श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः । विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलवीरो बलो गणः ॥ ११ ॥

तो दहा हातांचा आहे, कधीही डोळे न मिटणारा आहे, निळ्या गळ्याचा आणि उमा-पती आहे. त्याचे रूप सर्वत्र आहे, तो स्वतः श्रेष्ठ आहे, बलवान वीर आहे, शक्ती आहे आणि गणांचा प्रमुख आहे.

गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च । मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः ॥ १२ ॥

तो सर्वांच्या समूहाचा निर्माण करणारा आहे, समूहांचा स्वामी आहे, दिशांना वस्त्र म्हणून धारण करणारा आहे आणि तोच इच्छा देखील आहे. तो मंत्र जाणणारा आहे, सर्वांत श्रेष्ठ मंत्र आहे, सर्व सृष्टी निर्माण करणारा आहे आणि सर्व दुःख दूर करणारा आहे.

कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान् । अशनी शतघ्नी खड्गी पट्‍टिशी चायुधी महान् ॥ १३ ॥

तो कमंडलू घेऊन असतो, धनुष्य धारण करतो, हातात बाण धरतो आणि कपाळाचा कपाल घेऊन असतो. तो वज्र, शतघ्नी, तलवार, भाला अशी शस्त्रे धारण करणारा आहे आणि शस्त्रधारींमध्ये सर्वांत मोठा आहे.

स्रुवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः । उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा ॥ १४ ॥

तो यज्ञाची समिधा हातात धरतो, सुंदर रूपाचा आहे, तेजाला तेज देणारा आहे, खजिना आहे. तो उष्णीष घालतो, सुंदर चेहरा आहे, उंच आहे आणि नम्रही आहे.

दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च । सृगालरूपः सिद्धार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः ॥ १५ ॥

तो उंच आहे, पिंगट केसांचा आहे, उत्तम तीर्थ आहे, काळा आहे. तो कधी कधी कोल्ह्याच्या रूपात येतो, सर्व सिद्धी प्राप्त केलेला आहे, मुंडन केलेला आहे आणि सर्व शुभ घडवणारा आहे.

अजश्च बहुरूपश्च गन्धधारी कपर्द्यपि । ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्वशायी नभःस्थलः ॥ १६ ॥

तो अजन्मा आहे, अनेक रूपे धारण करणारा आहे, सुगंध धारण करणारा आहे, जटाधारी आहे; त्याची ऊर्जा वरच्या दिशेने आहे, त्याचे लिंग वरच्या दिशेने आहे, तो वर झोपणारा आहे आणि आकाशासारखा व्यापक आहे.

त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः । अहश्चरो नक्तञ्चरस्तिग्ममन्युः सुवर्चसः ॥ १७ ॥

तो तीन गाठी असलेला आहे, झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालणारा आहे, रुद्र आहे, सैन्याचा सेनापती आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे; तो दिवसा फिरतो, रात्रीही फिरतो, त्याचा क्रोध तीव्र आहे आणि तेजस्वी आहे.

गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः । सिंहशार्दूलरूपश्च आर्द्रचर्माम्बरावृतः ॥ १८ ॥

तो गजराजाचा वध करणारा आहे, दैत्यांचा संहार करणारा आहे, काळ आहे, सृष्टीचा आधार आहे, गुणांचा सागर आहे; तो सिंह आणि वाघ यांची रूपे घेतो, ओलसर कातडीचे वस्त्र परिधान करतो.

कालयोगी महानादः सर्वकामश्चतुष्पथः । निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः ॥ १९ ॥

तो काळाचा स्वामी आहे, महानाद आहे, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे, चार वाटांचा मार्गदर्शक आहे; तो रात्री फिरतो, प्रेतांमध्ये वावरतो, भूतांमध्येही संचार करतो आणि तो महेश्वर आहे.

बहुभूतो बहुधरः स्वर्भानुरमितो गतिः । नृत्यप्रियो नित्यनर्तो नर्तकः सर्वलालसः ॥ २० ॥

जो अनेक रूपांनी प्रकटतो, ज्याच्याकडे असंख्य रूपं आहेत, जो ग्रहण करणारा स्वरभानू आहे, जो मोजता येणार नाही असा आहे, जो चालणं म्हणजेच आहे; ज्याला नृत्यात आनंद मिळतो, जो नेहमी नाचतो, जो नर्तक आहे आणि सर्व सुखांचा आस्वाद घेणारा आहे.

घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरिरुहो नभः । सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः ॥ २१ ॥

जो अत्यंत भयंकर आहे, मोठ्या तपस्येचा आहे, जो पाश आहे, जो नेहमीच आहे, जो पर्वतात राहतो, जो आकाशासारखा आहे; ज्याच्या हजारो हात आहेत, जो नेहमी जिंकतो, ठाम आहे आणि कधीही थकत नाही.

अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः । [मर्ष] दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा ॥ २२ ॥

जो कोणाच्याही आवाक्याबाहेर आहे, धाडसाचा मूळ आहे, यज्ञांचा नाश करणारा आहे, इच्छा नष्ट करणारा आहे; ज्याने दक्षाचा यज्ञ हिरावून घेतला, जो सहनशील आहे, सहज सहन होणारा आहे आणि मध्यस्थ आहे.

तेजोपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितोऽवरः । गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः ॥ २३ ॥

जो तेज हिरावून घेतो, बलाचा नाश करतो, नेहमी आनंदी असतो, अर्थाचा मूळ आहे, कधीही जिंकता न येणारा आहे, नीच आहे; ज्याचा आवाज खोल आहे, जो गूढ आहे आणि ज्याचे वाहन प्रचंड शक्तिशाली आहे.

न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः । सुतीक्ष्णदशनश्चैव महाकायो महाननः ॥ २४ ॥

त्यांचा रूप वडाच्या झाडासारखं आहे, ते स्वतः वडाच आहेत, झाडांच्या फांद्यांमध्ये ते वास करतात आणि सर्वत्र पसरलेले आहेत. त्यांचे दात फार धारदार आहेत, त्यांचे शरीर मोठे आहे आणि तोंडही विशाल आहे.

विष्वक्सेनो हरिर्यज्ञः सम्युगापीडवाहनः । तीक्ष्णतापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् ॥ २५ ॥

ते विश्वसेन आहेत, हरि आहेत आणि यज्ञही आहेत. युद्धात त्यांच्या वाहनाला विजय मिळतो. त्यांची उष्णता तीव्र आहे, त्यांचे घोडे पिवळसर आहेत, ते सोबती आहेत आणि योग्य वेळी कृती कशी करावी हे जाणतात.

विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो बडबामुखः । हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः ॥ २६ ॥

त्यांना विष्णू प्रसन्न करतात, ते यज्ञ आहेत, समुद्र आहेत आणि बडवा अग्नीचे तोंड आहेत. अग्निदेव त्यांचे साथीदार आहेत, त्यांचे मन शांत आहे आणि ते स्वतः अग्निदेव आहेत.

उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित् । ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च ॥ २७ ॥

त्यांचा तेज प्रचंड आहे, मोठा आहे, ते सृष्टीचे कारण आहेत आणि विजयाचा काळ ओळखतात. ते प्रकाशाचे निवासस्थान आहेत, सिद्धीचे मूळ आहेत आणि सर्व रूपे त्यांच्यातच सामावलेली आहेत.

शिखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्धगो बली । वेणवी पणवी ताली खली कालकटङ्कटः ॥ २८ ॥

शिखा असलेला, टक्कल असलेला, जटाधारी, ज्वाळांसारखा तेजस्वी, अनेक रूपांनी प्रकटणारा, डोक्यावर मुकुट घालणारा, बलवान, वंशी वाजवणारा, ढोल वाजवणारा, झांज वाजवणारा, रागीट आणि काळ्या दातांचा भयानक असा तो आहे.

नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयोऽगमः । प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोऽमुखः ॥ २९ ॥

तो तार्‍यांचे स्वरूप असलेला, बुद्धिमान, विवेक असलेला, सर्वांचे विलयन करणारा, कोणालाही न सापडणारा, सृष्टीचा अधिपती, सर्व हातांनी युक्त, विभाग करणारा, सर्वत्र असणारा आणि चेहरा नसलेला आहे.

