ശ്രീശിവസഹസ്രനാമസ്തോത്രമ്

ബന്ധനോ ബന്ധകര്താ ച സുബന്ധനവിമോചനഃ । സ യജ്ഞാരിഃ സ കാമാരിര്മഹാദംഷ്ട്രോ മഹായുധഃ ॥ ൭൧ ॥

ബന്ധനവും, ബന്ധനമുണ്ടാക്കുന്നവനും, നല്ല ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്നവനും, യജ്ഞത്തിന്റെ ശത്രുവും, കാമത്തിന്റെ ശത്രുവും, വലിയ പല്ലുള്ളവനും, ശക്തിയുള്ള ആയുധം കൈവശമുള്ളവനും ശിവനാണ്.

ബഹുധാ നിന്ദിതഃ ശര്വഃ ശങ്കരഃ ശങ്കരോഽധനഃ । അമരേശോ മഹാദേവോ വിശ്വദേവഃ സുരാരിഹാ ॥ ൭൨ ॥

ശര്വന് പലവിധം അപമാനിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, ശങ്കരൻ കരുണാമയനും, ദരിദ്രനും, അമരന്മാരുടെ അധിപനും, മഹാദേവനും, എല്ലാദേവന്മാരുടെയും ദൈവവും, ദേവന്മാരുടെ ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവനും ആകുന്നു.

അഹിര്ബുധ്ന്യോഽനിലാഭശ്ച ചേകിതാനോ ഹവിസ്തഥാ । [ഹരി] അജൈകപാച്ച കാപാലീ ത്രിശങ്കുരജിതഃ ശിവഃ ॥ ൭൩ ॥

അഹിർബുധ്ന്യൻ, വായുവിനെപ്പോലെയുള്ളവൻ, ജ്ഞാനിയുമാണ്; യജ്ഞബലികൾ സ്വീകരിക്കുന്നവൻ, അജൈകപാദൻ, കപാലങ്ങൾ ധരിക്കുന്നവൻ, ത്രിശങ്കുവിനെ ജയിച്ചവൻ, ശിവൻ — ഇവയും അവനാണ്.

ധന്വന്തരിര്ധൂമകേതുഃ സ്കന്ദോ വൈശ്രവണസ്തഥാ । ധാതാ ശക്രശ്ച വിഷ്ണുശ്ച മിത്രസ്ത്വഷ്ടാ ധ്രുവോ ധരഃ ॥ ൭൪ ॥

ധന്വന്തരി, ധൂമകേതു, സ്കന്ദൻ, വൈശ്രവണൻ, ധാതാവ്, ഇന്ദ്രൻ, വിഷ്ണു, മിത്രൻ, ത്വഷ്ടാവ്, ധ്രുവൻ, ധരൻ — ഇവരും അവനാണ്.

പ്രഭാവഃ സര്വഗോ വായുരര്യമാ സവിതാ രവിഃ । ഉഷങ്ഗുശ്ച വിധാതാ ച മാന്ധാതാ ഭൂതഭാവനഃ ॥ ൭൫ ॥

പ്രഭാവൻ, എല്ലിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ, വായു, അര്യാമൻ, സവിതാവ്, രവി, ഉഷംഗു, വിധാതാവ്, മാന്ധാതാവ്, സകലഭൂതങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ — ഇവയും അവനാണ്.

വിഭുര്വര്ണവിഭാവീ ച സര്വകാമഗുണാവഹഃ । പദ്മനാഭോ മഹാഗര്ഭശ്ചന്ദ്രവക്ത്രോഽനിലോഽനലഃ ॥ ൭൬ ॥

അവൻ എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നവൻ, നിറങ്ങളുടെ സൃഷ്ടാവും, എല്ലാ ഇഷ്ടഗുണങ്ങളും നൽകുന്നവനും ആകുന്നു. പദ്മനാഭൻ, മഹാഗർഭം, ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖം, കാറ്റ്, അഗ്നി — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

ബലവാംശ്ചോപശാന്തശ്ച പുരാണഃ പുണ്യചഞ്ചുരീ । കുരുകര്താ കുരുവാസീ കുരുഭൂതോ ഗുണൌഷധഃ ॥ ൭൭ ॥

അവൻ ശക്തനും സമാധാനമുള്ളവനും, അനാദിയും, പുണ്യമുള്ള തൂവലുള്ളവനും ആണ്. അവൻ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവൻ, കുരുക്കളുടെ ഇടയിൽ വസിക്കുന്നവൻ, കുരുക്കൾ തന്നെയായവൻ, ഗുണങ്ങളുടെ ഔഷധം തന്നെയും ആകുന്നു.

