श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

वामदेवश्च वामश्च प्राग्दक्षिणश्च वामनः । सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थः सिद्धसाधकः ॥ ४१ ॥

तो वामदेव आहे, कोमल आहे, पूर्व आहे, दक्षिण आहे, बुटका आहे; तो सिद्ध योगी आहे, महान ऋषी आहे, ज्याचे सर्व उद्दिष्ट साध्य झाले आहे, आणि सिद्धी साधणारा आहे.

भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विपणो मृदुरव्ययः । महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः ॥ ४२ ॥

तो भिक्षुक आहे, भिक्षुकाच्या रूपात आहे, व्यापारी आहे, सौम्य आहे, कधीही नाश न होणारा आहे; तो महासेन आहे, विशाख आहे, सहावा भाग आहे आणि गायींचा स्वामी आहे.

वज्रहस्तश्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च । वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः ॥ ४३ ॥

त्याच्या हातात वज्र आहे, तो आधार आहे, सैन्य थांबवणारा आहे; तो योग्य-अयोग्य करणारा आहे, ताड आहे, गोड आहे आणि मधासारखी डोळे असलेला आहे.

वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः । [नित्यमाश्रितपूजितः] ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित् ॥ ४४ ॥

शब्दांचा स्वामी, सामर्थ्यवान, नेहमी आश्रमांमध्ये पूजला जाणारा, नेहमी शरण आलेल्यांनी पूजला जाणारा, ब्रह्मचारी, सर्व लोकांत वावरणारा, सर्वत्र फिरणारा आणि सर्व विचारांचा जाणकार.

ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकभृत् । निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः ॥ ४५ ॥

ईशान दिशा पाहणारा, सर्वांचा स्वामी, काळ, रात्री फिरणारा, पिनाक धनुष्य धारण करणारा, कारणांमध्ये वास करणारा, स्वतःच कारण असणारा, नंदी, आनंद देणारा, दुःख दूर करणारा, सिंह, संहार करणारा, काळ, सृष्टीकर्ता आणि पितामह.

नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्धनः । भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामहः ॥ ४६ ॥

नंदींचा स्वामी, नंदी स्वतः, आनंदाचा स्रोत, आनंद वाढवणारा, भाग्य हरवणारा, संहारक, काळ, ब्रह्मा आणि पितामह.

चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च । लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः ॥ ४७ ॥

चार मुख असलेला, महालिंग, सुंदर लिंग, लिंगाचा प्रमुख, देवांचा प्रमुख, योग्यांचा प्रमुख आणि युगांचा आरंभ करणारा.

बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः । इतिहासः सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः ॥ ४८ ॥

तो बीजांचा देखरेख करणारा, बीजांचा निर्माण करणारा, आत्म्याचा अनुसरण करणारा, स्वतः शक्तीच आहे; तो इतिहास आहे, दृढनिश्चय आहे, गौतम आहे आणि रात्रीचा निर्माता आहे.

दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वशकरः कलिः । लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः ॥ ४९ ॥

तो दांभिक आहे, पण दांभिकतेपासून मुक्तही आहे, दांभिकतेसारखा भासणारा आहे; तो वश होणारा, वश करणारा, कलियुग आहे; जगांचा निर्माण करणारा, पशुपती, महान सृष्टीकर्ता आणि ज्याला कोणतेही औषध नाही असा आहे.

अक्षरं परमं ब्रह्म बलवच्छक्र एव च । नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः ॥ ५० ॥

तो अक्षय आहे, परम ब्रह्म आहे, बलवान आहे आणि चक्रासारखा आहे; तो नीती आणि अनीती, शुद्ध आत्मा, शुद्ध, मान्य आणि येणारा-जाणारा आहे.

बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वमित्रजित् । वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान् समरमर्दनः ॥ ५१ ॥

तो अत्यंत कृपावंत आहे, शुभ स्वप्नांचा स्वामी आहे, आरसा आहे, शत्रूंवर विजय मिळवणारा आहे; वेदांचा निर्माण करणारा, मंत्रांचा रचणारा, ज्ञानी आणि युद्धात शत्रूंना चिरडणारा आहे.

महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः । अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हविः ॥ ५२ ॥

जो मोठ्या मेघांमध्ये वास करतो, अत्यंत भयंकर आहे, सर्वांना वश करणारा आहे, ज्याची ज्वाळा अग्नीप्रमाणे आहे, ज्याचा प्रखर तेज मोठा आहे, जो घन धुराने वेढलेला आहे, आणि जो यज्ञातील आहुती व हवि आहे.

वृषणः शङ्करो नित्यवर्चस्वी धूमकेतनः । नीलस्तथाङ्गलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः ॥ ५३ ॥

जो सामर्थ्यशाली आहे, मंगलकारी आहे, नेहमी तेजस्वी आहे, ज्याचा धुराचा ध्वज आहे, जो काळ्या रंगाचा आहे, भक्तांवर प्रेम करणारा आहे, सुंदर आहे आणि ज्याला कोणतीही अडचण नाही.

स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः । उत्सङ्गश्च महाङ्गश्च महागर्भपरायणः ॥ ५४ ॥

जो कल्याण देणारा आहे, जो कल्याणाची स्थिती आहे, जो भाग्याचा मालक आणि देणारा आहे, जो हलका आहे, जो आधार आहे आणि ज्याचे शरीर विशाल आहे, आणि जो महान गर्भाच्या साधनेत मग्न आहे.

कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियं सर्वदेहिनाम् । महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ॥ ५५ ॥

जो काळ्या रंगाचा आणि सोनेरीही आहे, जो सर्व जीवांच्या इंद्रियांचा आधार आहे, ज्याचे पाय मोठे आहेत, हात मोठे आहेत, शरीर विशाल आहे आणि कीर्ती महान आहे.

महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो निशालयः । महान्तको महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः ॥ ५६ ॥

ज्याचं डोकं मोठं आहे, ज्याचं रूप विशाल आहे, ज्याचे डोळे मोठे आहेत, जो रात्रिचं निवासस्थान आहे; जो सर्वांचा अंत करणारा आहे, ज्याची कानं मोठी आहेत, ज्याचे ओठ मोठे आहेत आणि ज्याचा जबडा मोठा आहे.

महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानभाक् । महावक्षा महोरस्को ह्यन्तरात्मा मृगालयः ॥ ५७ ॥

ज्याचा नाक मोठा आहे, ज्याचा मान बलवान आहे, ज्याचं घसा मोठा आहे, जो स्मशानात वावरतो; ज्याचा छाती मोठी आहे, ज्याचं उर विशाल आहे, जो सर्वांच्या अंतरात्मा आहे आणि जो वन्य प्राण्यांचं निवासस्थान आहे.

लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः । महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ॥ ५८ ॥

जो लोंबकळणारा आहे, ज्याचे ओठ खाली लोंबतात, जो महान माया आहे, जो क्षीरसागर आहे; ज्याचे दात मोठे आहेत, ज्याच्या दाढा मोठ्या आहेत, ज्याची जीभ मोठी आहे आणि ज्याचे तोंड मोठे आहे.

महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः । प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः ॥ ५९ ॥

ज्याचे नख मोठे आहेत, ज्याचे केस दाट आहेत, ज्याच्या जटा मोठ्या आहेत; जो प्रसन्न आहे, जो कृपा करणारा आहे, जो विश्वासू आहे आणि जो गिरिराजाचा आधार आहे.

स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः । वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः ॥ ६० ॥

तो प्रेमळ आहे आणि कधी कधी तटस्थही असतो; तो कधीच जिंकता येत नाही असा महान ऋषी आहे; त्याचा रूप एखाद्या वृक्षासारखा आहे, त्याचा ध्वजही वृक्षाचा आहे; तो अग्नी आहे आणि वाऱ्याचा वाहणारा आहे.

गण्डली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च । अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः ॥ ६१ ॥

तो गंडली आहे, मेरू पर्वताचा आधार आहे आणि देवांचा स्वामी आहे; त्याचे शिर अथर्ववेद आहे, तोंड सामवेद आहे आणि त्याच्या डोळ्यांत असंख्य ऋचांचा संग्रह आहे.

यजुः पादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा । अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः ॥ ६२ ॥

त्याचे हातपाय यजुर्वेद आहेत; तो गूढ असूनही सर्वत्र प्रकट आहे, नेहमीच चालणारा आहे; त्याचे उद्दिष्ट कधीच व्यर्थ होत नाही, तो दयाळू, सहज मिळणारा आणि सुंदर दृष्टिकोन असणारा आहे.

उपकारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनच्छविः । नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः ॥ ६३ ॥

तो नेहमी मदतीला येणारा आहे, सर्वांना प्रिय आहे; तो सोन्यासारखा आहे आणि त्याचा कांतीही सोन्यासारखी तेजस्वी आहे; तो नाभी आहे, आनंद देणारा आहे, अस्तित्वाचा मूळ आहे, कमळात वास करणारा स्वामी आहे आणि कायमस्वरूपी आहे.

द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः । नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः ॥ ६४ ॥

तो बारा शस्त्र धारण करणाऱ्यांमध्ये पहिला आहे, यज्ञस्वरूप आहे, नेहमी यज्ञात मग्न असतो; तो रात्र आहे, कलियुग आहे, काळ आहे, मकर आहे आणि काळाने पूजिला जातो.

सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः । भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः ॥ ६५ ॥

तो गणांसह असतो, गणांचा कर्ता आहे, भूतांच्या वाहनाचा सारथी आहे; तो भस्मावर वास करतो, भस्माचे रक्षण करतो, स्वतः भस्म झालेला आहे, तो वृक्ष आहे आणि तोच गणांचा समूह आहे.

लोकपालस्तथाऽलोको महात्मा सर्वपूजितः । शुक्लस्त्रिशुक्लः सम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ॥ ६६ ॥

तो सर्व लोकांचा रक्षक आहे, तरीही लोकांच्या पलीकडे आहे; तो महान आत्मा आहे, सर्वांनी पूजिला जातो; तो शुद्ध आहे, तिप्पट शुद्ध आहे, सर्व प्रकारे सिद्ध आहे, निर्मळ आहे आणि सर्व जीव त्याची सेवा करतात.

आश्रमस्थः क्रियावस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः । विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चलः ॥ ६७ ॥

तो आश्रमात वास करतो, कर्मकांडात स्थिर आहे, विश्वकर्म्याच्या मनात श्रेष्ठ आहे; त्याच्या फांद्या विशाल आहेत, ओठ तांबड्या रंगाचे आहेत, डोळे कमळासारखे आहेत आणि तो अचल आहे.

कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैव परोः । गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥ ६८ ॥

तो कपिल आहे, तांबूस वर्णाचा, पवित्र, जीवनाचा मूळ आणि सर्वात श्रेष्ठ आहे. तो गंधर्व, अदिती, तार्क्ष्य, सहज ओळखता येणारा आणि उत्तम वक्ता आहे.

परश्वधायुधो देवो ह्यनुकारी सुबान्धवः । तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः ॥ ६९ ॥

तो देव परशू हे शस्त्र म्हणून धारण करतो, अनुकरण करतो, खरा मित्र आहे; तो तुम्बवीणा वाजवतो, प्रचंड क्रोधी आहे, त्याची शक्ती वरच्या दिशेने वाहणारी आहे आणि तो जलाचा स्वामी आहे.