ശ്രീശിവസഹസ്രനാമസ്തോത്രമ്

ആഷാഢശ്ച സുഷാഢശ്ച ധ്രുവോഽഥ ഹരിണോ ഹരഃ । വപുരാവര്തമാനേഭ്യോ വസുശ്രേഷ്ഠോ മഹാപഥഃ ॥ ൯൧ ॥

ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവൻ, നല്ലതിൽ നല്ല ജയം ഉള്ളവൻ, സ്ഥിരമായവൻ, മഞ്ഞപ്പച്ച നിറമുള്ളവൻ, ദോഷങ്ങൾ നീക്കുന്നവൻ; അവന്റെ രൂപം ചുറ്റിപ്പറക്കുന്ന ലോകങ്ങളിൽ, പ്രകാശമുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതൻ, മഹാനായ വഴി.

ശിരോഹാരീ വിമര്ശശ്ച സര്വലക്ഷണലക്ഷിതഃ । അക്ഷശ്ച രഥയോഗീ ച സര്വയോഗീ മഹാബലഃ ॥ ൯൨ ॥

തലകളെ അകറ്റുന്നവൻ, ആലോചിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും അടയാളപ്പെടുത്തിയവൻ, നശിക്കാത്തവൻ, രഥസാരഥി, എല്ലാ യോഗങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, അതിവിശാലമായ ശക്തിയുള്ളവൻ.

സമാമ്നായോഽസമാമ്നായസ്തീര്ഥദേവോ മഹാരഥഃ । നിര്ജീവോ ജീവനോ മന്ത്രഃ ശുഭാക്ഷോ ബഹുകര്കശഃ ॥ ൯൩ ॥

സമസ്ത വേദങ്ങളായവൻ, വേദങ്ങൾക്ക് അതീതനായവൻ, തീർത്ഥങ്ങളുടെ ദൈവം, മഹാരഥി, ജീവൻ ഇല്ലാത്തവൻ, ജീവൻ നൽകുന്നവൻ, മന്ത്രസ്വരൂപൻ, ശുഭദർശനൻ, അത്യന്തം കഠിനനായവൻ.

രത്നപ്രഭൂതോ രക്താങ്ഗോ മഹാര്ണവനിപാനവിത് । [രത്നാങ്ഗോ] മൂലം വിശാലോ ഹ്യമൃതോ വ്യക്താവ്യക്തസ്തപോനിധിഃ ॥ ൯൪ ॥

മുത്തുകളുടെ സമൃദ്ധിയുള്ളവൻ, ചുവന്ന അവയവങ്ങളുള്ളവൻ, മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ ആഴം അറിയുന്നവൻ, മൂലവും വിശാലതയും, അമൃതസ്വരൂപൻ, പ്രകടവും അപ്രകടവുമാകുന്നവൻ, തപസ്സിന്റെ നിധി.

ആരോഹണോഽധിരോഹശ്ച ശീലധാരീ മഹായശാഃ । സേനാകല്പോ മഹാകല്പോ യോഗോ യുഗകരോ ഹരിഃ ॥ ൯൫ ॥ [യോഗകരോ]

എത്തുന്നവൻ, ഉയർത്തുന്നവൻ, നല്ല സ്വഭാവം പാലിക്കുന്നവൻ, മഹത്തായ കീർത്തിയുള്ളവൻ, സൈന്യത്തെപ്പോലെയുള്ളവൻ, മഹാകാലത്തെപ്പോലെയുള്ളവൻ, യോഗം, കാലഘട്ടങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, കഷ്ടതകൾ നീക്കുന്നവൻ.

യുഗരൂപോ മഹാരൂപോ മഹാനാഗഹനോ വധഃ । ന്യായനിര്വപണഃ പാദഃ പണ്ഡിതോ ഹ്യചലോപമഃ ॥ ൯൬ ॥

യുഗങ്ങളുടെ രൂപമായവൻ, മഹത്തായ രൂപം ഉള്ളവൻ, അത്യന്തം വിശാലവും ആഴവും ഉള്ളവൻ, നാശം തന്നെയാണ്; നീതി സ്ഥാപിക്കുന്നവൻ, അടിസ്ഥാനം, ജ്ഞാനി, പർവതംപോലെ അചഞ്ചലൻ.

