ശ്രീശിവസഹസ്രനാമസ്തോത്രമ്

സര്വതൂര്യനിനാദീ ച സര്വാതോദ്യപരിഗ്രഹഃ । വ്യാലരൂപോ ഗുഹാവാസീ ഗുഹോ മാലീ തരങ്ഗവിത് ॥ ൩൧ ॥

അവൻ എല്ലാ വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദം, എല്ലാ സംഗീതോപകരണങ്ങളും കൈവശമുള്ളവൻ, പാമ്പിന്റെ രൂപം, ഗുഹയിൽ വസിക്കുന്നവൻ, രഹസ്യമായവൻ, മാല ധരിച്ചവൻ, തിരകളെ അറിയുന്നവനും ആണ്.

ത്രിദശസ്ത്രികാലധൃക്കര്മസര്വബന്ധവിമോചനഃ । ബന്ധനസ്ത്വസുരേന്ദ്രാണാം യുധിശത്രുവിനാശനഃ ॥ ൩൨ ॥

മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും മൂന്നു കാലങ്ങളെയും താങ്ങുന്നവൻ, എല്ലാ കർമ്മബന്ധങ്ങളെയും മോചിപ്പിക്കുന്നവൻ, അസുരരാജാക്കന്മാർക്ക് ബന്ധനമായവൻ, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ.

സാങ്ഖ്യപ്രസാദോ ദുര്വാസാഃ സര്വസാധുനിഷേവിതഃ । പ്രസ്കന്ദനോ വിഭാഗജ്ഞോ അതുല്യോ യജ്ഞഭാഗവിത് ॥ ൩൩ ॥

സാംഖ്യശാസ്ത്രത്തിലെ ശാന്തതയായവൻ, സഹിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവൻ, എല്ലാ സദ്ഗുണികളാലും ആദരിക്കപ്പെടുന്നവൻ, എല്ലാ തടസ്സങ്ങളും അതിജയിക്കുന്നവൻ, വ്യത്യാസങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ, ഉപമയില്ലാത്തവൻ, യജ്ഞഫലങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ.

സര്വവാസഃ സര്വചാരീ ദുര്വാസാ വാസവോഽമരഃ । ഹൈമോ ഹേമകരോഽയജ്ഞഃ സര്വധാരീ ധരോത്തമഃ ॥ ൩൪ ॥ [യജ്ഞഃ]

എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും വസിക്കുന്നവൻ, എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, സഹിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവൻ, വാസസ്ഥലങ്ങളുടെ അധിപൻ, അമരനായവൻ, പൊന്നുപോലെയുള്ളവൻ, പൊൻ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, യജ്ഞത്തിന് അതീതനായവൻ, എല്ലാറ്റിനെയും താങ്ങുന്നവൻ, ഭൂമിയിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായവൻ.

ലോഹിതാക്ഷോ മഹാക്ഷശ്ച വിജയാക്ഷോ വിശാരദഃ । സങ്ഗ്രഹോ നിഗ്രഹഃ കര്താ സര്പചീരനിവാസനഃ ॥ ൩൫ ॥

ചുവപ്പുനേത്രനായവൻ, വലിയ കണ്ണുകളുള്ളവൻ, വിജയദൃഷ്ടിയുള്ളവൻ, നൈപുണ്യമുള്ളവൻ, എല്ലാം സമാഹരിക്കുന്നവൻ, നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ, പ്രവർത്തനശീലനായവൻ, പാമ്പിന്റെ ചർമ്മം ധരിക്കുന്നവൻ.

മുഖ്യോഽമുഖ്യശ്ച ദേഹശ്ച കാഹലിഃ സര്വകാമദഃ । സര്വകാലപ്രസാദശ്ച സുബലോ ബലരൂപധൃത് ॥ ൩൬ ॥

അവൻ പ്രധാനനും പ്രധാനമല്ലാത്തവനും ആകുന്നു, എല്ലാ രൂപങ്ങളുടെയും ദേഹമായവൻ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പൂരിപ്പിക്കുന്നവൻ, എല്ലാകാലത്തും അനുഗ്രഹം നൽകുന്നവൻ, അത്യന്തം ശക്തനായവൻ, ശക്തിയുടെ രൂപം ധരിച്ചവൻ.

