ശ്രീശിവസഹസ്രനാമസ്തോത്രമ്

സിദ്ധാര്ഥകാരീ സിദ്ധാര്ഥശ്ഛന്ദോവ്യാകരണോത്തരഃ । സിംഹനാദഃ സിംഹദംഷ്ട്രഃ സിംഹഗഃ സിംഹവാഹനഃ ॥ ൮൧ ॥

അവൻ വിജയസാധകൻ, വിജയപ്രാപ്തൻ, ഛന്ദസ്സിന്റെയും വ്യാകരണത്തിന്റെയും പ്രഭു, സിംഹത്തിന്റെ നാദം, സിംഹദന്തം, സിംഹപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, സിംഹവാഹനം — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

പ്രഭാവാത്മാ ജഗത്കാലസ്ഥാലോ ലോകഹിതസ്തരുഃ । സാരങ്ഗോ നവചക്രാങ്ഗഃ കേതുമാലീ സഭാവനഃ ॥ ൮൨ ॥

അവൻ സാരഭാവമുള്ള ആത്മാവ്, ലോകത്തിന്റെ കാലം, അചഞ്ചലൻ, ലോകഹിതത്തിനായി നിലകൊള്ളുന്ന വൃക്ഷം, മാൻചിഹ്നമുള്ളവൻ, ഒമ്പത് ചക്രങ്ങളുള്ള രൂപം, പതാകയുള്ളവൻ, പോഷകശക്തിയുള്ളവൻ — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

ഭൂതാലയോ ഭൂതപതിരഹോരാത്രമനിന്ദിതഃ ॥ ൮൩ ॥

അവൻ ഭൂതങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലം, ഭൂതങ്ങളുടെ അധിപൻ, പകലും രാത്രിയും, കുറ്റമറ്റവൻ — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

വാഹിതാ സര്വഭൂതാനാം നിലയശ്ച വിഭുര്ഭവഃ । അമോഘഃ സമ്യതോ ഹ്യശ്വോ ഭോജനഃ പ്രാണധാരണഃ ॥ ൮൪ ॥

സകല ജീവികളെയും ചുമക്കുന്നവൻ, എല്ലാറ്റിനും ആധാരമായവൻ, എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നവൻ, സകലത്തിന്റെയും ആരംഭം; ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്തവൻ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവൻ, കുതിരയെപ്പോലെ വേഗമുള്ളവൻ, ഭക്ഷണം, ജീവശ്വാസം നിലനിർത്തുന്നവൻ.

ധൃതിമാന് മതിമാന് ദക്ഷഃ സത്കൃതശ്ച യുഗാധിപഃ । ഗോപാലിര്ഗോപതിര്ഗ്രാമോ ഗോചര്മവസനോ ഹരിഃ ॥ ൮൫ ॥

ദൃഢനിശ്ചയമുള്ളവൻ, ബുദ്ധിശാലിയായവൻ, കൃത്യനിഷ്ഠയുള്ളവൻ, എല്ലാവരாலும் ആദരിക്കപ്പെടുന്നവൻ, കാലചക്രത്തിന്റെ അധിപൻ; പശുക്കളെ സംരക്ഷിക്കുന്നവൻ, പശുക്കളുടെ ഉടമ, ഗ്രാമത്തിന്റെ രക്ഷകൻ, പശുവിന്റെ തോടു ധരിച്ചവൻ, ഇരുണ്ടത്വം നീക്കുന്നവൻ.

ഹിരണ്യബാഹുശ്ച തഥാ ഗുഹാപാലഃ പ്രവേശിനാമ് । പ്രകൃഷ്ടാരിര്മഹാഹര്ഷോ ജിതകാമോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ ൮൬ ॥

പൊന്നുപോലുള്ള ഭുജങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, ഗുഹകളുടെ രക്ഷകൻ, അകത്തു കടക്കുന്നവരിൽ പ്രധാനനായവൻ; ശക്തമായ ശത്രു, മഹാനന്ദം, ആസക്തിയെ ജയിച്ചവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചവൻ.