ബഹുമാലോ മഹാമാലഃ ശശീ ഹരസുലോചനഃ । വിസ്താരോ ലവണഃ കൂപസ്ത്രിയുഗഃ സഫലോദയഃ ॥ ൯൭ ॥

അനേകം ഹാരങ്ങൾ അണിഞ്ഞവൻ, വലിയ ഹാരം ധരിച്ചവൻ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യനും ചന്ദ്രനും കണ്ണുകളായവൻ; വിശാലൻ, ഉപ്പുപോലെയുള്ളവൻ, കിണർ, രണ്ടു യുഗങ്ങൾ, ഉദയം ഫലപ്രദമായവൻ.

ത്രിലോചനോ വിഷണ്ണാങ്ഗോ മണിവിദ്ധോ ജടാധരഃ । ബിന്ദുര്വിസര്ഗഃ സുമുഖഃ ശരഃ സര്വായുധഃ സഹഃ ॥ ൯൮ ॥

മൂന്നു കണ്ണുകളുള്ളവൻ, വിഷം തൊട്ട ശരീരമുള്ളവൻ, രത്നങ്ങൾ അണിഞ്ഞവൻ, ജടകളുള്ളവൻ; ബിന്ദുവും വിശർഗ്ഗവും, മനോഹരമുഖൻ, അമ്പ്, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും കൈവശമുള്ളവൻ, സഹിഷ്ണു.

നിവേദനഃ സുഖാജാതഃ സുഗന്ധാരോ മഹാധനുഃ । ഗന്ധപാലീ ച ഭഗവാനുത്ഥാനഃ സര്വകര്മണാമ് ॥ ൯൯ ॥

അർപ്പണം തന്നെയുള്ളവൻ, സന്തോഷത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, സുഗന്ധം വഹിക്കുന്നവൻ, മഹത്തായ വില്ലാളൻ; സുഗന്ധങ്ങളുടെ രക്ഷകൻ, ദൈവം, ഉദ്ഭവം, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെയും കർത്താവ്.

മന്ഥാനോ ബഹുലോ വായുഃ സകലഃ സര്വലോചനഃ । തലസ്താലഃ കരസ്ഥാലീ ഊര്ധ്വസംഹനനോ മഹാന് ॥ ൧൦൦ ॥

അവൻ ചുരണ്ടുന്നവൻ, സമൃദ്ധിയുള്ളവൻ, കാറ്റ് പോലെയുള്ളവൻ, എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നവൻ, എല്ലാം കാണുന്നവൻ; അവൻ താളം, താളവാദ്യം, കൈയിലിരിക്കുന്ന താളം, മേൽഭാഗം ശക്തിയുള്ളവൻ, മഹാനായവൻ.

ഛത്രം സുച്ഛത്രോ വിഖ്യാതോ ലോകഃ സര്വാശ്രയഃ ക്രമഃ । മുണ്ഡോ വിരൂപോ വികൃതോ ദണ്ഡീ കുണ്ഡീ വികുര്വണഃ ॥ ൧൦൧ ॥

അവൻ കുട, ഉത്തമമായ കുട, പ്രശസ്തനായവൻ, ലോകം, എല്ലാം ആശ്രയിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ, ക്രമം; അവൻ മുണ്ഡൻ, വിരൂപൻ, വക്രമായവൻ, ദണ്ഡം കൈവശമുള്ളവൻ, കിണ്ണം കൈവശമുള്ളവൻ, രൂപം മാറ്റുന്നവൻ.

ഹര്യക്ഷഃ കകുഭോ വജ്രീ ശതജിഹ്വഃ സഹസ്രപാത് । സഹസ്രമൂര്ധാ ദേവേന്ദ്രഃ സര്വദേവമയോ ഗുരുഃ ॥ ൧൦൨ ॥

അവൻ ഹര്യക്ഷൻ, ദിശകൾ, വജ്രം കൈവശമുള്ളവൻ, നൂറ് നാവുള്ളവൻ, ആയിരം കാലുള്ളവൻ, ആയിരം തലവായവൻ, ദേവേന്ദ്രൻ, എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും രൂപം, ഗുരു.

