श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

व्यासः सर्गः सुसङ्क्षेपो विस्तरः पर्ययो नरः । ऋतुः संवत्सरो मासः पक्षः सङ्ख्यासमापनः ॥ १११ ॥

तोच व्यास आहे, सृष्टी आहे, संक्षिप्त सार आहे, विस्तार आहे, बदल आहे, मानव आहे, ऋतु आहे, वर्ष आहे, महिना आहे, पक्ष आहे आणि मोजणीची पूर्णता आहे.

कला काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहः क्षपाः क्षणाः । विश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्गमः ॥ ११२ ॥

तो काळाच्या सर्व विभागांमध्ये आहे — कला, काष्ठा, लव, मात्रा, मुहूर्त, दिवस, रात्र आणि क्षण. तोच या विश्वाचा क्षेत्र, सर्व सृष्टीचे बीज, आद्य लिंग आणि सर्व उत्पत्तीचा मूळ आहे.

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः । स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥ ११३ ॥

तो अस्तित्व आणि अनस्तित्व, प्रकट आणि अप्रकट, पिता, माता आणि आजोबा आहे. तोच स्वर्गाचा मार्ग, सृष्टीचा मार्ग, मुक्तीचा मार्ग आणि सर्वोच्च स्थान आहे.

निर्वाणं ह्लादनश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः । देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः ॥ ११४ ॥

तोच निर्वाण आणि आनंद, ब्रह्मलोक आणि परम मार्ग आहे. तो देव आणि असुरांचा सर्जनहार आणि देव-असुरांचा अंतिम आश्रय आहे.

देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः । देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः ॥ ११५ ॥

तो देव आणि असुरांचा गुरु, देव-असुरांनी पूजिला जाणारा देव, देव-असुरांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आणि देव-असुरांच्या समूहांचा आधार आहे.

देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः । देवातिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः ॥ ११६ ॥ [देवादि]

तो देव आणि असुर यांच्या समूहांचा प्रमुख आहे, देव आणि असुर यांच्या समूहांमध्ये सर्वांत पुढचा आहे, सर्व देवांपेक्षा श्रेष्ठ देव आहे, दिव्य ऋषी आहे आणि देव व असुरांना वर देणारा आहे.

देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहेश्वरः । सर्वदेवमयोऽचिन्त्यो देवतात्माऽऽत्मसम्भवः ॥ ११७ ॥

तो देव आणि असुरांचा स्वामी आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, देव आणि असुरांचा मोठा स्वामी आहे, सर्व देवांचा मूळ आहे, त्याचा विचार करणं अशक्य आहे, तो देवत्वाचा आत्मा आहे आणि स्वतःपासून प्रकट झालेला आहे.

उद्भित्त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः । ईड्यो हस्तीश्वरो व्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः ॥ ११८ ॥

तो अंकुरणारा आहे, तीन पावलांनी चालणारा आहे, रोग बरा करणारा आहे, कलंकरहित आहे, दोषरहित आहे, अमर आहे, सर्वांनी स्तुती करावा असा आहे, हत्तींचा स्वामी आहे, वाघ आहे, देवांमध्ये सिंह आहे आणि माणसांमध्ये वृषभ आहे.

विबुधोऽग्रवरः सूक्ष्मः सर्वदेवस्तपोमयः । सुयुक्तः शोभनो वज्री प्रासानां प्रभवोऽव्ययः ॥ ११९ ॥

तो ज्ञानी आहे, सर्वांत श्रेष्ठ आणि उत्तम आहे, सूक्ष्म आहे, सर्व देवांचा स्वरूप आहे, तपाचा मूळ आहे, योग्यरीत्या सज्ज आहे, तेजस्वी आहे, वज्रधारी आहे, भाल्यांचा उगम आहे आणि कधीही नाश न होणारा आहे.

गुहः कान्तो निजः सर्गः पवित्रं सर्वपावनः । शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः ॥ १२० ॥

तो गूढ आहे, प्रिय आहे, स्वतःचाच उगम आहे, पवित्र आहे, सर्वांना पावन करणारा आहे. त्याला शृंग आहेत, शिखरांना आवडणारा आहे, तांबूस वर्णाचा आहे, राजांचा राजा आहे आणि रोगरहित आहे.

अभिरामः सुरगणो विरामः सर्वसाधनः । ललाटाक्षो विश्वदेवो हरिणो ब्रह्मवर्चसः ॥ १२१ ॥

तो मनाला आनंद देणारा आहे, देवांचा स्वामी आहे, अंतिम विश्रांती आहे, सर्व साधनांचा आधार आहे. त्याचे डोळे कपाळावर आहेत, तो विश्वाचा देव आहे, सुवर्णसारखा तेजस्वी आहे आणि ब्रह्मतेज असलेला आहे.

स्थावराणां पतिश्चैव नियमेन्द्रियवर्धनः । सिद्धार्थः सिद्धभूतार्थोऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः ॥ १२२ ॥

तो स्थावरांचा स्वामी आहे, संयमित इंद्रियांचा वाढ करणारा आहे, सिद्ध हेतू असलेला आहे, सिद्ध स्वरूप असलेला आहे, ज्याचा विचार करता येत नाही असा आहे, सत्य व्रत पाळणारा आहे आणि शुद्ध आहे.

व्रताधिपः परं ब्रह्म भक्तानां परमा गतिः । [भक्तानुग्रहकारकः] विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमान् श्रीवर्धनो जगत् ॥ १२३ ॥

तो व्रतांचा अधिपती आहे, परब्रह्म आहे, भक्तांसाठी सर्वोच्च ध्येय आहे, भक्तांवर कृपा करणारा आहे, मुक्त आहे, मुक्तीचे तेज असलेला आहे, श्रीमंत आहे, श्री वाढवणारा आहे आणि हे संपूर्ण जगच आहे.

श्री शिव सहस्रनाम स्तोत्रम् – उत्तरपीठिक (फलश्रुति)

हे श्री शिव सहस्रनाम स्तोत्र आहे – उत्तरपीठिका (फलश्रुती).