ശ്രീശിവസഹസ്രനാമസ്തോത്രമ്

ഗണ്ഡലീ മേരുധാമാ ച ദേവാധിപതിരേവ ച । അഥര്വശീര്ഷഃ സാമാസ്യ ഋക്സഹസ്രാമിതേക്ഷണഃ ॥ ൬൧ ॥

അവൻ ഗണ്ഡലിയും മെരു പർവതത്തിന്റെ ആധാരവും ദേവന്മാരുടെ അധിപതിയും ആകുന്നു; അതർവവേദം തലയായവൻ, സാമവേദം വായായവൻ, അനേകം ഋഗ്വേദങ്ങൾ കണ്ണായവൻ.

യജുഃ പാദഭുജോ ഗുഹ്യഃ പ്രകാശോ ജങ്ഗമസ്തഥാ । അമോഘാര്ഥഃ പ്രസാദശ്ച അഭിഗമ്യഃ സുദര്ശനഃ ॥ ൬൨ ॥

യജുർവേദം കൈകളും കാലുകളും ആയവൻ, മറഞ്ഞു നില്ക്കുന്നവനും വെളിപ്പെട്ടവനും സദാ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും ആകുന്നു; ലക്ഷ്യം ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്തവൻ, ദയാലുവും എളുപ്പത്തിൽ സമീപിക്കാവുന്നവനും മനോഹരദർശനമുള്ളവനും ആകുന്നു.

ഉപകാരഃ പ്രിയഃ സര്വഃ കനകഃ കാഞ്ചനച്ഛവിഃ । നാഭിര്നന്ദികരോ ഭാവഃ പുഷ്കരസ്ഥപതിഃ സ്ഥിരഃ ॥ ൬൩ ॥

അവൻ സഹായം ചെയ്യുന്നവൻ, എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരൻ, പൊന്നുപോലെയുള്ളവൻ, പൊന്നുപോലെയുള്ള കാന്തിയുള്ളവൻ; നാഭി, സന്തോഷം നൽകുന്നവൻ, ഭാവം തന്നെ, താമരയിൽ വസിക്കുന്ന അധിപതി, സ്ഥിരതയുള്ളവൻ.

ദ്വാദശസ്ത്രാസനശ്ചാദ്യോ യജ്ഞോ യജ്ഞസമാഹിതഃ । നക്തം കലിശ്ച കാലശ്ച മകരഃ കാലപൂജിതഃ ॥ ൬൪ ॥

പന്ത്രണ്ടു ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ളവരിൽ ആദ്യനായവൻ, യജ്ഞത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരമായവൻ, യജ്ഞത്തിൽ എപ്പോഴും ലീനനായവൻ, രാത്രി, കലിയുഗം, കാലം, മകരം, കാലം തന്നെ ആരാധിക്കുന്നവൻ — ഇവയൊക്കെയും ആകുന്നവൻ.

സഗണോ ഗണകാരശ്ച ഭൂതവാഹനസാരഥിഃ । ഭസ്മശയോ ഭസ്മഗോപ്താ ഭസ്മഭൂതസ്തരുര്ഗണഃ ॥ ൬൫ ॥

സഹായികളോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, സംഘങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവ്, ഭൂതഗണങ്ങളുടെ രഥസാരഥി, ചിതാഭസ്മത്തിൽ വസിക്കുന്നവൻ, ഭസ്മത്തെ കാക്കുന്നവൻ, ഭസ്മമായവൻ, വൃക്ഷം, കൂട്ടം — ഇവയൊക്കെയും ആകുന്നവൻ.