സഹസ്രബാഹുഃ സര്വാങ്ഗഃ ശരണ്യഃ സര്വലോകകൃത് । പവിത്രം ത്രികകുന്മന്ത്രഃ കനിഷ്ഠഃ കൃഷ്ണപിങ്ഗലഃ ॥ ൧൦൩ ॥

അവൻ ആയിരം കൈകളുള്ളവൻ, എല്ലാ അവയവങ്ങളുമുള്ളവൻ, ശരണം നൽകുന്നവൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ; അവൻ വിശുദ്ധൻ, മൂന്നു അക്ഷരങ്ങളുള്ള മന്ത്രം, ഇളയവൻ, കറുത്തും കവിള് നിറമുള്ളവൻ.

ബ്രഹ്മദണ്ഡവിനിര്മാതാ ശതഘ്നീപാശശക്തിമാന് । പദ്മഗര്ഭോ മഹാഗര്ഭോ ബ്രഹ്മഗര്ഭോ ജലോദ്ഭവഃ ॥ ൧൦൪ ॥

ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദണ്ഡം സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, ശതഘ്നി, പാശം, ശക്തി തുടങ്ങിയ ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ളവൻ, താമരയുടെ ഉള്ളിൽ ഉള്ളവൻ, മഹത്തായ ഗർഭം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഗർഭം, ജലത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ.

ഗഭസ്തിര്ബ്രഹ്മകൃദ്ബ്രഹ്മീ ബ്രഹ്മവിദ്ബ്രാഹ്മണോ ഗതിഃ । അനന്തരൂപോ നൈകാത്മാ തിഗ്മതേജാഃ സ്വയമ്ഭുവഃ ॥ ൧൦൫ ॥

പ്രഭയുള്ളവൻ, ബ്രഹ്മാവിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം ഉള്ളവൻ, ബ്രഹ്മാവിനെ അറിയുന്നവൻ, ബ്രാഹ്മണരുടെ മാർഗ്ഗം, അനന്തമായ രൂപങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, അനേകം സ്വരൂപങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, അത്യന്തം ദീപ്തിയുള്ളവൻ, സ്വയം ജനിച്ചവൻ.

ഊര്ധ്വഗാത്മാ പശുപതിര്വാതരംഹാ മനോജവഃ । ചന്ദനീ പദ്മനാലാഗ്രഃ സുരഭ്യുത്തരണോ നരഃ ॥ ൧൦൬ ॥

മുകളിൽ പോകുന്ന ആത്മാവായവൻ, എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളുടെയും നാഥൻ, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ളവൻ, മനസ്സിന്റെ വേഗതയുള്ളവൻ, ചന്ദനസുഗന്ധമുള്ളവൻ, താമരയുടെ തണ്ടിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ഉള്ളവൻ, അത്യന്തം സുഗന്ധമുള്ളവൻ, മനുഷ്യൻ.

കര്ണികാരമഹാസ്രഗ്വീ നീലമൌലിഃ പിനാകധൃത് । ഉമാപതിരുമാകാന്തോ ജാഹ്നവീധൃദുമാധവഃ ॥ ൧൦൭ ॥

കർണികാരപൂക്കളുടെ വലിയ മാല ധരിക്കുന്നവൻ, നീലകിരീടം ഉള്ളവൻ, പിനാകം വില്ല് കൈവശമുള്ളവൻ, ഉമയുടെ ഭർത്താവ്, ഉമയുടെ പ്രിയൻ, ജാഹ്നവീ നദിയെ ധരിക്കുന്നവൻ, ഉമയുടെ കൂട്ടുകാരൻ.

വരോ വരാഹോ വരദോ വരേണ്യഃ സുമഹാസ്വനഃ । മഹാപ്രസാദോ ദമനഃ ശത്രുഹാ ശ്വേതപിങ്ഗലഃ ॥ ൧൦൮ ॥

അവൻ ഏറ്റവും ഉത്തമൻ, വരാഹം, അനുഗ്രഹങ്ങൾ നൽകുന്നവൻ, ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠൻ, മഹത്തായ നാദമുള്ളവൻ, വലിയ ദയയുള്ളവൻ, ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നവൻ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ, വെള്ളയും കപ്പിയുമുള്ളവൻ.

