ശ്രീശിവസഹസ്രനാമസ്തോത്രമ്

വാമദേവശ്ച വാമശ്ച പ്രാഗ്ദക്ഷിണശ്ച വാമനഃ । സിദ്ധയോഗീ മഹര്ഷിശ്ച സിദ്ധാര്ഥഃ സിദ്ധസാധകഃ ॥ ൪൧ ॥

അവൻ വാമദേവനാണ്, സൗമ്യനും, കിഴക്കും തെക്കും വടിവിലുള്ളവനും, വാമനനും ആകുന്നു. അവൻ സിദ്ധനായ യോഗിയും, മഹർഷിയും, ലക്ഷ്യം നേടിയവനും, സിദ്ധിയെ നേടുന്നവനും ആകുന്നു.

ഭിക്ഷുശ്ച ഭിക്ഷുരൂപശ്ച വിപണോ മൃദുരവ്യയഃ । മഹാസേനോ വിശാഖശ്ച ഷഷ്ടിഭാഗോ ഗവാം പതിഃ ॥ ൪൨ ॥

അവൻ ഭിക്ഷുക്കളിൽ ഒരാളാണ്, ഭിക്ഷുക്കളുടെ രൂപവും അവനാണ്, വ്യാപാരിയും, സൗമ്യനും, അക്ഷയനും ആകുന്നു. അവൻ മഹാസേനനും, വിശാഖനും, ആറിൽ ഒരു ഭാഗവും, പശുക്കളുടെ ഉടമയും ആകുന്നു.

വജ്രഹസ്തശ്ച വിഷ്കമ്ഭീ ചമൂസ്തമ്ഭന ഏവ ച । വൃത്താവൃത്തകരസ്താലോ മധുര്മധുകലോചനഃ ॥ ൪൩ ॥

അവൻ വജ്രം കൈയിൽ പിടിക്കുന്നവനാണ്, ഭാരം താങ്ങുന്നവനും, സൈന്യങ്ങളെ തടയുന്നവനും ആകുന്നു. അവൻ നല്ലതും ചീത്തയും ചെയ്യുന്നവനും, താളവൃക്ഷവും, മധുരവും, തേൻപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുമുള്ളവനും ആകുന്നു.

വാചസ്പത്യോ വാജസനോ നിത്യമാശ്രമപൂജിതഃ । [നിത്യമാശ്രിതപൂജിതഃ] ബ്രഹ്മചാരീ ലോകചാരീ സര്വചാരീ വിചാരവിത് ॥ ൪൪ ॥

വാക്കിന്റെ അധിപൻ, ശക്തിയുടെ ഉടമ, സദാ ആശ്രമങ്ങളിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നവൻ, എല്ലായ്പ്പോഴും അഭയം തേടുന്നവരാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നവൻ, ബ്രഹ്മചാരി, ലോകങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, എല്ലാം അന്വേഷിച്ച് അറിയുന്നവൻ.

ഈശാന ഈശ്വരഃ കാലോ നിശാചാരീ പിനാകഭൃത് । നിമിത്തസ്ഥോ നിമിത്തം ച നന്ദിര്നന്ദികരോ ഹരിഃ ॥ ൪൫ ॥

ഈശാനൻ, പരമാധിപതി, കാലം തന്നേ, രാത്രിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, പിനാകം വഹിക്കുന്നവൻ, കാരണങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ, സ്വയം കാരണമാകുന്നവൻ, നന്ദി, സന്തോഷം നൽകുന്നവൻ, ദുഃഖം നീക്കുന്നവൻ, സിംഹം, നാശം വരുത്തുന്നവൻ, സൃഷ്ടാവും മൂലപിതാവും.

നന്ദീശ്വരശ്ച നന്ദീ ച നന്ദനോ നന്ദിവര്ധനഃ । ഭഗഹാരീ നിഹന്താ ച കാലോ ബ്രഹ്മാ പിതാമഹഃ ॥ ൪൬ ॥

നന്ദിയുടെ അധിപൻ, നന്ദി തന്നെ, സന്തോഷത്തിന്റെ ഉറവിടം, സന്തോഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ, ഭാഗ്യം അകറ്റുന്നവൻ, നാശം വരുത്തുന്നവൻ, കാലം, ബ്രഹ്മാവ്, മൂലപിതാവ്.