ലോകപാലസ്തഥാഽലോകോ മഹാത്മാ സര്വപൂജിതഃ । ശുക്ലസ്ത്രിശുക്ലഃ സമ്പന്നഃ ശുചിര്ഭൂതനിഷേവിതഃ ॥ ൬൬ ॥

ലോകങ്ങളെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവൻ, ലോകങ്ങളെ അതിക്രമിക്കുന്നവൻ, മഹാത്മാവ്, എല്ലാവരും ആരാധിക്കുന്നവൻ, ശുദ്ധൻ, മൂന്നു തവണ ശുദ്ധനായവൻ, സമ്പന്നൻ, നിർമലൻ, എല്ലാ ജീവികളും സേവിക്കുന്നവൻ.

ആശ്രമസ്ഥഃ ക്രിയാവസ്ഥോ വിശ്വകര്മമതിര്വരഃ । വിശാലശാഖസ്താമ്രോഷ്ഠോ ഹ്യമ്ബുജാലഃ സുനിശ്ചലഃ ॥ ൬൭ ॥

ആശ്രമങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവൻ, കർമ്മങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നവൻ, വിശ്വകർമ്മയുടെ മനസ്സിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ, വിശാലമായ ശാഖകളുള്ളവൻ, താമ്രവർണ്ണമായ അധരങ്ങൾ, താമരപ്പൂക്കണ്ണുകൾ, അചഞ്ചലനായവൻ.

കപിലഃ കപിശഃ ശുക്ല ആയുശ്ചൈവ പരോഃ । ഗന്ധര്വോ ഹ്യദിതിസ്താര്ക്ഷ്യഃ സുവിജ്ഞേയഃ സുശാരദഃ ॥ ൬൮ ॥

കപിലൻ, കപിശൻ, ശുദ്ധൻ, ജീവൻ, പരമൻ, ഗന്ധർവൻ, ആദിതിഃ, താർക്ഷ്യൻ, എളുപ്പത്തിൽ അറിയാവുന്നവൻ, വാക്കിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ — ഇങ്ങനെ എല്ലാം ആ ശിവൻ തന്നെയാണ്.

പരശ്വധായുധോ ദേവോ ഹ്യനുകാരീ സുബാന്ധവഃ । തുമ്ബവീണോ മഹാക്രോധ ഊര്ധ്വരേതാ ജലേശയഃ ॥ ൬൯ ॥

പരശുവാണ് ആയുധമായി ധരിക്കുന്ന ദൈവം, അനുകരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ, നല്ല സുഹൃത്ത്, തുമ്പവീണ വായിക്കുന്നവൻ, മഹാക്രോധം ഉള്ളവൻ, ഊർദ്ധ്വരേതസ്സ്, ജലത്തിന്റെ അധിപൻ — ഇവയും ശിവനിൽ കാണാം.

ഉഗ്രോ വംശകരോ വംശോ വംശനാദോ ഹ്യനിന്ദിതഃ । സര്വാങ്ഗരൂപോ മായാവീ സുഹൃദോ ഹ്യനിലോഽനലഃ ॥ ൭൦ ॥

ഭയങ്കരൻ, വംശങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവ്, വംശം തന്നെയും, വംശനാദം, അപവാദമില്ലാത്തവൻ, എല്ലാ രൂപങ്ങളും ധരിക്കുന്നവൻ, മായാവി, നല്ല സുഹൃത്ത്, വായുവും, അഗ്നിയും ആ ശിവൻ തന്നെയാണ്.

ബന്ധനോ ബന്ധകര്താ ച സുബന്ധനവിമോചനഃ । സ യജ്ഞാരിഃ സ കാമാരിര്മഹാദംഷ്ട്രോ മഹായുധഃ ॥ ൭൧ ॥

ബന്ധനവും, ബന്ധനമുണ്ടാക്കുന്നവനും, നല്ല ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്നവനും, യജ്ഞത്തിന്റെ ശത്രുവും, കാമത്തിന്റെ ശത്രുവും, വലിയ പല്ലുള്ളവനും, ശക്തിയുള്ള ആയുധം കൈവശമുള്ളവനും ശിവനാണ്.