സര്വാശയോ ദര്ഭചാരീ സര്വേഷാം പ്രാണിനാം പതിഃ । ദേവദേവഃ സുഖാസക്തഃ സദസത്സര്വരത്നവിത് ॥ ൭൮ ॥

അവൻ എല്ലാറ്റിന്റെയും ആധാരവും, ദർഭയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും, എല്ലാ ജീവികളുടെ കർത്താവും ആണ്. ദേവതകളുടെ ദേവൻ, സുഖത്തിൽ ആസ്വാദനമുള്ളവൻ, സതും അസതും ആയവൻ, എല്ലാ രത്നങ്ങളും അറിയുന്നവൻ.

കൈലാസഗിരിവാസീ ച ഹിമവദ്ഗിരിസംശ്രയഃ । കൂലഹാരീ കൂലകര്താ ബഹുവിദ്യോ ബഹുപ്രദഃ ॥ ൭൯ ॥

കൈലാസപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്നവനും, ഹിമവാനിൽ ആശ്രയം ചെയ്യുന്നവനും ആകുന്നു. അവൻ വംശം നീക്കുന്നവൻ, വംശം സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, അനവധി വിജ്ഞാനമുള്ളവൻ, വളരെ ദാനശീലനും ആണ്.

വണിജോ വര്ധകീ വൃക്ഷോ വകുലശ്ചന്ദനശ്ഛദഃ । സാരഗ്രീവോ മഹാജത്രുരലോലശ്ച മഹൌഷധഃ ॥ ൮൦ ॥

അവൻ വ്യാപാരി, തച്ചൻ, വൃക്ഷം, വകുലമരം, ചന്ദനം, തണൽ, ശക്തമായ കഴുത്തുള്ളവൻ, വിശാലമായ തോൾവളയമുള്ളവൻ, ചഞ്ചലൻ, മഹൗഷധം — എല്ലാം അവനാണ്.

സിദ്ധാര്ഥകാരീ സിദ്ധാര്ഥശ്ഛന്ദോവ്യാകരണോത്തരഃ । സിംഹനാദഃ സിംഹദംഷ്ട്രഃ സിംഹഗഃ സിംഹവാഹനഃ ॥ ൮൧ ॥

അവൻ വിജയസാധകൻ, വിജയപ്രാപ്തൻ, ഛന്ദസ്സിന്റെയും വ്യാകരണത്തിന്റെയും പ്രഭു, സിംഹത്തിന്റെ നാദം, സിംഹദന്തം, സിംഹപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, സിംഹവാഹനം — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

പ്രഭാവാത്മാ ജഗത്കാലസ്ഥാലോ ലോകഹിതസ്തരുഃ । സാരങ്ഗോ നവചക്രാങ്ഗഃ കേതുമാലീ സഭാവനഃ ॥ ൮൨ ॥

അവൻ സാരഭാവമുള്ള ആത്മാവ്, ലോകത്തിന്റെ കാലം, അചഞ്ചലൻ, ലോകഹിതത്തിനായി നിലകൊള്ളുന്ന വൃക്ഷം, മാൻചിഹ്നമുള്ളവൻ, ഒമ്പത് ചക്രങ്ങളുള്ള രൂപം, പതാകയുള്ളവൻ, പോഷകശക്തിയുള്ളവൻ — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

ഭൂതാലയോ ഭൂതപതിരഹോരാത്രമനിന്ദിതഃ ॥ ൮൩ ॥

അവൻ ഭൂതങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലം, ഭൂതങ്ങളുടെ അധിപൻ, പകലും രാത്രിയും, കുറ്റമറ്റവൻ — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

വാഹിതാ സര്വഭൂതാനാം നിലയശ്ച വിഭുര്ഭവഃ । അമോഘഃ സമ്യതോ ഹ്യശ്വോ ഭോജനഃ പ്രാണധാരണഃ ॥ ൮൪ ॥

സകല ജീവികളെയും ചുമക്കുന്നവൻ, എല്ലാറ്റിനും ആധാരമായവൻ, എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നവൻ, സകലത്തിന്റെയും ആരംഭം; ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്തവൻ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവൻ, കുതിരയെപ്പോലെ വേഗമുള്ളവൻ, ഭക്ഷണം, ജീവശ്വാസം നിലനിർത്തുന്നവൻ.

ധൃതിമാന് മതിമാന് ദക്ഷഃ സത്കൃതശ്ച യുഗാധിപഃ । ഗോപാലിര്ഗോപതിര്ഗ്രാമോ ഗോചര്മവസനോ ഹരിഃ ॥ ൮൫ ॥

ദൃഢനിശ്ചയമുള്ളവൻ, ബുദ്ധിശാലിയായവൻ, കൃത്യനിഷ്ഠയുള്ളവൻ, എല്ലാവരாலும் ആദരിക്കപ്പെടുന്നവൻ, കാലചക്രത്തിന്റെ അധിപൻ; പശുക്കളെ സംരക്ഷിക്കുന്നവൻ, പശുക്കളുടെ ഉടമ, ഗ്രാമത്തിന്റെ രക്ഷകൻ, പശുവിന്റെ തോടു ധരിച്ചവൻ, ഇരുണ്ടത്വം നീക്കുന്നവൻ.

