श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरिरुहो नभः । सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः ॥ २१ ॥

जो अत्यंत भयंकर आहे, मोठ्या तपस्येचा आहे, जो पाश आहे, जो नेहमीच आहे, जो पर्वतात राहतो, जो आकाशासारखा आहे; ज्याच्या हजारो हात आहेत, जो नेहमी जिंकतो, ठाम आहे आणि कधीही थकत नाही.

अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः । [मर्ष] दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा ॥ २२ ॥

जो कोणाच्याही आवाक्याबाहेर आहे, धाडसाचा मूळ आहे, यज्ञांचा नाश करणारा आहे, इच्छा नष्ट करणारा आहे; ज्याने दक्षाचा यज्ञ हिरावून घेतला, जो सहनशील आहे, सहज सहन होणारा आहे आणि मध्यस्थ आहे.

तेजोपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितोऽवरः । गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः ॥ २३ ॥

जो तेज हिरावून घेतो, बलाचा नाश करतो, नेहमी आनंदी असतो, अर्थाचा मूळ आहे, कधीही जिंकता न येणारा आहे, नीच आहे; ज्याचा आवाज खोल आहे, जो गूढ आहे आणि ज्याचे वाहन प्रचंड शक्तिशाली आहे.

न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः । सुतीक्ष्णदशनश्चैव महाकायो महाननः ॥ २४ ॥

त्यांचा रूप वडाच्या झाडासारखं आहे, ते स्वतः वडाच आहेत, झाडांच्या फांद्यांमध्ये ते वास करतात आणि सर्वत्र पसरलेले आहेत. त्यांचे दात फार धारदार आहेत, त्यांचे शरीर मोठे आहे आणि तोंडही विशाल आहे.

विष्वक्सेनो हरिर्यज्ञः सम्युगापीडवाहनः । तीक्ष्णतापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् ॥ २५ ॥

ते विश्वसेन आहेत, हरि आहेत आणि यज्ञही आहेत. युद्धात त्यांच्या वाहनाला विजय मिळतो. त्यांची उष्णता तीव्र आहे, त्यांचे घोडे पिवळसर आहेत, ते सोबती आहेत आणि योग्य वेळी कृती कशी करावी हे जाणतात.

विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो बडबामुखः । हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः ॥ २६ ॥

त्यांना विष्णू प्रसन्न करतात, ते यज्ञ आहेत, समुद्र आहेत आणि बडवा अग्नीचे तोंड आहेत. अग्निदेव त्यांचे साथीदार आहेत, त्यांचे मन शांत आहे आणि ते स्वतः अग्निदेव आहेत.

उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित् । ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च ॥ २७ ॥

त्यांचा तेज प्रचंड आहे, मोठा आहे, ते सृष्टीचे कारण आहेत आणि विजयाचा काळ ओळखतात. ते प्रकाशाचे निवासस्थान आहेत, सिद्धीचे मूळ आहेत आणि सर्व रूपे त्यांच्यातच सामावलेली आहेत.

शिखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्धगो बली । वेणवी पणवी ताली खली कालकटङ्कटः ॥ २८ ॥

शिखा असलेला, टक्कल असलेला, जटाधारी, ज्वाळांसारखा तेजस्वी, अनेक रूपांनी प्रकटणारा, डोक्यावर मुकुट घालणारा, बलवान, वंशी वाजवणारा, ढोल वाजवणारा, झांज वाजवणारा, रागीट आणि काळ्या दातांचा भयानक असा तो आहे.

नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयोऽगमः । प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोऽमुखः ॥ २९ ॥

तो तार्‍यांचे स्वरूप असलेला, बुद्धिमान, विवेक असलेला, सर्वांचे विलयन करणारा, कोणालाही न सापडणारा, सृष्टीचा अधिपती, सर्व हातांनी युक्त, विभाग करणारा, सर्वत्र असणारा आणि चेहरा नसलेला आहे.