ബഹുധാ നിന്ദിതഃ ശര്വഃ ശങ്കരഃ ശങ്കരോഽധനഃ । അമരേശോ മഹാദേവോ വിശ്വദേവഃ സുരാരിഹാ ॥ ൭൨ ॥

ശര്വന് പലവിധം അപമാനിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, ശങ്കരൻ കരുണാമയനും, ദരിദ്രനും, അമരന്മാരുടെ അധിപനും, മഹാദേവനും, എല്ലാദേവന്മാരുടെയും ദൈവവും, ദേവന്മാരുടെ ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവനും ആകുന്നു.

അഹിര്ബുധ്ന്യോഽനിലാഭശ്ച ചേകിതാനോ ഹവിസ്തഥാ । [ഹരി] അജൈകപാച്ച കാപാലീ ത്രിശങ്കുരജിതഃ ശിവഃ ॥ ൭൩ ॥

അഹിർബുധ്ന്യൻ, വായുവിനെപ്പോലെയുള്ളവൻ, ജ്ഞാനിയുമാണ്; യജ്ഞബലികൾ സ്വീകരിക്കുന്നവൻ, അജൈകപാദൻ, കപാലങ്ങൾ ധരിക്കുന്നവൻ, ത്രിശങ്കുവിനെ ജയിച്ചവൻ, ശിവൻ — ഇവയും അവനാണ്.

ധന്വന്തരിര്ധൂമകേതുഃ സ്കന്ദോ വൈശ്രവണസ്തഥാ । ധാതാ ശക്രശ്ച വിഷ്ണുശ്ച മിത്രസ്ത്വഷ്ടാ ധ്രുവോ ധരഃ ॥ ൭൪ ॥

ധന്വന്തരി, ധൂമകേതു, സ്കന്ദൻ, വൈശ്രവണൻ, ധാതാവ്, ഇന്ദ്രൻ, വിഷ്ണു, മിത്രൻ, ത്വഷ്ടാവ്, ധ്രുവൻ, ധരൻ — ഇവരും അവനാണ്.

പ്രഭാവഃ സര്വഗോ വായുരര്യമാ സവിതാ രവിഃ । ഉഷങ്ഗുശ്ച വിധാതാ ച മാന്ധാതാ ഭൂതഭാവനഃ ॥ ൭൫ ॥

പ്രഭാവൻ, എല്ലിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ, വായു, അര്യാമൻ, സവിതാവ്, രവി, ഉഷംഗു, വിധാതാവ്, മാന്ധാതാവ്, സകലഭൂതങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ — ഇവയും അവനാണ്.

വിഭുര്വര്ണവിഭാവീ ച സര്വകാമഗുണാവഹഃ । പദ്മനാഭോ മഹാഗര്ഭശ്ചന്ദ്രവക്ത്രോഽനിലോഽനലഃ ॥ ൭൬ ॥

അവൻ എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നവൻ, നിറങ്ങളുടെ സൃഷ്ടാവും, എല്ലാ ഇഷ്ടഗുണങ്ങളും നൽകുന്നവനും ആകുന്നു. പദ്മനാഭൻ, മഹാഗർഭം, ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖം, കാറ്റ്, അഗ്നി — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

ബലവാംശ്ചോപശാന്തശ്ച പുരാണഃ പുണ്യചഞ്ചുരീ । കുരുകര്താ കുരുവാസീ കുരുഭൂതോ ഗുണൌഷധഃ ॥ ൭൭ ॥

അവൻ ശക്തനും സമാധാനമുള്ളവനും, അനാദിയും, പുണ്യമുള്ള തൂവലുള്ളവനും ആണ്. അവൻ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവൻ, കുരുക്കളുടെ ഇടയിൽ വസിക്കുന്നവൻ, കുരുക്കൾ തന്നെയായവൻ, ഗുണങ്ങളുടെ ഔഷധം തന്നെയും ആകുന്നു.