ഗാന്ധാരശ്ച സുവാസശ്ച തപഃസക്തോ രതിര്നരഃ । മഹാഗീതോ മഹാനൃത്യോ ഹ്യപ്സരോഗണസേവിതഃ ॥ ൮൭ ॥

ഗാന്ധാര ദേശത്തേതായവൻ, മനോഹരമായി വസ്ത്രം ധരിച്ചവൻ, തപസ്സിൽ ലീനനായവൻ, മനുഷ്യരുടെ ആനന്ദം; മഹാനായ ഗായകൻ, മഹാനൃത്തകൻ, അപ്‌സരസുകളുടെ കൂട്ടം സേവിക്കുന്നവൻ.

മഹാകേതുര്മഹാധാതുര്നൈകസാനുചരശ്ചലഃ । ആവേദനീയ ആദേശഃ സര്വഗന്ധസുഖാവഹഃ ॥ ൮൮ ॥

മഹാ‌കേതുവായവൻ, മഹാ‌ധാരയായവൻ, അനേകർ കൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, എല്ലായ്പ്പോഴും ചലിക്കുന്നവൻ; വെളിപ്പെടുത്തപ്പെടേണ്ടവൻ, ആജ്ഞയായവൻ, എല്ലാ സുഗന്ധസുഖങ്ങളും നൽകുന്നവൻ.

തോരണസ്താരണോ വാതഃ പരിധീ പതിഖേചരഃ । സമ്യോഗോ വര്ധനോ വൃദ്ധോ അതിവൃദ്ധോ ഗുണാധികഃ ॥ ൮൯ ॥

ദ്വാരമായവൻ, രക്ഷകനായവൻ, കാറ്റായവൻ, ചുറ്റുമതിലായവൻ, ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരുടെ നാഥൻ; ഐക്യമായവൻ, വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ, പ്രായമായവൻ, അതിപ്രായമായവൻ, ഗുണങ്ങളിൽ ഏറ്റവും മേൽവന്നവൻ.

നിത്യ ആത്മസഹായശ്ച ദേവാസുരപതിഃ പതിഃ । യുക്തശ്ച യുക്തബാഹുശ്ച ദേവോ ദിവിസുപര്വണഃ ॥ ൯൦ ॥

എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നവൻ, സ്വയം സഹായിയായവൻ, ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും അധിപൻ, യജമാനൻ; ഐക്യമായവൻ, ശക്തമായ ഭുജങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, ദേവൻ, ദിവ്യ ലോകങ്ങളിൽ പ്രധാനനായവൻ.

ആഷാഢശ്ച സുഷാഢശ്ച ധ്രുവോഽഥ ഹരിണോ ഹരഃ । വപുരാവര്തമാനേഭ്യോ വസുശ്രേഷ്ഠോ മഹാപഥഃ ॥ ൯൧ ॥

ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവൻ, നല്ലതിൽ നല്ല ജയം ഉള്ളവൻ, സ്ഥിരമായവൻ, മഞ്ഞപ്പച്ച നിറമുള്ളവൻ, ദോഷങ്ങൾ നീക്കുന്നവൻ; അവന്റെ രൂപം ചുറ്റിപ്പറക്കുന്ന ലോകങ്ങളിൽ, പ്രകാശമുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതൻ, മഹാനായ വഴി.

ശിരോഹാരീ വിമര്ശശ്ച സര്വലക്ഷണലക്ഷിതഃ । അക്ഷശ്ച രഥയോഗീ ച സര്വയോഗീ മഹാബലഃ ॥ ൯൨ ॥

തലകളെ അകറ്റുന്നവൻ, ആലോചിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും അടയാളപ്പെടുത്തിയവൻ, നശിക്കാത്തവൻ, രഥസാരഥി, എല്ലാ യോഗങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, അതിവിശാലമായ ശക്തിയുള്ളവൻ.