പീതാത്മാ പരമാത്മാ ച പ്രയതാത്മാ പ്രധാനധൃത് । [പ്രീതാത്മാ] സര്വപാര്ശ്വമുഖസ്ത്ര്യക്ഷോ ധര്മസാധാരണോ വരഃ ॥ ൧൦൯ ॥

അവന്റെ ആത്മാവ് പൊന്നുപോലെയാണ്, പരമാത്മാവും, ശുദ്ധഹൃദയനും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായവനും, സന്തോഷം നിറഞ്ഞവനും, എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും മുഖമുള്ളവനും, മൂന്നുകണ്ണുള്ളവനും, ധർമ്മത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവുമാണ്, ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്.

ചരാചരാത്മാ സൂക്ഷ്മാത്മാ അമൃതോ ഗോവൃഷേശ്വരഃ । സാധ്യര്ഷിര്വസുരാദിത്യോ വിവസ്വാന്സവിതാമൃതഃ ॥ ൧൧൦ ॥

ചലിക്കുന്നതിലും അചലമായതിലും എല്ലായിടത്തും ഉള്ള ആത്മാവാണ് അവൻ, സൂക്ഷ്മമായ ആത്മാവും, മരണമില്ലാത്തവനും, പശുവിന്റെ ഇടയനും, സാദ്ധ്യന്മാരിൽ ഋഷിയും, വസുക്കളിൽ ഒരാളും, ആദിത്യന്മാരിൽ ഒരാളും, പ്രകാശമുള്ളവനും, സൂര്യനും, അമൃതസ്വരൂപനും.

വ്യാസഃ സര്ഗഃ സുസങ്ക്ഷേപോ വിസ്തരഃ പര്യയോ നരഃ । ഋതുഃ സംവത്സരോ മാസഃ പക്ഷഃ സങ്ഖ്യാസമാപനഃ ॥ ൧൧൧ ॥

അവൻ വ്യാസനാണ്, സൃഷ്ടിയാണ്, സംക്ഷിപ്തമായ വിവരണമാണ്, വിശാലമായ വിശദീകരണമാണ്, മാറ്റമാണ്, മനുഷ്യനാണ്, ঋതുവാണ്, സംവത്സരമാണ്, മാസമാണ്, പക്ഷമാണ്, എണ്ണലിന്റെ സമാപ്തിയാണ്.

കലാ കാഷ്ഠാ ലവാ മാത്രാ മുഹൂര്താഹഃ ക്ഷപാഃ ക്ഷണാഃ । വിശ്വക്ഷേത്രം പ്രജാബീജം ലിങ്ഗമാദ്യസ്തു നിര്ഗമഃ ॥ ൧൧൨ ॥

കല, കഷ്ട, ലവ, മാത്രം, മുഹൂർത്തം, ദിവസം, രാത്രി, ക്ഷണം എന്നിങ്ങനെ സമയത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളും അവനാണ്. അവൻ ഈ ലോകത്തിന്റെ നിലവും, സകല ജീവികളുടെ വിത്തും, ആദിമമായ ലിംഗവും, എല്ലാത്തിന്റെ ആരംഭവുമാണ്.

സദസദ്വ്യക്തമവ്യക്തം പിതാ മാതാ പിതാമഹഃ । സ്വര്ഗദ്വാരം പ്രജാദ്വാരം മോക്ഷദ്വാരം ത്രിവിഷ്ടപമ് ॥ ൧൧൩ ॥

അവൻ സത്യം, അസത്യം, പ്രകടമായതും അപ്രകടമായതും, പിതാവും മാതാവും പിതാമഹനും ആകുന്നു. സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള വാതിലും, സകല ജീവികൾക്കുള്ള വാതിലും, മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള വാതിലും, പരമമായ ലോകവുമാണ് അവൻ.