विमोचनः सुसरणो हिरण्यकवचोद्भवः । मेढ्रजो बलचारी च महीचारी स्रुतस्तथा ॥ ३० ॥ [मेघजो]

तो मुक्त करणारा, उत्तम मार्ग दाखवणारा, सोन्याच्या कवचातून जन्मलेला, लिंगातून प्रकटलेला, सामर्थ्याने फिरणारा, पृथ्वीवर संचार करणारा आणि प्रवाही असणारा आहे.

सर्वतूर्यनिनादी च सर्वातोद्यपरिग्रहः । व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित् ॥ ३१ ॥

तो सर्व वाद्यांचा निनाद, सर्व वाद्ये आणि ताल वाजवणारा, सर्पाचे रूप घेणारा, गुहेत राहणारा, गूढ, माळ घालणारा आणि लाटांचे ज्ञान असणारा आहे.

त्रिदशस्त्रिकालधृक्कर्मसर्वबन्धविमोचनः । बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधिशत्रुविनाशनः ॥ ३२ ॥

जो त्रैलोक्याचा आणि त्रिकाळाचा आधार आहे, जो सर्वांना कर्माच्या बंधनातून मुक्त करतो, जो असुरराजांच्या बंधनाचा कारण आहे आणि युद्धात शत्रूंचा नाश करणारा आहे.

साङ्ख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः । प्रस्कन्दनो विभागज्ञो अतुल्यो यज्ञभागवित् ॥ ३३ ॥

जो सांख्याचा शांतभाव आहे, ज्याच्याशी राहणे कठीण आहे, जो सर्व सद्गुणी लोकांचा सन्मान्य आहे, जो संकटांवर मात करणारा आहे, भेद जाणणारा, अद्वितीय आणि यज्ञातील भाग कोणाचा हे जाणणारा आहे.

सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवोऽमरः । हैमो हेमकरोऽयज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः ॥ ३४ ॥ [यज्ञः]

जो सर्वत्र वास करणारा, सर्वत्र संचार करणारा, ज्याच्याशी राहणे कठीण आहे, जो निवासाचा स्वामी आहे, अमर आहे, सुवर्णासारखा तेजस्वी, सुवर्ण निर्माण करणारा, यज्ञापलीकडचा, सर्वांचा आधार आणि धरायला सर्वोत्तम आहे.

लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः । सङ्ग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः ॥ ३५ ॥

ज्याचे डोळे लाल आहेत, मोठे आहेत, विजय देणारे आहेत, जो कुशल आहे, गोष्टी एकत्र करणारा, संयम करणारा, कर्ता आणि सर्पाच्या कातड्याचे वस्त्र परिधान करणारा आहे.

मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः । सर्वकालप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृत् ॥ ३६ ॥

तो सर्वांत श्रेष्ठ आणि सामान्यही आहे, सर्व रूपांचा आधार आहे, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे, सर्व काळी कृपा करणारा आहे, अतिशय बलवान आहे आणि बळाचा मूर्तिमंत स्वरूप आहे.

सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः । आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः ॥ ३७ ॥

तो सर्व इच्छित वर देणारा आहे, सर्वांना देणारा आहे, सर्वदिशांनी पाहणारा आहे, आकाशासारखा निराकार आहे, अनेक रूपांचा आहे, खाली येणारा आहे, कोणाच्याही अधीन नसणारा आहे आणि आकाशात संचार करणारा आहे.

रौद्ररूपोऽम्शुरादित्यो बहुरश्मिः सुवर्चसी । वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः ॥ ३८ ॥

त्याचे रूप उग्र आहे, तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे, असंख्य किरणांचा आहे, तेजाने भरलेला आहे, वाऱ्यासारखा वेगवान आहे, प्रचंड वेगाचा आहे, मनासारखा जलद आहे आणि रात्रीही संचार करणारा आहे.

सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः । मुनिरात्मनिरालोकः सम्भग्नश्च सहस्रदः ॥ ३९ ॥

तो सर्वत्र वास करणारा आहे, श्रीमंतीत राहणारा आहे, उपदेश करणारा आहे, कृतीपासून दूर आहे, ऋषी आहे, स्वतःच प्रकाशमान आहे, अज्ञानाचा नाश करणारा आहे आणि हजारो वर देणारा आहे.