श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

सर्वतूर्यनिनादी च सर्वातोद्यपरिग्रहः । व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित् ॥ ३१ ॥

तो सर्व वाद्यांचा निनाद, सर्व वाद्ये आणि ताल वाजवणारा, सर्पाचे रूप घेणारा, गुहेत राहणारा, गूढ, माळ घालणारा आणि लाटांचे ज्ञान असणारा आहे.

त्रिदशस्त्रिकालधृक्कर्मसर्वबन्धविमोचनः । बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधिशत्रुविनाशनः ॥ ३२ ॥

जो त्रैलोक्याचा आणि त्रिकाळाचा आधार आहे, जो सर्वांना कर्माच्या बंधनातून मुक्त करतो, जो असुरराजांच्या बंधनाचा कारण आहे आणि युद्धात शत्रूंचा नाश करणारा आहे.

साङ्ख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः । प्रस्कन्दनो विभागज्ञो अतुल्यो यज्ञभागवित् ॥ ३३ ॥

जो सांख्याचा शांतभाव आहे, ज्याच्याशी राहणे कठीण आहे, जो सर्व सद्गुणी लोकांचा सन्मान्य आहे, जो संकटांवर मात करणारा आहे, भेद जाणणारा, अद्वितीय आणि यज्ञातील भाग कोणाचा हे जाणणारा आहे.

सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवोऽमरः । हैमो हेमकरोऽयज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः ॥ ३४ ॥ [यज्ञः]

जो सर्वत्र वास करणारा, सर्वत्र संचार करणारा, ज्याच्याशी राहणे कठीण आहे, जो निवासाचा स्वामी आहे, अमर आहे, सुवर्णासारखा तेजस्वी, सुवर्ण निर्माण करणारा, यज्ञापलीकडचा, सर्वांचा आधार आणि धरायला सर्वोत्तम आहे.

लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः । सङ्ग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः ॥ ३५ ॥

ज्याचे डोळे लाल आहेत, मोठे आहेत, विजय देणारे आहेत, जो कुशल आहे, गोष्टी एकत्र करणारा, संयम करणारा, कर्ता आणि सर्पाच्या कातड्याचे वस्त्र परिधान करणारा आहे.

मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः । सर्वकालप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृत् ॥ ३६ ॥

तो सर्वांत श्रेष्ठ आणि सामान्यही आहे, सर्व रूपांचा आधार आहे, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे, सर्व काळी कृपा करणारा आहे, अतिशय बलवान आहे आणि बळाचा मूर्तिमंत स्वरूप आहे.

सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः । आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः ॥ ३७ ॥

तो सर्व इच्छित वर देणारा आहे, सर्वांना देणारा आहे, सर्वदिशांनी पाहणारा आहे, आकाशासारखा निराकार आहे, अनेक रूपांचा आहे, खाली येणारा आहे, कोणाच्याही अधीन नसणारा आहे आणि आकाशात संचार करणारा आहे.

रौद्ररूपोऽम्शुरादित्यो बहुरश्मिः सुवर्चसी । वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः ॥ ३८ ॥

त्याचे रूप उग्र आहे, तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे, असंख्य किरणांचा आहे, तेजाने भरलेला आहे, वाऱ्यासारखा वेगवान आहे, प्रचंड वेगाचा आहे, मनासारखा जलद आहे आणि रात्रीही संचार करणारा आहे.

सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः । मुनिरात्मनिरालोकः सम्भग्नश्च सहस्रदः ॥ ३९ ॥

तो सर्वत्र वास करणारा आहे, श्रीमंतीत राहणारा आहे, उपदेश करणारा आहे, कृतीपासून दूर आहे, ऋषी आहे, स्वतःच प्रकाशमान आहे, अज्ञानाचा नाश करणारा आहे आणि हजारो वर देणारा आहे.

पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशां पतिः । उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरो यशः ॥ ४० ॥

तो पक्षी आहे, पक्ष्याच्या रूपात आहे, फार तेजस्वी आहे, सर्व जगाचा स्वामी आहे; तो वेड आहे, प्रेमाचा देव आहे, इच्छा आहे, अश्वत्थ वृक्ष आहे, अर्थ देणारा आहे आणि कीर्ती आहे.

वामदेवश्च वामश्च प्राग्दक्षिणश्च वामनः । सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थः सिद्धसाधकः ॥ ४१ ॥

तो वामदेव आहे, कोमल आहे, पूर्व आहे, दक्षिण आहे, बुटका आहे; तो सिद्ध योगी आहे, महान ऋषी आहे, ज्याचे सर्व उद्दिष्ट साध्य झाले आहे, आणि सिद्धी साधणारा आहे.

भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विपणो मृदुरव्ययः । महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः ॥ ४२ ॥

तो भिक्षुक आहे, भिक्षुकाच्या रूपात आहे, व्यापारी आहे, सौम्य आहे, कधीही नाश न होणारा आहे; तो महासेन आहे, विशाख आहे, सहावा भाग आहे आणि गायींचा स्वामी आहे.

वज्रहस्तश्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च । वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः ॥ ४३ ॥

त्याच्या हातात वज्र आहे, तो आधार आहे, सैन्य थांबवणारा आहे; तो योग्य-अयोग्य करणारा आहे, ताड आहे, गोड आहे आणि मधासारखी डोळे असलेला आहे.

वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः । [नित्यमाश्रितपूजितः] ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित् ॥ ४४ ॥

शब्दांचा स्वामी, सामर्थ्यवान, नेहमी आश्रमांमध्ये पूजला जाणारा, नेहमी शरण आलेल्यांनी पूजला जाणारा, ब्रह्मचारी, सर्व लोकांत वावरणारा, सर्वत्र फिरणारा आणि सर्व विचारांचा जाणकार.

ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकभृत् । निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः ॥ ४५ ॥

ईशान दिशा पाहणारा, सर्वांचा स्वामी, काळ, रात्री फिरणारा, पिनाक धनुष्य धारण करणारा, कारणांमध्ये वास करणारा, स्वतःच कारण असणारा, नंदी, आनंद देणारा, दुःख दूर करणारा, सिंह, संहार करणारा, काळ, सृष्टीकर्ता आणि पितामह.

नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्धनः । भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामहः ॥ ४६ ॥

नंदींचा स्वामी, नंदी स्वतः, आनंदाचा स्रोत, आनंद वाढवणारा, भाग्य हरवणारा, संहारक, काळ, ब्रह्मा आणि पितामह.

चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च । लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः ॥ ४७ ॥

चार मुख असलेला, महालिंग, सुंदर लिंग, लिंगाचा प्रमुख, देवांचा प्रमुख, योग्यांचा प्रमुख आणि युगांचा आरंभ करणारा.

बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः । इतिहासः सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः ॥ ४८ ॥

तो बीजांचा देखरेख करणारा, बीजांचा निर्माण करणारा, आत्म्याचा अनुसरण करणारा, स्वतः शक्तीच आहे; तो इतिहास आहे, दृढनिश्चय आहे, गौतम आहे आणि रात्रीचा निर्माता आहे.

दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वशकरः कलिः । लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः ॥ ४९ ॥

तो दांभिक आहे, पण दांभिकतेपासून मुक्तही आहे, दांभिकतेसारखा भासणारा आहे; तो वश होणारा, वश करणारा, कलियुग आहे; जगांचा निर्माण करणारा, पशुपती, महान सृष्टीकर्ता आणि ज्याला कोणतेही औषध नाही असा आहे.

अक्षरं परमं ब्रह्म बलवच्छक्र एव च । नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः ॥ ५० ॥

तो अक्षय आहे, परम ब्रह्म आहे, बलवान आहे आणि चक्रासारखा आहे; तो नीती आणि अनीती, शुद्ध आत्मा, शुद्ध, मान्य आणि येणारा-जाणारा आहे.

बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वमित्रजित् । वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान् समरमर्दनः ॥ ५१ ॥

तो अत्यंत कृपावंत आहे, शुभ स्वप्नांचा स्वामी आहे, आरसा आहे, शत्रूंवर विजय मिळवणारा आहे; वेदांचा निर्माण करणारा, मंत्रांचा रचणारा, ज्ञानी आणि युद्धात शत्रूंना चिरडणारा आहे.

महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः । अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हविः ॥ ५२ ॥

जो मोठ्या मेघांमध्ये वास करतो, अत्यंत भयंकर आहे, सर्वांना वश करणारा आहे, ज्याची ज्वाळा अग्नीप्रमाणे आहे, ज्याचा प्रखर तेज मोठा आहे, जो घन धुराने वेढलेला आहे, आणि जो यज्ञातील आहुती व हवि आहे.

वृषणः शङ्करो नित्यवर्चस्वी धूमकेतनः । नीलस्तथाङ्गलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः ॥ ५३ ॥

जो सामर्थ्यशाली आहे, मंगलकारी आहे, नेहमी तेजस्वी आहे, ज्याचा धुराचा ध्वज आहे, जो काळ्या रंगाचा आहे, भक्तांवर प्रेम करणारा आहे, सुंदर आहे आणि ज्याला कोणतीही अडचण नाही.

स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः । उत्सङ्गश्च महाङ्गश्च महागर्भपरायणः ॥ ५४ ॥

जो कल्याण देणारा आहे, जो कल्याणाची स्थिती आहे, जो भाग्याचा मालक आणि देणारा आहे, जो हलका आहे, जो आधार आहे आणि ज्याचे शरीर विशाल आहे, आणि जो महान गर्भाच्या साधनेत मग्न आहे.

कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियं सर्वदेहिनाम् । महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ॥ ५५ ॥

जो काळ्या रंगाचा आणि सोनेरीही आहे, जो सर्व जीवांच्या इंद्रियांचा आधार आहे, ज्याचे पाय मोठे आहेत, हात मोठे आहेत, शरीर विशाल आहे आणि कीर्ती महान आहे.

महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो निशालयः । महान्तको महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः ॥ ५६ ॥

ज्याचं डोकं मोठं आहे, ज्याचं रूप विशाल आहे, ज्याचे डोळे मोठे आहेत, जो रात्रिचं निवासस्थान आहे; जो सर्वांचा अंत करणारा आहे, ज्याची कानं मोठी आहेत, ज्याचे ओठ मोठे आहेत आणि ज्याचा जबडा मोठा आहे.

महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानभाक् । महावक्षा महोरस्को ह्यन्तरात्मा मृगालयः ॥ ५७ ॥

ज्याचा नाक मोठा आहे, ज्याचा मान बलवान आहे, ज्याचं घसा मोठा आहे, जो स्मशानात वावरतो; ज्याचा छाती मोठी आहे, ज्याचं उर विशाल आहे, जो सर्वांच्या अंतरात्मा आहे आणि जो वन्य प्राण्यांचं निवासस्थान आहे.

लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः । महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ॥ ५८ ॥

जो लोंबकळणारा आहे, ज्याचे ओठ खाली लोंबतात, जो महान माया आहे, जो क्षीरसागर आहे; ज्याचे दात मोठे आहेत, ज्याच्या दाढा मोठ्या आहेत, ज्याची जीभ मोठी आहे आणि ज्याचे तोंड मोठे आहे.

महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः । प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः ॥ ५९ ॥

ज्याचे नख मोठे आहेत, ज्याचे केस दाट आहेत, ज्याच्या जटा मोठ्या आहेत; जो प्रसन्न आहे, जो कृपा करणारा आहे, जो विश्वासू आहे आणि जो गिरिराजाचा आधार आहे.