സമാമ്നായോഽസമാമ്നായസ്തീര്ഥദേവോ മഹാരഥഃ । നിര്ജീവോ ജീവനോ മന്ത്രഃ ശുഭാക്ഷോ ബഹുകര്കശഃ ॥ ൯൩ ॥

സമസ്ത വേദങ്ങളായവൻ, വേദങ്ങൾക്ക് അതീതനായവൻ, തീർത്ഥങ്ങളുടെ ദൈവം, മഹാരഥി, ജീവൻ ഇല്ലാത്തവൻ, ജീവൻ നൽകുന്നവൻ, മന്ത്രസ്വരൂപൻ, ശുഭദർശനൻ, അത്യന്തം കഠിനനായവൻ.

രത്നപ്രഭൂതോ രക്താങ്ഗോ മഹാര്ണവനിപാനവിത് । [രത്നാങ്ഗോ] മൂലം വിശാലോ ഹ്യമൃതോ വ്യക്താവ്യക്തസ്തപോനിധിഃ ॥ ൯൪ ॥

മുത്തുകളുടെ സമൃദ്ധിയുള്ളവൻ, ചുവന്ന അവയവങ്ങളുള്ളവൻ, മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ ആഴം അറിയുന്നവൻ, മൂലവും വിശാലതയും, അമൃതസ്വരൂപൻ, പ്രകടവും അപ്രകടവുമാകുന്നവൻ, തപസ്സിന്റെ നിധി.

ആരോഹണോഽധിരോഹശ്ച ശീലധാരീ മഹായശാഃ । സേനാകല്പോ മഹാകല്പോ യോഗോ യുഗകരോ ഹരിഃ ॥ ൯൫ ॥ [യോഗകരോ]

എത്തുന്നവൻ, ഉയർത്തുന്നവൻ, നല്ല സ്വഭാവം പാലിക്കുന്നവൻ, മഹത്തായ കീർത്തിയുള്ളവൻ, സൈന്യത്തെപ്പോലെയുള്ളവൻ, മഹാകാലത്തെപ്പോലെയുള്ളവൻ, യോഗം, കാലഘട്ടങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, കഷ്ടതകൾ നീക്കുന്നവൻ.

യുഗരൂപോ മഹാരൂപോ മഹാനാഗഹനോ വധഃ । ന്യായനിര്വപണഃ പാദഃ പണ്ഡിതോ ഹ്യചലോപമഃ ॥ ൯൬ ॥

യുഗങ്ങളുടെ രൂപമായവൻ, മഹത്തായ രൂപം ഉള്ളവൻ, അത്യന്തം വിശാലവും ആഴവും ഉള്ളവൻ, നാശം തന്നെയാണ്; നീതി സ്ഥാപിക്കുന്നവൻ, അടിസ്ഥാനം, ജ്ഞാനി, പർവതംപോലെ അചഞ്ചലൻ.

ബഹുമാലോ മഹാമാലഃ ശശീ ഹരസുലോചനഃ । വിസ്താരോ ലവണഃ കൂപസ്ത്രിയുഗഃ സഫലോദയഃ ॥ ൯൭ ॥

അനേകം ഹാരങ്ങൾ അണിഞ്ഞവൻ, വലിയ ഹാരം ധരിച്ചവൻ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യനും ചന്ദ്രനും കണ്ണുകളായവൻ; വിശാലൻ, ഉപ്പുപോലെയുള്ളവൻ, കിണർ, രണ്ടു യുഗങ്ങൾ, ഉദയം ഫലപ്രദമായവൻ.

ത്രിലോചനോ വിഷണ്ണാങ്ഗോ മണിവിദ്ധോ ജടാധരഃ । ബിന്ദുര്വിസര്ഗഃ സുമുഖഃ ശരഃ സര്വായുധഃ സഹഃ ॥ ൯൮ ॥

മൂന്നു കണ്ണുകളുള്ളവൻ, വിഷം തൊട്ട ശരീരമുള്ളവൻ, രത്നങ്ങൾ അണിഞ്ഞവൻ, ജടകളുള്ളവൻ; ബിന്ദുവും വിശർഗ്ഗവും, മനോഹരമുഖൻ, അമ്പ്, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും കൈവശമുള്ളവൻ, സഹിഷ്ണു.