നിര്വാണം ഹ്ലാദനശ്ചൈവ ബ്രഹ്മലോകഃ പരാ ഗതിഃ । ദേവാസുരവിനിര്മാതാ ദേവാസുരപരായണഃ ॥ ൧൧൪ ॥

അവൻ നിർവാണവും ആനന്ദവും, ബ്രഹ്മലോകവും പരമഗതിയും ആകുന്നു. ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, അവർക്കെല്ലാം പരമാശ്രയവുമാണ്.

ദേവാസുരഗുരുര്ദേവോ ദേവാസുരനമസ്കൃതഃ । ദേവാസുരമഹാമാത്രോ ദേവാസുരഗണാശ്രയഃ ॥ ൧൧൫ ॥

ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും ഗുരുവും, അവരൊക്കെയും വന്ദിക്കുന്ന ദൈവവും, അവരിൽ ഏറ്റവും വലിയവനും, ദേവാസുരഗണങ്ങളുടെ ആശ്രയവുമാണ് അവൻ.

ദേവാസുരഗണാധ്യക്ഷോ ദേവാസുരഗണാഗ്രണീഃ । ദേവാതിദേവോ ദേവര്ഷിര്ദേവാസുരവരപ്രദഃ ॥ ൧൧൬ ॥ [ദേവാദി]

ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും കൂട്ടങ്ങളുടെ മേൽനോട്ടക്കാരനും, ആ കൂട്ടങ്ങളിൽ ഏറ്റവും മുൻപന്തിയിലുള്ളവനും, ദേവന്മാരിൽ അതിവിശിഷ്ടനായ ദൈവവും, ദൈവമുനിയുമാണ്. ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും ഇഷ്ടംപോലെ വരങ്ങൾ നൽകുന്നവനുമാണ്.

ദേവാസുരേശ്വരോ വിശ്വോ ദേവാസുരമഹേശ്വരഃ । സര്വദേവമയോഽചിന്ത്യോ ദേവതാത്മാഽഽത്മസമ്ഭവഃ ॥ ൧൧൭ ॥

ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും ഇശ്വരനും, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവനും, ദേവാസുരന്മാരുടെ മഹേശ്വരനും, എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും രൂപവും, മനസ്സിൽ പിടികൂടാനാകാത്തവനും, ദൈവശക്തികളുടെ ആത്മാവും, സ്വയം ജനിച്ചവനും ആകുന്നു.

ഉദ്ഭിത്ത്രിവിക്രമോ വൈദ്യോ വിരജോ നീരജോഽമരഃ । ഈഡ്യോ ഹസ്തീശ്വരോ വ്യാഘ്രോ ദേവസിംഹോ നരര്ഷഭഃ ॥ ൧൧൮ ॥

ഉദ്ഭവം ചെയ്യുന്നവനും, മൂന്നു വലിയ ചുവടുകൾ വെയ്ക്കുന്നവനും, രോഗങ്ങൾ മാറ്റുന്നവനും, കളങ്കമില്ലാത്തവനും, മലിനതയില്ലാത്തവനും, മരണമില്ലാത്തവനും, സ്തുതിക്കു യോജ്യനായവനും, ആനകളുടെ ഉടമയും, കടുവയും, ദേവന്മാരിൽ സിംഹവും, മനുഷ്യരിൽ ഋഷഭനുമാണ്.

വിബുധോഽഗ്രവരഃ സൂക്ഷ്മഃ സര്വദേവസ്തപോമയഃ । സുയുക്തഃ ശോഭനോ വജ്രീ പ്രാസാനാം പ്രഭവോഽവ്യയഃ ॥ ൧൧൯ ॥

അത്യന്തം ജ്ഞാനമുള്ളവനും, മുൻപന്തിയിലും ഏറ്റവും ഉത്തമനുമാണ്. സൂക്ഷ്മസ്വഭാവമുള്ളവനും, എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും രൂപവും, തപസ്സിന്റെ സാരവും, നന്നായി ഒരുക്കിയവനും, ഭംഗിയുള്ളവനും, വജ്രായുധം കൈവശമുള്ളവനും, കുന്തങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും, നശിക്കാത്തവനും ആകുന്നു.