श्रीशिवसहस्रनामस्तोत्रम्

स्तोत्रम् । ओं स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भीमः प्रवरो वरदो वरः । सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः ॥ १ ॥

तो स्थिर, अढळ, सर्वांचा स्वामी, भयंकर, श्रेष्ठ, वर देणारा, निवडक, सर्वांचा आत्मा, सर्वत्र प्रसिद्ध, सर्वव्यापी, सर्वकाही करणारा आणि सर्वांचा आधार आहे.

जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाङ्गः सर्वभावनः । हरश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः प्रभुः ॥ २ ॥

त्यांचे जटा आहेत, कातडीचे वस्त्र घातले आहे, शिखा आहे, सर्व अंगांनी युक्त आहेत, सर्वांचा निर्माण करणारा आहे, हर, हरण्याच्या डोळ्यांसारखे डोळे असलेला, सर्व प्राण्यांचा संहार करणारा आणि सर्वांचा स्वामी आहे.

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः । श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरोऽर्दनः ॥ ३ ॥

तो प्रवृत्ती आणि निवृत्ती दोन्ही आहे, नेहमी नियमाने वागणारा, शाश्वत, अचल आहे, स्मशानात वास करणारा, आकाशात आणि पृथ्वीवर संचार करणारा, आणि अर्धांगधारी आहे.

अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः । उन्मत्तवेषप्रच्छन्नः सर्वलोकप्रजापतिः ॥ ४ ॥

ज्यांना वंदन करावं लागतं, जे मोठ्या कृत्यांचे करणारे आहेत, जे कठोर तप करणारे आहेत, सर्व सृष्टीचे जनक आहेत, जे वेडसरासारखा वेष घेतात आणि सर्व लोकांचे व प्राण्यांचे अधिपती आहेत.

महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशाः । महात्मा सर्वभूतात्मा विश्वरूपो महाहनुः ॥ ५ ॥

जे विशाल रूपाचे, मोठ्या देहाचे, वृषभासारखे, मोठ्या कीर्तीचे आहेत, जे महान आत्म्याचे, सर्व प्राण्यांमध्ये वास करणारे, विश्वरूपधारी आणि मोठ्या जबड्याचे आहेत.

लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादो हयगर्दभिः । पवित्रं च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः ॥ ६ ॥

जे सर्व लोकांचे रक्षण करणारे, अंतर्याम्य, कृपाळू, घोडे व गाढवे ज्यांच्याजवळ आहेत, जे पवित्र आणि महान आहेत, जे नियमांचे मूर्तिमंत रूप आहेत आणि ज्यांच्यावर शिस्तपालक अवलंबून असतात.

सर्वकर्मा स्वयम्भूत आदिरादिकरो निधिः । सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः ॥ ७ ॥

जे सर्व कर्म करणारे, स्वतः उत्पन्न झालेले, सर्वात पहिले, प्रारंभाचेही कारण, खजिना, हजार डोळ्यांचे, विशाल डोळ्यांचे, सोम आणि ज्यांनी नक्षत्रांना सिद्ध केले आहे.

चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वरः । अत्रिरत्र्या नमस्कर्ता मृगबाणार्पणोऽनघः ॥ ८ ॥ [आद्यन्तलयकर्ता च]

तो चंद्र, सूर्य, शनी, केतू, ग्रह, ग्रहांचा स्वामी आणि श्रेष्ठ आहे. तो अत्री, रात्रिचा वंदन करणारा, मृगबाण सोडणारा आणि निष्पाप आहे. तो प्रारंभ, शेवट आणि संहार घडवणारा आहे.

महातपा घोरतपा अदीनो दीनसाधकः । संवत्सरकरो मन्त्रः प्रमाणं परमं तपः ॥ ९ ॥

तो मोठ्या तपस्येचा, भयंकर तप करणारा, कधीही निराश न होणारा आणि गरिबांची इच्छा पूर्ण करणारा आहे. तो वर्ष घडवणारा, मंत्र, सर्वोच्च प्रमाण आणि श्रेष्ठ तप आहे.

योगी योज्यो महाबीजो महारेता महाबलः । सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो बीजवाहनः ॥ १० ॥

तो योगी आहे, एकत्र होण्यास योग्य आहे, महान बीज आहे, प्रचंड वीर्याचा आणि मोठ्या शक्तीचा आहे. त्याचे बीज सुवर्णासारखे आहे, तो सर्वज्ञ आहे, उत्तम बीजाचा आणि बीज वाहणारा आहे.

दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः । विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलवीरो बलो गणः ॥ ११ ॥

तो दहा हातांचा आहे, कधीही डोळे न मिटणारा आहे, निळ्या गळ्याचा आणि उमा-पती आहे. त्याचे रूप सर्वत्र आहे, तो स्वतः श्रेष्ठ आहे, बलवान वीर आहे, शक्ती आहे आणि गणांचा प्रमुख आहे.

गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च । मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः ॥ १२ ॥

तो सर्वांच्या समूहाचा निर्माण करणारा आहे, समूहांचा स्वामी आहे, दिशांना वस्त्र म्हणून धारण करणारा आहे आणि तोच इच्छा देखील आहे. तो मंत्र जाणणारा आहे, सर्वांत श्रेष्ठ मंत्र आहे, सर्व सृष्टी निर्माण करणारा आहे आणि सर्व दुःख दूर करणारा आहे.

कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान् । अशनी शतघ्नी खड्गी पट्‍टिशी चायुधी महान् ॥ १३ ॥

तो कमंडलू घेऊन असतो, धनुष्य धारण करतो, हातात बाण धरतो आणि कपाळाचा कपाल घेऊन असतो. तो वज्र, शतघ्नी, तलवार, भाला अशी शस्त्रे धारण करणारा आहे आणि शस्त्रधारींमध्ये सर्वांत मोठा आहे.

स्रुवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः । उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा ॥ १४ ॥

तो यज्ञाची समिधा हातात धरतो, सुंदर रूपाचा आहे, तेजाला तेज देणारा आहे, खजिना आहे. तो उष्णीष घालतो, सुंदर चेहरा आहे, उंच आहे आणि नम्रही आहे.

दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च । सृगालरूपः सिद्धार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः ॥ १५ ॥

तो उंच आहे, पिंगट केसांचा आहे, उत्तम तीर्थ आहे, काळा आहे. तो कधी कधी कोल्ह्याच्या रूपात येतो, सर्व सिद्धी प्राप्त केलेला आहे, मुंडन केलेला आहे आणि सर्व शुभ घडवणारा आहे.

अजश्च बहुरूपश्च गन्धधारी कपर्द्यपि । ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्वशायी नभःस्थलः ॥ १६ ॥

तो अजन्मा आहे, अनेक रूपे धारण करणारा आहे, सुगंध धारण करणारा आहे, जटाधारी आहे; त्याची ऊर्जा वरच्या दिशेने आहे, त्याचे लिंग वरच्या दिशेने आहे, तो वर झोपणारा आहे आणि आकाशासारखा व्यापक आहे.

त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः । अहश्चरो नक्तञ्चरस्तिग्ममन्युः सुवर्चसः ॥ १७ ॥

तो तीन गाठी असलेला आहे, झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालणारा आहे, रुद्र आहे, सैन्याचा सेनापती आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे; तो दिवसा फिरतो, रात्रीही फिरतो, त्याचा क्रोध तीव्र आहे आणि तेजस्वी आहे.

गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः । सिंहशार्दूलरूपश्च आर्द्रचर्माम्बरावृतः ॥ १८ ॥

तो गजराजाचा वध करणारा आहे, दैत्यांचा संहार करणारा आहे, काळ आहे, सृष्टीचा आधार आहे, गुणांचा सागर आहे; तो सिंह आणि वाघ यांची रूपे घेतो, ओलसर कातडीचे वस्त्र परिधान करतो.

कालयोगी महानादः सर्वकामश्चतुष्पथः । निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः ॥ १९ ॥

तो काळाचा स्वामी आहे, महानाद आहे, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे, चार वाटांचा मार्गदर्शक आहे; तो रात्री फिरतो, प्रेतांमध्ये वावरतो, भूतांमध्येही संचार करतो आणि तो महेश्वर आहे.