സര്വാശയോ ദര്ഭചാരീ സര്വേഷാം പ്രാണിനാം പതിഃ । ദേവദേവഃ സുഖാസക്തഃ സദസത്സര്വരത്നവിത് ॥ ൭൮ ॥

അവൻ എല്ലാറ്റിന്റെയും ആധാരവും, ദർഭയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും, എല്ലാ ജീവികളുടെ കർത്താവും ആണ്. ദേവതകളുടെ ദേവൻ, സുഖത്തിൽ ആസ്വാദനമുള്ളവൻ, സതും അസതും ആയവൻ, എല്ലാ രത്നങ്ങളും അറിയുന്നവൻ.

കൈലാസഗിരിവാസീ ച ഹിമവദ്ഗിരിസംശ്രയഃ । കൂലഹാരീ കൂലകര്താ ബഹുവിദ്യോ ബഹുപ്രദഃ ॥ ൭൯ ॥

കൈലാസപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്നവനും, ഹിമവാനിൽ ആശ്രയം ചെയ്യുന്നവനും ആകുന്നു. അവൻ വംശം നീക്കുന്നവൻ, വംശം സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, അനവധി വിജ്ഞാനമുള്ളവൻ, വളരെ ദാനശീലനും ആണ്.

വണിജോ വര്ധകീ വൃക്ഷോ വകുലശ്ചന്ദനശ്ഛദഃ । സാരഗ്രീവോ മഹാജത്രുരലോലശ്ച മഹൌഷധഃ ॥ ൮൦ ॥

അവൻ വ്യാപാരി, തച്ചൻ, വൃക്ഷം, വകുലമരം, ചന്ദനം, തണൽ, ശക്തമായ കഴുത്തുള്ളവൻ, വിശാലമായ തോൾവളയമുള്ളവൻ, ചഞ്ചലൻ, മഹൗഷധം — എല്ലാം അവനാണ്.

സിദ്ധാര്ഥകാരീ സിദ്ധാര്ഥശ്ഛന്ദോവ്യാകരണോത്തരഃ । സിംഹനാദഃ സിംഹദംഷ്ട്രഃ സിംഹഗഃ സിംഹവാഹനഃ ॥ ൮൧ ॥

അവൻ വിജയസാധകൻ, വിജയപ്രാപ്തൻ, ഛന്ദസ്സിന്റെയും വ്യാകരണത്തിന്റെയും പ്രഭു, സിംഹത്തിന്റെ നാദം, സിംഹദന്തം, സിംഹപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, സിംഹവാഹനം — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

പ്രഭാവാത്മാ ജഗത്കാലസ്ഥാലോ ലോകഹിതസ്തരുഃ । സാരങ്ഗോ നവചക്രാങ്ഗഃ കേതുമാലീ സഭാവനഃ ॥ ൮൨ ॥

അവൻ സാരഭാവമുള്ള ആത്മാവ്, ലോകത്തിന്റെ കാലം, അചഞ്ചലൻ, ലോകഹിതത്തിനായി നിലകൊള്ളുന്ന വൃക്ഷം, മാൻചിഹ്നമുള്ളവൻ, ഒമ്പത് ചക്രങ്ങളുള്ള രൂപം, പതാകയുള്ളവൻ, പോഷകശക്തിയുള്ളവൻ — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

ഭൂതാലയോ ഭൂതപതിരഹോരാത്രമനിന്ദിതഃ ॥ ൮൩ ॥

അവൻ ഭൂതങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലം, ഭൂതങ്ങളുടെ അധിപൻ, പകലും രാത്രിയും, കുറ്റമറ്റവൻ — ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.