നിവേദനഃ സുഖാജാതഃ സുഗന്ധാരോ മഹാധനുഃ । ഗന്ധപാലീ ച ഭഗവാനുത്ഥാനഃ സര്വകര്മണാമ് ॥ ൯൯ ॥

അർപ്പണം തന്നെയുള്ളവൻ, സന്തോഷത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, സുഗന്ധം വഹിക്കുന്നവൻ, മഹത്തായ വില്ലാളൻ; സുഗന്ധങ്ങളുടെ രക്ഷകൻ, ദൈവം, ഉദ്ഭവം, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെയും കർത്താവ്.

മന്ഥാനോ ബഹുലോ വായുഃ സകലഃ സര്വലോചനഃ । തലസ്താലഃ കരസ്ഥാലീ ഊര്ധ്വസംഹനനോ മഹാന് ॥ ൧൦൦ ॥

അവൻ ചുരണ്ടുന്നവൻ, സമൃദ്ധിയുള്ളവൻ, കാറ്റ് പോലെയുള്ളവൻ, എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നവൻ, എല്ലാം കാണുന്നവൻ; അവൻ താളം, താളവാദ്യം, കൈയിലിരിക്കുന്ന താളം, മേൽഭാഗം ശക്തിയുള്ളവൻ, മഹാനായവൻ.

ഛത്രം സുച്ഛത്രോ വിഖ്യാതോ ലോകഃ സര്വാശ്രയഃ ക്രമഃ । മുണ്ഡോ വിരൂപോ വികൃതോ ദണ്ഡീ കുണ്ഡീ വികുര്വണഃ ॥ ൧൦൧ ॥

അവൻ കുട, ഉത്തമമായ കുട, പ്രശസ്തനായവൻ, ലോകം, എല്ലാം ആശ്രയിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ, ക്രമം; അവൻ മുണ്ഡൻ, വിരൂപൻ, വക്രമായവൻ, ദണ്ഡം കൈവശമുള്ളവൻ, കിണ്ണം കൈവശമുള്ളവൻ, രൂപം മാറ്റുന്നവൻ.

ഹര്യക്ഷഃ കകുഭോ വജ്രീ ശതജിഹ്വഃ സഹസ്രപാത് । സഹസ്രമൂര്ധാ ദേവേന്ദ്രഃ സര്വദേവമയോ ഗുരുഃ ॥ ൧൦൨ ॥

അവൻ ഹര്യക്ഷൻ, ദിശകൾ, വജ്രം കൈവശമുള്ളവൻ, നൂറ് നാവുള്ളവൻ, ആയിരം കാലുള്ളവൻ, ആയിരം തലവായവൻ, ദേവേന്ദ്രൻ, എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും രൂപം, ഗുരു.

സഹസ്രബാഹുഃ സര്വാങ്ഗഃ ശരണ്യഃ സര്വലോകകൃത് । പവിത്രം ത്രികകുന്മന്ത്രഃ കനിഷ്ഠഃ കൃഷ്ണപിങ്ഗലഃ ॥ ൧൦൩ ॥

അവൻ ആയിരം കൈകളുള്ളവൻ, എല്ലാ അവയവങ്ങളുമുള്ളവൻ, ശരണം നൽകുന്നവൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ; അവൻ വിശുദ്ധൻ, മൂന്നു അക്ഷരങ്ങളുള്ള മന്ത്രം, ഇളയവൻ, കറുത്തും കവിള് നിറമുള്ളവൻ.