विमोचनः सुसरणो हिरण्यकवचोद्भवः । मेढ्रजो बलचारी च महीचारी स्रुतस्तथा ॥ ३० ॥ [मेघजो]

तो मुक्त करणारा, उत्तम मार्ग दाखवणारा, सोन्याच्या कवचातून जन्मलेला, लिंगातून प्रकटलेला, सामर्थ्याने फिरणारा, पृथ्वीवर संचार करणारा आणि प्रवाही असणारा आहे.

सर्वतूर्यनिनादी च सर्वातोद्यपरिग्रहः । व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित् ॥ ३१ ॥

तो सर्व वाद्यांचा निनाद, सर्व वाद्ये आणि ताल वाजवणारा, सर्पाचे रूप घेणारा, गुहेत राहणारा, गूढ, माळ घालणारा आणि लाटांचे ज्ञान असणारा आहे.

त्रिदशस्त्रिकालधृक्कर्मसर्वबन्धविमोचनः । बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधिशत्रुविनाशनः ॥ ३२ ॥

जो त्रैलोक्याचा आणि त्रिकाळाचा आधार आहे, जो सर्वांना कर्माच्या बंधनातून मुक्त करतो, जो असुरराजांच्या बंधनाचा कारण आहे आणि युद्धात शत्रूंचा नाश करणारा आहे.

साङ्ख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः । प्रस्कन्दनो विभागज्ञो अतुल्यो यज्ञभागवित् ॥ ३३ ॥

जो सांख्याचा शांतभाव आहे, ज्याच्याशी राहणे कठीण आहे, जो सर्व सद्गुणी लोकांचा सन्मान्य आहे, जो संकटांवर मात करणारा आहे, भेद जाणणारा, अद्वितीय आणि यज्ञातील भाग कोणाचा हे जाणणारा आहे.

सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवोऽमरः । हैमो हेमकरोऽयज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः ॥ ३४ ॥ [यज्ञः]

जो सर्वत्र वास करणारा, सर्वत्र संचार करणारा, ज्याच्याशी राहणे कठीण आहे, जो निवासाचा स्वामी आहे, अमर आहे, सुवर्णासारखा तेजस्वी, सुवर्ण निर्माण करणारा, यज्ञापलीकडचा, सर्वांचा आधार आणि धरायला सर्वोत्तम आहे.

लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः । सङ्ग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः ॥ ३५ ॥

ज्याचे डोळे लाल आहेत, मोठे आहेत, विजय देणारे आहेत, जो कुशल आहे, गोष्टी एकत्र करणारा, संयम करणारा, कर्ता आणि सर्पाच्या कातड्याचे वस्त्र परिधान करणारा आहे.

मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः । सर्वकालप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृत् ॥ ३६ ॥

तो सर्वांत श्रेष्ठ आणि सामान्यही आहे, सर्व रूपांचा आधार आहे, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे, सर्व काळी कृपा करणारा आहे, अतिशय बलवान आहे आणि बळाचा मूर्तिमंत स्वरूप आहे.

सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः । आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः ॥ ३७ ॥

तो सर्व इच्छित वर देणारा आहे, सर्वांना देणारा आहे, सर्वदिशांनी पाहणारा आहे, आकाशासारखा निराकार आहे, अनेक रूपांचा आहे, खाली येणारा आहे, कोणाच्याही अधीन नसणारा आहे आणि आकाशात संचार करणारा आहे.

रौद्ररूपोऽम्शुरादित्यो बहुरश्मिः सुवर्चसी । वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः ॥ ३८ ॥

त्याचे रूप उग्र आहे, तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे, असंख्य किरणांचा आहे, तेजाने भरलेला आहे, वाऱ्यासारखा वेगवान आहे, प्रचंड वेगाचा आहे, मनासारखा जलद आहे आणि रात्रीही संचार करणारा आहे.

सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः । मुनिरात्मनिरालोकः सम्भग्नश्च सहस्रदः ॥ ३९ ॥

तो सर्वत्र वास करणारा आहे, श्रीमंतीत राहणारा आहे, उपदेश करणारा आहे, कृतीपासून दूर आहे, ऋषी आहे, स्वतःच प्रकाशमान आहे, अज्ञानाचा नाश करणारा आहे आणि हजारो वर देणारा आहे.

पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशां पतिः । उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरो यशः ॥ ४० ॥

तो पक्षी आहे, पक्ष्याच्या रूपात आहे, फार तेजस्वी आहे, सर्व जगाचा स्वामी आहे; तो वेड आहे, प्रेमाचा देव आहे, इच्छा आहे, अश्वत्थ वृक्ष आहे, अर्थ देणारा आहे आणि कीर्ती आहे.

वामदेवश्च वामश्च प्राग्दक्षिणश्च वामनः । सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थः सिद्धसाधकः ॥ ४१ ॥

तो वामदेव आहे, कोमल आहे, पूर्व आहे, दक्षिण आहे, बुटका आहे; तो सिद्ध योगी आहे, महान ऋषी आहे, ज्याचे सर्व उद्दिष्ट साध्य झाले आहे, आणि सिद्धी साधणारा आहे.

भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विपणो मृदुरव्ययः । महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः ॥ ४२ ॥

तो भिक्षुक आहे, भिक्षुकाच्या रूपात आहे, व्यापारी आहे, सौम्य आहे, कधीही नाश न होणारा आहे; तो महासेन आहे, विशाख आहे, सहावा भाग आहे आणि गायींचा स्वामी आहे.

वज्रहस्तश्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च । वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः ॥ ४३ ॥

त्याच्या हातात वज्र आहे, तो आधार आहे, सैन्य थांबवणारा आहे; तो योग्य-अयोग्य करणारा आहे, ताड आहे, गोड आहे आणि मधासारखी डोळे असलेला आहे.

वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः । [नित्यमाश्रितपूजितः] ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित् ॥ ४४ ॥

शब्दांचा स्वामी, सामर्थ्यवान, नेहमी आश्रमांमध्ये पूजला जाणारा, नेहमी शरण आलेल्यांनी पूजला जाणारा, ब्रह्मचारी, सर्व लोकांत वावरणारा, सर्वत्र फिरणारा आणि सर्व विचारांचा जाणकार.

ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकभृत् । निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः ॥ ४५ ॥

ईशान दिशा पाहणारा, सर्वांचा स्वामी, काळ, रात्री फिरणारा, पिनाक धनुष्य धारण करणारा, कारणांमध्ये वास करणारा, स्वतःच कारण असणारा, नंदी, आनंद देणारा, दुःख दूर करणारा, सिंह, संहार करणारा, काळ, सृष्टीकर्ता आणि पितामह.

नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्धनः । भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामहः ॥ ४६ ॥

नंदींचा स्वामी, नंदी स्वतः, आनंदाचा स्रोत, आनंद वाढवणारा, भाग्य हरवणारा, संहारक, काळ, ब्रह्मा आणि पितामह.

चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च । लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः ॥ ४७ ॥

चार मुख असलेला, महालिंग, सुंदर लिंग, लिंगाचा प्रमुख, देवांचा प्रमुख, योग्यांचा प्रमुख आणि युगांचा आरंभ करणारा.

बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः । इतिहासः सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः ॥ ४८ ॥

तो बीजांचा देखरेख करणारा, बीजांचा निर्माण करणारा, आत्म्याचा अनुसरण करणारा, स्वतः शक्तीच आहे; तो इतिहास आहे, दृढनिश्चय आहे, गौतम आहे आणि रात्रीचा निर्माता आहे.

दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वशकरः कलिः । लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः ॥ ४९ ॥

तो दांभिक आहे, पण दांभिकतेपासून मुक्तही आहे, दांभिकतेसारखा भासणारा आहे; तो वश होणारा, वश करणारा, कलियुग आहे; जगांचा निर्माण करणारा, पशुपती, महान सृष्टीकर्ता आणि ज्याला कोणतेही औषध नाही असा आहे.