ചതുര്മുഖോ മഹാലിങ്ഗശ്ചാരുലിങ്ഗസ്തഥൈവ ച । ലിങ്ഗാധ്യക്ഷഃ സുരാധ്യക്ഷോ യോഗാധ്യക്ഷോ യുഗാവഹഃ ॥ ൪൭ ॥

നാലുമുഖമുള്ളവൻ, മഹാലിംഗം, മനോഹരമായ ലിംഗം, ലിംഗത്തിന്റെ രക്ഷകൻ, ദേവന്മാരുടെ അധിപൻ, യോഗികളുടെ അധിപൻ, യുഗങ്ങൾ ആരംഭിപ്പിക്കുന്നവൻ.

ബീജാധ്യക്ഷോ ബീജകര്താ അധ്യാത്മാനുഗതോ ബലഃ । ഇതിഹാസഃ സകല്പശ്ച ഗൌതമോഽഥ നിശാകരഃ ॥ ൪൮ ॥

അവൻ എല്ലാ വിത്തുകളെയും കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവനും, വിത്തുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, ആത്മാവിനെ അനുഗമിക്കുന്നവനും, ശക്തിയുടെ സ്വരൂപവുമാണ്. അവൻ ചരിത്രവും, ദൃഢനിശ്ചയവുമാണ്. അവൻ ഗൗതമനും, രാത്രിയുടെ സ്രഷ്ടാവുമാണ്.

ദമ്ഭോ ഹ്യദമ്ഭോ വൈദമ്ഭോ വശ്യോ വശകരഃ കലിഃ । ലോകകര്താ പശുപതിര്മഹാകര്താ ഹ്യനൌഷധഃ ॥ ൪൯ ॥

അവൻ കപടത്വം തന്നെയും, കപടത്വമില്ലായ്മയും, കപടത്വത്തിന്റെ ഭാവവും ആണ്. അവൻ അനുസരിക്കാവുന്നവനും, അനുസരിപ്പിക്കുന്നവനും, കലിയുഗവുമാണ്. ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, പശുക്കളുടെ നാഥനും, മഹാസ്രഷ്ടാവും, മരുന്നില്ലാത്തവനുമാണ്.

അക്ഷരം പരമം ബ്രഹ്മ ബലവച്ഛക്ര ഏവ ച । നീതിര്ഹ്യനീതിഃ ശുദ്ധാത്മാ ശുദ്ധോ മാന്യോ ഗതാഗതഃ ॥ ൫൦ ॥

അവൻ അക്ഷരവും പരമബ്രഹ്മവും, ശക്തിയുടെയും ചക്രത്തിന്റെ സ്വരൂപവുമാണ്. അവൻ നീതിയും അനീതിയും, ശുദ്ധമായ ആത്മാവും, ശുദ്ധനും, ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവനും, വരുകയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നവനുമാണ്.

ബഹുപ്രസാദഃ സുസ്വപ്നോ ദര്പണോഽഥ ത്വമിത്രജിത് । വേദകാരോ മന്ത്രകാരോ വിദ്വാന് സമരമര്ദനഃ ॥ ൫൧ ॥

അവൻ വലിയ ദയയുള്ളവനും, നല്ല സ്വപ്നങ്ങളുടെ ദാതാവും, കണ്ണാടിയും, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനും ആണ്. അവൻ വേദങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, മന്ത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, ജ്ഞാനിയുമാണ്. സമരത്തിൽ ശത്രുക്കളെ തകർക്കുന്നവനുമാണ്.