ഹിരണ്യബാഹുശ്ച തഥാ ഗുഹാപാലഃ പ്രവേശിനാമ് । പ്രകൃഷ്ടാരിര്മഹാഹര്ഷോ ജിതകാമോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ ൮൬ ॥

പൊന്നുപോലുള്ള ഭുജങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, ഗുഹകളുടെ രക്ഷകൻ, അകത്തു കടക്കുന്നവരിൽ പ്രധാനനായവൻ; ശക്തമായ ശത്രു, മഹാനന്ദം, ആസക്തിയെ ജയിച്ചവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചവൻ.

ഗാന്ധാരശ്ച സുവാസശ്ച തപഃസക്തോ രതിര്നരഃ । മഹാഗീതോ മഹാനൃത്യോ ഹ്യപ്സരോഗണസേവിതഃ ॥ ൮൭ ॥

ഗാന്ധാര ദേശത്തേതായവൻ, മനോഹരമായി വസ്ത്രം ധരിച്ചവൻ, തപസ്സിൽ ലീനനായവൻ, മനുഷ്യരുടെ ആനന്ദം; മഹാനായ ഗായകൻ, മഹാനൃത്തകൻ, അപ്‌സരസുകളുടെ കൂട്ടം സേവിക്കുന്നവൻ.

മഹാകേതുര്മഹാധാതുര്നൈകസാനുചരശ്ചലഃ । ആവേദനീയ ആദേശഃ സര്വഗന്ധസുഖാവഹഃ ॥ ൮൮ ॥

മഹാ‌കേതുവായവൻ, മഹാ‌ധാരയായവൻ, അനേകർ കൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, എല്ലായ്പ്പോഴും ചലിക്കുന്നവൻ; വെളിപ്പെടുത്തപ്പെടേണ്ടവൻ, ആജ്ഞയായവൻ, എല്ലാ സുഗന്ധസുഖങ്ങളും നൽകുന്നവൻ.

തോരണസ്താരണോ വാതഃ പരിധീ പതിഖേചരഃ । സമ്യോഗോ വര്ധനോ വൃദ്ധോ അതിവൃദ്ധോ ഗുണാധികഃ ॥ ൮൯ ॥

ദ്വാരമായവൻ, രക്ഷകനായവൻ, കാറ്റായവൻ, ചുറ്റുമതിലായവൻ, ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരുടെ നാഥൻ; ഐക്യമായവൻ, വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ, പ്രായമായവൻ, അതിപ്രായമായവൻ, ഗുണങ്ങളിൽ ഏറ്റവും മേൽവന്നവൻ.

നിത്യ ആത്മസഹായശ്ച ദേവാസുരപതിഃ പതിഃ । യുക്തശ്ച യുക്തബാഹുശ്ച ദേവോ ദിവിസുപര്വണഃ ॥ ൯൦ ॥

എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നവൻ, സ്വയം സഹായിയായവൻ, ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും അധിപൻ, യജമാനൻ; ഐക്യമായവൻ, ശക്തമായ ഭുജങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, ദേവൻ, ദിവ്യ ലോകങ്ങളിൽ പ്രധാനനായവൻ.

ആഷാഢശ്ച സുഷാഢശ്ച ധ്രുവോഽഥ ഹരിണോ ഹരഃ । വപുരാവര്തമാനേഭ്യോ വസുശ്രേഷ്ഠോ മഹാപഥഃ ॥ ൯൧ ॥

ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവൻ, നല്ലതിൽ നല്ല ജയം ഉള്ളവൻ, സ്ഥിരമായവൻ, മഞ്ഞപ്പച്ച നിറമുള്ളവൻ, ദോഷങ്ങൾ നീക്കുന്നവൻ; അവന്റെ രൂപം ചുറ്റിപ്പറക്കുന്ന ലോകങ്ങളിൽ, പ്രകാശമുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതൻ, മഹാനായ വഴി.

ശിരോഹാരീ വിമര്ശശ്ച സര്വലക്ഷണലക്ഷിതഃ । അക്ഷശ്ച രഥയോഗീ ച സര്വയോഗീ മഹാബലഃ ॥ ൯൨ ॥

തലകളെ അകറ്റുന്നവൻ, ആലോചിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും അടയാളപ്പെടുത്തിയവൻ, നശിക്കാത്തവൻ, രഥസാരഥി, എല്ലാ യോഗങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, അതിവിശാലമായ ശക്തിയുള്ളവൻ.