ബ്രഹ്മദണ്ഡവിനിര്മാതാ ശതഘ്നീപാശശക്തിമാന് । പദ്മഗര്ഭോ മഹാഗര്ഭോ ബ്രഹ്മഗര്ഭോ ജലോദ്ഭവഃ ॥ ൧൦൪ ॥

ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദണ്ഡം സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, ശതഘ്നി, പാശം, ശക്തി തുടങ്ങിയ ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ളവൻ, താമരയുടെ ഉള്ളിൽ ഉള്ളവൻ, മഹത്തായ ഗർഭം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഗർഭം, ജലത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ.

ഗഭസ്തിര്ബ്രഹ്മകൃദ്ബ്രഹ്മീ ബ്രഹ്മവിദ്ബ്രാഹ്മണോ ഗതിഃ । അനന്തരൂപോ നൈകാത്മാ തിഗ്മതേജാഃ സ്വയമ്ഭുവഃ ॥ ൧൦൫ ॥

പ്രഭയുള്ളവൻ, ബ്രഹ്മാവിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം ഉള്ളവൻ, ബ്രഹ്മാവിനെ അറിയുന്നവൻ, ബ്രാഹ്മണരുടെ മാർഗ്ഗം, അനന്തമായ രൂപങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, അനേകം സ്വരൂപങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, അത്യന്തം ദീപ്തിയുള്ളവൻ, സ്വയം ജനിച്ചവൻ.

ഊര്ധ്വഗാത്മാ പശുപതിര്വാതരംഹാ മനോജവഃ । ചന്ദനീ പദ്മനാലാഗ്രഃ സുരഭ്യുത്തരണോ നരഃ ॥ ൧൦൬ ॥

മുകളിൽ പോകുന്ന ആത്മാവായവൻ, എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളുടെയും നാഥൻ, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ളവൻ, മനസ്സിന്റെ വേഗതയുള്ളവൻ, ചന്ദനസുഗന്ധമുള്ളവൻ, താമരയുടെ തണ്ടിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ഉള്ളവൻ, അത്യന്തം സുഗന്ധമുള്ളവൻ, മനുഷ്യൻ.

കര്ണികാരമഹാസ്രഗ്വീ നീലമൌലിഃ പിനാകധൃത് । ഉമാപതിരുമാകാന്തോ ജാഹ്നവീധൃദുമാധവഃ ॥ ൧൦൭ ॥

കർണികാരപൂക്കളുടെ വലിയ മാല ധരിക്കുന്നവൻ, നീലകിരീടം ഉള്ളവൻ, പിനാകം വില്ല് കൈവശമുള്ളവൻ, ഉമയുടെ ഭർത്താവ്, ഉമയുടെ പ്രിയൻ, ജാഹ്നവീ നദിയെ ധരിക്കുന്നവൻ, ഉമയുടെ കൂട്ടുകാരൻ.

വരോ വരാഹോ വരദോ വരേണ്യഃ സുമഹാസ്വനഃ । മഹാപ്രസാദോ ദമനഃ ശത്രുഹാ ശ്വേതപിങ്ഗലഃ ॥ ൧൦൮ ॥

അവൻ ഏറ്റവും ഉത്തമൻ, വരാഹം, അനുഗ്രഹങ്ങൾ നൽകുന്നവൻ, ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠൻ, മഹത്തായ നാദമുള്ളവൻ, വലിയ ദയയുള്ളവൻ, ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നവൻ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ, വെള്ളയും കപ്പിയുമുള്ളവൻ.

പീതാത്മാ പരമാത്മാ ച പ്രയതാത്മാ പ്രധാനധൃത് । [പ്രീതാത്മാ] സര്വപാര്ശ്വമുഖസ്ത്ര്യക്ഷോ ധര്മസാധാരണോ വരഃ ॥ ൧൦൯ ॥

അവന്റെ ആത്മാവ് പൊന്നുപോലെയാണ്, പരമാത്മാവും, ശുദ്ധഹൃദയനും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായവനും, സന്തോഷം നിറഞ്ഞവനും, എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും മുഖമുള്ളവനും, മൂന്നുകണ്ണുള്ളവനും, ധർമ്മത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവുമാണ്, ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്.