വാഹിതാ സര്വഭൂതാനാം നിലയശ്ച വിഭുര്ഭവഃ । അമോഘഃ സമ്യതോ ഹ്യശ്വോ ഭോജനഃ പ്രാണധാരണഃ ॥ ൮൪ ॥

സകല ജീവികളെയും ചുമക്കുന്നവൻ, എല്ലാറ്റിനും ആധാരമായവൻ, എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നവൻ, സകലത്തിന്റെയും ആരംഭം; ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്തവൻ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവൻ, കുതിരയെപ്പോലെ വേഗമുള്ളവൻ, ഭക്ഷണം, ജീവശ്വാസം നിലനിർത്തുന്നവൻ.

ധൃതിമാന് മതിമാന് ദക്ഷഃ സത്കൃതശ്ച യുഗാധിപഃ । ഗോപാലിര്ഗോപതിര്ഗ്രാമോ ഗോചര്മവസനോ ഹരിഃ ॥ ൮൫ ॥

ദൃഢനിശ്ചയമുള്ളവൻ, ബുദ്ധിശാലിയായവൻ, കൃത്യനിഷ്ഠയുള്ളവൻ, എല്ലാവരாலும் ആദരിക്കപ്പെടുന്നവൻ, കാലചക്രത്തിന്റെ അധിപൻ; പശുക്കളെ സംരക്ഷിക്കുന്നവൻ, പശുക്കളുടെ ഉടമ, ഗ്രാമത്തിന്റെ രക്ഷകൻ, പശുവിന്റെ തോടു ധരിച്ചവൻ, ഇരുണ്ടത്വം നീക്കുന്നവൻ.

ഹിരണ്യബാഹുശ്ച തഥാ ഗുഹാപാലഃ പ്രവേശിനാമ് । പ്രകൃഷ്ടാരിര്മഹാഹര്ഷോ ജിതകാമോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ ൮൬ ॥

പൊന്നുപോലുള്ള ഭുജങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, ഗുഹകളുടെ രക്ഷകൻ, അകത്തു കടക്കുന്നവരിൽ പ്രധാനനായവൻ; ശക്തമായ ശത്രു, മഹാനന്ദം, ആസക്തിയെ ജയിച്ചവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചവൻ.

ഗാന്ധാരശ്ച സുവാസശ്ച തപഃസക്തോ രതിര്നരഃ । മഹാഗീതോ മഹാനൃത്യോ ഹ്യപ്സരോഗണസേവിതഃ ॥ ൮൭ ॥

ഗാന്ധാര ദേശത്തേതായവൻ, മനോഹരമായി വസ്ത്രം ധരിച്ചവൻ, തപസ്സിൽ ലീനനായവൻ, മനുഷ്യരുടെ ആനന്ദം; മഹാനായ ഗായകൻ, മഹാനൃത്തകൻ, അപ്‌സരസുകളുടെ കൂട്ടം സേവിക്കുന്നവൻ.

മഹാകേതുര്മഹാധാതുര്നൈകസാനുചരശ്ചലഃ । ആവേദനീയ ആദേശഃ സര്വഗന്ധസുഖാവഹഃ ॥ ൮൮ ॥

മഹാ‌കേതുവായവൻ, മഹാ‌ധാരയായവൻ, അനേകർ കൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, എല്ലായ്പ്പോഴും ചലിക്കുന്നവൻ; വെളിപ്പെടുത്തപ്പെടേണ്ടവൻ, ആജ്ഞയായവൻ, എല്ലാ സുഗന്ധസുഖങ്ങളും നൽകുന്നവൻ.

തോരണസ്താരണോ വാതഃ പരിധീ പതിഖേചരഃ । സമ്യോഗോ വര്ധനോ വൃദ്ധോ അതിവൃദ്ധോ ഗുണാധികഃ ॥ ൮൯ ॥

ദ്വാരമായവൻ, രക്ഷകനായവൻ, കാറ്റായവൻ, ചുറ്റുമതിലായവൻ, ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരുടെ നാഥൻ; ഐക്യമായവൻ, വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ, പ്രായമായവൻ, അതിപ്രായമായവൻ, ഗുണങ്ങളിൽ ഏറ്റവും മേൽവന്നവൻ.