മഹാമേഘനിവാസീ ച മഹാഘോരോ വശീകരഃ । അഗ്നിജ്വാലോ മഹാജ്വാലോ അതിധൂമ്രോ ഹുതോ ഹവിഃ ॥ ൫൨ ॥

വലിയ മേഘങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവനും, അത്യന്തം ഭയങ്കരനും, എല്ലാവരെയും ആകർഷിപ്പിക്കുന്നവനും, തീപോലെയുള്ള ജ്വാലയുള്ളവനും, അതിവിശാലമായ ജ്വാലയുള്ളവനും, കനത്ത പുകയിൽ മൂടപ്പെട്ടവനും, ഹോമത്തിൽ അർപ്പിക്കുന്ന ഹവിയും അർപ്പണവും തന്നെയുമാണ്.

വൃഷണഃ ശങ്കരോ നിത്യവര്ചസ്വീ ധൂമകേതനഃ । നീലസ്തഥാങ്ഗലുബ്ധശ്ച ശോഭനോ നിരവഗ്രഹഃ ॥ ൫൩ ॥

ശക്തിയുള്ളവനും, ശങ്കരനുമാണ്, എപ്പോഴും പ്രകാശമുള്ളവനും, പുക ഉയരുന്ന പതാകയുള്ളവനും, കറുത്ത നിറമുള്ളവനും, ഭക്തന്മാരോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നവനും, മനോഹരനും, യാതൊരു തടസ്സവും ഇല്ലാത്തവനും.

സ്വസ്തിദഃ സ്വസ്തിഭാവശ്ച ഭാഗീ ഭാഗകരോ ലഘുഃ । ഉത്സങ്ഗശ്ച മഹാങ്ഗശ്ച മഹാഗര്ഭപരായണഃ ॥ ൫൪ ॥

സൗഖ്യം നൽകുന്നവനും, സൗഖ്യത്തിന്റെ സ്വരൂപവുമാണ്, ഭാഗ്യത്തിന്റെ ഉടമയും, ഭാഗം നൽകുന്നവനും, അതിവേഗനും, ആശ്രയവും, വലിയ ശരീരവും, മഹത്തായ ഗർഭത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നവനും.

കൃഷ്ണവര്ണഃ സുവര്ണശ്ച ഇന്ദ്രിയം സര്വദേഹിനാമ് । മഹാപാദോ മഹാഹസ്തോ മഹാകായോ മഹായശാഃ ॥ ൫൫ ॥

കറുത്ത നിറമുള്ളവനും, പൊന്നുപോലെയുള്ളവനും, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ആയവനും, വലിയ കാലുകളും, വലിയ കൈകളും, വിശാലമായ ശരീരവും, മഹത്തായ പ്രശസ്തിയും ഉള്ളവനും.

മഹാമൂര്ധാ മഹാമാത്രോ മഹാനേത്രോ നിശാലയഃ । മഹാന്തകോ മഹാകര്ണോ മഹോഷ്ഠശ്ച മഹാഹനുഃ ॥ ൫൬ ॥

വലിയ തലയും, അളവറ്റ വടിപ്പും, വലിയ കണ്ണുകളും, രാത്രിയുടെ ആധാരവും, മഹാസംഹാരിയും, വലിയ ചെവികളും, വലിയ അധരങ്ങളും, വലിയ താടിയും ഉള്ളവൻ.

മഹാനാസോ മഹാകമ്ബുര്മഹാഗ്രീവഃ ശ്മശാനഭാക് । മഹാവക്ഷാ മഹോരസ്കോ ഹ്യന്തരാത്മാ മൃഗാലയഃ ॥ ൫൭ ॥

വലിയ മൂക്കും, ശക്തമായ കഴുത്തും, വലിയ തൊണ്ടയും, ശ്മശാനത്തിൽ വസിക്കുന്നവനും, വിശാലമായ വക്ഷസ്സും, വലിയ നെഞ്ചും, അകത്തുള്ള ആത്മാവും, കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ അഭയസ്ഥലവും.

