून मुक्त करणारा आहे; तो यज्ञाचा शत्रू, कामाचा शत्रू, मोठ्या दातांचा आणि बलवान आहे.

बहुधा निन्दितः शर्वः शङ्करः शङ्करोऽधनः । अमरेशो महादेवो विश्वदेवः सुरारिहा ॥ ७२ ॥

शर्वाला अनेक प्रकारे निंदा केली जाते, तरी तोच शंकर आहे, कल्याणकारी आहे, कधी कधी निर्धनही असतो. तो देवतांचा स्वामी, महादेव, सर्वांचा देव आणि देवदुश्मनांचा संहार करणारा आहे.

अहिर्बुध्न्योऽनिलाभश्च चेकितानो हविस्तथा । [हरि] अजैकपाच्च कापाली त्रिशङ्कुरजितः शिवः ॥ ७३ ॥

तो अहिर्बुध्न्य, वाऱ्यासारखा, बुद्धिमान आणि यज्ञातील हव्याचा स्वीकार करणारा आहे. तो हरि, अजैकपाद, कपाळावर कवटी धारण करणारा, त्रिशंकूला जिंकणारा आणि शिव आहे.

धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा । धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥ ७४ ॥

तो धन्वंतरी, धूमकेतू, स्कंद आणि वैश्रवण आहे. तो धाता, शक्र, विष्णू, मित्र, त्वष्टा, ध्रुव आणि धराही आहे.

प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः । उषङ्गुश्च विधाता च मान्धाता भूतभावनः ॥ ७५ ॥

तो प्रभाव, सर्वत्र असणारा, वायू, अर्यमा, सविता आणि रवि आहे. तो उषंगु, विधाता, मांधाता आणि सर्व जीवांची उत्पत्ती करणारा आहे.

विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः । पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः ॥ ७६ ॥

तो सर्वत्र व्यापलेला आहे, रंगांची निर्मिती करणारा आणि सर्व इच्छित गुण देणारा आहे. तो पद्मनाभ, महान गर्भ, चंद्रासारखा चेहरा असलेला, वारा आणि अग्नी आहे.

बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी । कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः ॥ ७७ ॥

तो बलवान आणि शांत आहे, प्राचीन आहे, शुभ चोच असलेला आहे. तो कृत्य करणारा, कुरूंच्या मध्ये राहणारा, कुरूंचा स्वरूप धारण करणारा आणि गुणांचे औषध आहे.

सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः । देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ॥ ७८ ॥

तो सर्वांचा आधार आहे, कुशावर फिरणारा आहे, सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे. तो देवांचा देव, सुखाशी जोडलेला, असणारा आणि नसणारा, सर्व रत्नांचा जाणणारा आहे.

कैलासगिरिवासी च हिमवद्गिरिसंश्रयः । कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः ॥ ७९ ॥

तो कैलास पर्वतावर राहतो आणि हिमालयाचा आधार घेतो. तो कुळाचा नाश करणारा, कुळ निर्माण करणारा, खूप ज्ञान असलेला आणि मोठ्या प्रमाणात देणारा आहे.