സമാമ്നായോഽസമാമ്നായസ്തീര്ഥദേവോ മഹാരഥഃ । നിര്ജീവോ ജീവനോ മന്ത്രഃ ശുഭാക്ഷോ ബഹുകര്കശഃ ॥ ൯൩ ॥

സമസ്ത വേദങ്ങളായവൻ, വേദങ്ങൾക്ക് അതീതനായവൻ, തീർത്ഥങ്ങളുടെ ദൈവം, മഹാരഥി, ജീവൻ ഇല്ലാത്തവൻ, ജീവൻ നൽകുന്നവൻ, മന്ത്രസ്വരൂപൻ, ശുഭദർശനൻ, അത്യന്തം കഠിനനായവൻ.

രത്നപ്രഭൂതോ രക്താങ്ഗോ മഹാര്ണവനിപാനവിത് । [രത്നാങ്ഗോ] മൂലം വിശാലോ ഹ്യമൃതോ വ്യക്താവ്യക്തസ്തപോനിധിഃ ॥ ൯൪ ॥

മുത്തുകളുടെ സമൃദ്ധിയുള്ളവൻ, ചുവന്ന അവയവങ്ങളുള്ളവൻ, മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ ആഴം അറിയുന്നവൻ, മൂലവും വിശാലതയും, അമൃതസ്വരൂപൻ, പ്രകടവും അപ്രകടവുമാകുന്നവൻ, തപസ്സിന്റെ നിധി.

ആരോഹണോഽധിരോഹശ്ച ശീലധാരീ മഹായശാഃ । സേനാകല്പോ മഹാകല്പോ യോഗോ യുഗകരോ ഹരിഃ ॥ ൯൫ ॥ [യോഗകരോ]

എത്തുന്നവൻ, ഉയർത്തുന്നവൻ, നല്ല സ്വഭാവം പാലിക്കുന്നവൻ, മഹത്തായ കീർത്തിയുള്ളവൻ, സൈന്യത്തെപ്പോലെയുള്ളവൻ, മഹാകാലത്തെപ്പോലെയുള്ളവൻ, യോഗം, കാലഘട്ടങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, കഷ്ടതകൾ നീക്കുന്നവൻ.

യുഗരൂപോ മഹാരൂപോ മഹാനാഗഹനോ വധഃ । ന്യായനിര്വപണഃ പാദഃ പണ്ഡിതോ ഹ്യചലോപമഃ ॥ ൯൬ ॥

യുഗങ്ങളുടെ രൂപമായവൻ, മഹത്തായ രൂപം ഉള്ളവൻ, അത്യന്തം വിശാലവും ആഴവും ഉള്ളവൻ, നാശം തന്നെയാണ്; നീതി സ്ഥാപിക്കുന്നവൻ, അടിസ്ഥാനം, ജ്ഞാനി, പർവതംപോലെ അചഞ്ചലൻ.

ബഹുമാലോ മഹാമാലഃ ശശീ ഹരസുലോചനഃ । വിസ്താരോ ലവണഃ കൂപസ്ത്രിയുഗഃ സഫലോദയഃ ॥ ൯൭ ॥

അനേകം ഹാരങ്ങൾ അണിഞ്ഞവൻ, വലിയ ഹാരം ധരിച്ചവൻ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യനും ചന്ദ്രനും കണ്ണുകളായവൻ; വിശാലൻ, ഉപ്പുപോലെയുള്ളവൻ, കിണർ, രണ്ടു യുഗങ്ങൾ, ഉദയം ഫലപ്രദമായവൻ.

ത്രിലോചനോ വിഷണ്ണാങ്ഗോ മണിവിദ്ധോ ജടാധരഃ । ബിന്ദുര്വിസര്ഗഃ സുമുഖഃ ശരഃ സര്വായുധഃ സഹഃ ॥ ൯൮ ॥

മൂന്നു കണ്ണുകളുള്ളവൻ, വിഷം തൊട്ട ശരീരമുള്ളവൻ, രത്നങ്ങൾ അണിഞ്ഞവൻ, ജടകളുള്ളവൻ; ബിന്ദുവും വിശർഗ്ഗവും, മനോഹരമുഖൻ, അമ്പ്, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും കൈവശമുള്ളവൻ, സഹിഷ്ണു.

നിവേദനഃ സുഖാജാതഃ സുഗന്ധാരോ മഹാധനുഃ । ഗന്ധപാലീ ച ഭഗവാനുത്ഥാനഃ സര്വകര്മണാമ് ॥ ൯൯ ॥

അർപ്പണം തന്നെയുള്ളവൻ, സന്തോഷത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, സുഗന്ധം വഹിക്കുന്നവൻ, മഹത്തായ വില്ലാളൻ; സുഗന്ധങ്ങളുടെ രക്ഷകൻ, ദൈവം, ഉദ്ഭവം, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെയും കർത്താവ്.