ലമ്ബനോ ലമ്ബിതോഷ്ഠശ്ച മഹാമായഃ പയോനിധിഃ । മഹാദന്തോ മഹാദംഷ്ട്രോ മഹാജിഹ്വോ മഹാമുഖഃ ॥ ൫൮ ॥

താഴ്‌ച്ചുനിൽക്കുന്നവനും, താഴ്‌ച്ച അധരങ്ങളുള്ളവനും, മഹാമായയും, പാൽക്കടലും, വലിയ പല്ലുകളും, വലിയ കുരുക്കളും, വലിയ നാവും, വലിയ വായും ഉള്ളവൻ.

മഹാനഖോ മഹാരോമാ മഹാകേശോ മഹാജടഃ । പ്രസന്നശ്ച പ്രസാദശ്ച പ്രത്യയോ ഗിരിസാധനഃ ॥ ൫൯ ॥

വലിയ നഖങ്ങളും, വലിയ രോമങ്ങളും, വലിയ മുടിയും, വലിയ ജടകളും ഉള്ളവൻ; ദയയുള്ളവനും, അനുഗ്രഹവും, വിശ്വാസയോഗ്യനും, പർവതത്തിന്റെ ആധാരവുമാണ്.

സ്നേഹനോഽസ്നേഹനശ്ചൈവ അജിതശ്ച മഹാമുനിഃ । വൃക്ഷാകാരോ വൃക്ഷകേതുരനലോ വായുവാഹനഃ ॥ ൬൦ ॥

അവൻ സ്നേഹമുള്ളവനും സ്നേഹമില്ലാത്തവനും ആകുന്നു; ജയിക്കാനാകാത്തവൻ, മഹത്തായ മുനി, വൃക്ഷത്തിന്റെ രൂപം ധരിച്ചവൻ, വൃക്ഷം പതാകയായവൻ, അഗ്നിയും വായുവിനെ വഹിക്കുന്നവനും ആകുന്നു.

ഗണ്ഡലീ മേരുധാമാ ച ദേവാധിപതിരേവ ച । അഥര്വശീര്ഷഃ സാമാസ്യ ഋക്സഹസ്രാമിതേക്ഷണഃ ॥ ൬൧ ॥

അവൻ ഗണ്ഡലിയും മെരു പർവതത്തിന്റെ ആധാരവും ദേവന്മാരുടെ അധിപതിയും ആകുന്നു; അതർവവേദം തലയായവൻ, സാമവേദം വായായവൻ, അനേകം ഋഗ്വേദങ്ങൾ കണ്ണായവൻ.

യജുഃ പാദഭുജോ ഗുഹ്യഃ പ്രകാശോ ജങ്ഗമസ്തഥാ । അമോഘാര്ഥഃ പ്രസാദശ്ച അഭിഗമ്യഃ സുദര്ശനഃ ॥ ൬൨ ॥

യജുർവേദം കൈകളും കാലുകളും ആയവൻ, മറഞ്ഞു നില്ക്കുന്നവനും വെളിപ്പെട്ടവനും സദാ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും ആകുന്നു; ലക്ഷ്യം ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്തവൻ, ദയാലുവും എളുപ്പത്തിൽ സമീപിക്കാവുന്നവനും മനോഹരദർശനമുള്ളവനും ആകുന്നു.

ഉപകാരഃ പ്രിയഃ സര്വഃ കനകഃ കാഞ്ചനച്ഛവിഃ । നാഭിര്നന്ദികരോ ഭാവഃ പുഷ്കരസ്ഥപതിഃ സ്ഥിരഃ ॥ ൬൩ ॥

അവൻ സഹായം ചെയ്യുന്നവൻ, എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരൻ, പൊന്നുപോലെയുള്ളവൻ, പൊന്നുപോലെയുള്ള കാന്തിയുള്ളവൻ; നാഭി, സന്തോഷം നൽകുന്നവൻ, ഭാവം തന്നെ, താമരയിൽ വസിക്കുന്ന അധിപതി, സ്ഥിരതയുള്ളവൻ.