बहुभूतो बहुधरः स्वर्भानुरमितो गतिः । नृत्यप्रियो नित्यनर्तो नर्तकः सर्वलालसः ॥ २० ॥

जो अनेक रूपांनी प्रकटतो, ज्याच्याकडे असंख्य रूपं आहेत, जो ग्रहण करणारा स्वरभानू आहे, जो मोजता येणार नाही असा आहे, जो चालणं म्हणजेच आहे; ज्याला नृत्यात आनंद मिळतो, जो नेहमी नाचतो, जो नर्तक आहे आणि सर्व सुखांचा आस्वाद घेणारा आहे.

घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरिरुहो नभः । सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः ॥ २१ ॥

जो अत्यंत भयंकर आहे, मोठ्या तपस्येचा आहे, जो पाश आहे, जो नेहमीच आहे, जो पर्वतात राहतो, जो आकाशासारखा आहे; ज्याच्या हजारो हात आहेत, जो नेहमी जिंकतो, ठाम आहे आणि कधीही थकत नाही.

अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः । [मर्ष] दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा ॥ २२ ॥

जो कोणाच्याही आवाक्याबाहेर आहे, धाडसाचा मूळ आहे, यज्ञांचा नाश करणारा आहे, इच्छा नष्ट करणारा आहे; ज्याने दक्षाचा यज्ञ हिरावून घेतला, जो सहनशील आहे, सहज सहन होणारा आहे आणि मध्यस्थ आहे.

तेजोपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितोऽवरः । गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः ॥ २३ ॥

जो तेज हिरावून घेतो, बलाचा नाश करतो, नेहमी आनंदी असतो, अर्थाचा मूळ आहे, कधीही जिंकता न येणारा आहे, नीच आहे; ज्याचा आवाज खोल आहे, जो गूढ आहे आणि ज्याचे वाहन प्रचंड शक्तिशाली आहे.

न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः । सुतीक्ष्णदशनश्चैव महाकायो महाननः ॥ २४ ॥

त्यांचा रूप वडाच्या झाडासारखं आहे, ते स्वतः वडाच आहेत, झाडांच्या फांद्यांमध्ये ते वास करतात आणि सर्वत्र पसरलेले आहेत. त्यांचे दात फार धारदार आहेत, त्यांचे शरीर मोठे आहे आणि तोंडही विशाल आहे.

विष्वक्सेनो हरिर्यज्ञः सम्युगापीडवाहनः । तीक्ष्णतापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् ॥ २५ ॥

ते विश्वसेन आहेत, हरि आहेत आणि यज्ञही आहेत. युद्धात त्यांच्या वाहनाला विजय मिळतो. त्यांची उष्णता तीव्र आहे, त्यांचे घोडे पिवळसर आहेत, ते सोबती आहेत आणि योग्य वेळी कृती कशी करावी हे जाणतात.

विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो बडबामुखः । हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः ॥ २६ ॥

त्यांना विष्णू प्रसन्न करतात, ते यज्ञ आहेत, समुद्र आहेत आणि बडवा अग्नीचे तोंड आहेत. अग्निदेव त्यांचे साथीदार आहेत, त्यांचे मन शांत आहे आणि ते स्वतः अग्निदेव आहेत.

उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित् । ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च ॥ २७ ॥

त्यांचा तेज प्रचंड आहे, मोठा आहे, ते सृष्टीचे कारण आहेत आणि विजयाचा काळ ओळखतात. ते प्रकाशाचे निवासस्थान आहेत, सिद्धीचे मूळ आहेत आणि सर्व रूपे त्यांच्यातच सामावलेली आहेत.

शिखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्धगो बली । वेणवी पणवी ताली खली कालकटङ्कटः ॥ २८ ॥

शिखा असलेला, टक्कल असलेला, जटाधारी, ज्वाळांसारखा तेजस्वी, अनेक रूपांनी प्रकटणारा, डोक्यावर मुकुट घालणारा, बलवान, वंशी वाजवणारा, ढोल वाजवणारा, झांज वाजवणारा, रागीट आणि काळ्या दातांचा भयानक असा तो आहे.

नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयोऽगमः । प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोऽमुखः ॥ २९ ॥

तो तार्‍यांचे स्वरूप असलेला, बुद्धिमान, विवेक असलेला, सर्वांचे विलयन करणारा, कोणालाही न सापडणारा, सृष्टीचा अधिपती, सर्व हातांनी युक्त, विभाग करणारा, सर्वत्र असणारा आणि चेहरा नसलेला आहे.