ദ്വാദശസ്ത്രാസനശ്ചാദ്യോ യജ്ഞോ യജ്ഞസമാഹിതഃ । നക്തം കലിശ്ച കാലശ്ച മകരഃ കാലപൂജിതഃ ॥ ൬൪ ॥

പന്ത്രണ്ടു ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ളവരിൽ ആദ്യനായവൻ, യജ്ഞത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരമായവൻ, യജ്ഞത്തിൽ എപ്പോഴും ലീനനായവൻ, രാത്രി, കലിയുഗം, കാലം, മകരം, കാലം തന്നെ ആരാധിക്കുന്നവൻ — ഇവയൊക്കെയും ആകുന്നവൻ.

സഗണോ ഗണകാരശ്ച ഭൂതവാഹനസാരഥിഃ । ഭസ്മശയോ ഭസ്മഗോപ്താ ഭസ്മഭൂതസ്തരുര്ഗണഃ ॥ ൬൫ ॥

സഹായികളോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, സംഘങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവ്, ഭൂതഗണങ്ങളുടെ രഥസാരഥി, ചിതാഭസ്മത്തിൽ വസിക്കുന്നവൻ, ഭസ്മത്തെ കാക്കുന്നവൻ, ഭസ്മമായവൻ, വൃക്ഷം, കൂട്ടം — ഇവയൊക്കെയും ആകുന്നവൻ.

ലോകപാലസ്തഥാഽലോകോ മഹാത്മാ സര്വപൂജിതഃ । ശുക്ലസ്ത്രിശുക്ലഃ സമ്പന്നഃ ശുചിര്ഭൂതനിഷേവിതഃ ॥ ൬൬ ॥

ലോകങ്ങളെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവൻ, ലോകങ്ങളെ അതിക്രമിക്കുന്നവൻ, മഹാത്മാവ്, എല്ലാവരും ആരാധിക്കുന്നവൻ, ശുദ്ധൻ, മൂന്നു തവണ ശുദ്ധനായവൻ, സമ്പന്നൻ, നിർമലൻ, എല്ലാ ജീവികളും സേവിക്കുന്നവൻ.

ആശ്രമസ്ഥഃ ക്രിയാവസ്ഥോ വിശ്വകര്മമതിര്വരഃ । വിശാലശാഖസ്താമ്രോഷ്ഠോ ഹ്യമ്ബുജാലഃ സുനിശ്ചലഃ ॥ ൬൭ ॥

ആശ്രമങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവൻ, കർമ്മങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നവൻ, വിശ്വകർമ്മയുടെ മനസ്സിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ, വിശാലമായ ശാഖകളുള്ളവൻ, താമ്രവർണ്ണമായ അധരങ്ങൾ, താമരപ്പൂക്കണ്ണുകൾ, അചഞ്ചലനായവൻ.

കപിലഃ കപിശഃ ശുക്ല ആയുശ്ചൈവ പരോഃ । ഗന്ധര്വോ ഹ്യദിതിസ്താര്ക്ഷ്യഃ സുവിജ്ഞേയഃ സുശാരദഃ ॥ ൬൮ ॥

കപിലൻ, കപിശൻ, ശുദ്ധൻ, ജീവൻ, പരമൻ, ഗന്ധർവൻ, ആദിതിഃ, താർക്ഷ്യൻ, എളുപ്പത്തിൽ അറിയാവുന്നവൻ, വാക്കിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ — ഇങ്ങനെ എല്ലാം ആ ശിവൻ തന്നെയാണ്.

പരശ്വധായുധോ ദേവോ ഹ്യനുകാരീ സുബാന്ധവഃ । തുമ്ബവീണോ മഹാക്രോധ ഊര്ധ്വരേതാ ജലേശയഃ ॥ ൬൯ ॥

പരശുവാണ് ആയുധമായി ധരിക്കുന്ന ദൈവം, അനുകരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ, നല്ല സുഹൃത്ത്, തുമ്പവീണ വായിക്കുന്നവൻ, മഹാക്രോധം ഉള്ളവൻ, ഊർദ്ധ്വരേതസ്സ്, ജലത്തിന്റെ അധിപൻ — ഇവയും ശിവനിൽ കാണാം.