സര്വകാമവരശ്ചൈവ സര്വദഃ സര്വതോമുഖഃ । ആകാശനിര്വിരൂപശ്ച നിപാതീ ഹ്യവശഃ ഖഗഃ ॥ ൩൭ ॥

അവൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങൾക്കും വരം നൽകുന്നവൻ, എല്ലാം നൽകുന്നവൻ, എല്ലാടെയും മുഖമുള്ളവൻ, ആകാശംപോലെ രൂപരഹിതൻ, പലവിധ രൂപങ്ങളുള്ളവൻ, താഴെ ഇറങ്ങുന്നവൻ, നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവൻ, ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ.

രൌദ്രരൂപോഽമ്ശുരാദിത്യോ ബഹുരശ്മിഃ സുവര്ചസീ । വസുവേഗോ മഹാവേഗോ മനോവേഗോ നിശാചരഃ ॥ ൩൮ ॥

അവൻ ഭയങ്കരമായ രൂപമുള്ളവൻ, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ളവൻ, അനേകം കിരണങ്ങളുള്ളവൻ, മഹത്തായ തേജസ്സുള്ളവൻ, വാതുപോലെ വേഗമുള്ളവൻ, അതിവേഗിയുള്ളവൻ, മനസ്സിന്റെ വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, രാത്രിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ.

സര്വവാസീ ശ്രിയാവാസീ ഉപദേശകരോഽകരഃ । മുനിരാത്മനിരാലോകഃ സമ്ഭഗ്നശ്ച സഹസ്രദഃ ॥ ൩൯ ॥

അവൻ എല്ലായിടത്തും വസിക്കുന്നവൻ, ഐശ്വര്യത്തിൽ വസിക്കുന്നവൻ, ഉപദേശം നൽകുന്നവൻ, പ്രവർത്തനമില്ലാത്തവൻ, മഹാത്മാവായ മുനി, സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നവൻ, അജ്ഞാനം നശിപ്പിക്കുന്നവൻ, ആയിരം വരങ്ങൾ നൽകുന്നവൻ.

പക്ഷീ ച പക്ഷരൂപശ്ച അതിദീപ്തോ വിശാം പതിഃ । ഉന്മാദോ മദനഃ കാമോ ഹ്യശ്വത്ഥോഽര്ഥകരോ യശഃ ॥ ൪൦ ॥

അവൻ പക്ഷിയാണ്, പക്ഷിയുടെ രൂപവും അവനാണ്, അതിയായി പ്രകാശിക്കുന്നവനും ലോകങ്ങളുടെ നാഥനും ആകുന്നു. അവൻ ഭ്രമവും, പ്രേമദേവനും, ആഗ്രഹവും, അശ്വത്തവൃക്ഷവും, അർത്ഥം നൽകുന്നവനും, പ്രശസ്തിയും ആകുന്നു.

വാമദേവശ്ച വാമശ്ച പ്രാഗ്ദക്ഷിണശ്ച വാമനഃ । സിദ്ധയോഗീ മഹര്ഷിശ്ച സിദ്ധാര്ഥഃ സിദ്ധസാധകഃ ॥ ൪൧ ॥

അവൻ വാമദേവനാണ്, സൗമ്യനും, കിഴക്കും തെക്കും വടിവിലുള്ളവനും, വാമനനും ആകുന്നു. അവൻ സിദ്ധനായ യോഗിയും, മഹർഷിയും, ലക്ഷ്യം നേടിയവനും, സിദ്ധിയെ നേടുന്നവനും ആകുന്നു.

ഭിക്ഷുശ്ച ഭിക്ഷുരൂപശ്ച വിപണോ മൃദുരവ്യയഃ । മഹാസേനോ വിശാഖശ്ച ഷഷ്ടിഭാഗോ ഗവാം പതിഃ ॥ ൪൨ ॥

അവൻ ഭിക്ഷുക്കളിൽ ഒരാളാണ്, ഭിക്ഷുക്കളുടെ രൂപവും അവനാണ്, വ്യാപാരിയും, സൗമ്യനും, അക്ഷയനും ആകുന്നു. അവൻ മഹാസേനനും, വിശാഖനും, ആറിൽ ഒരു ഭാഗവും, പശുക്കളുടെ ഉടമയും ആകുന്നു.

വജ്രഹസ്തശ്ച വിഷ്കമ്ഭീ ചമൂസ്തമ്ഭന ഏവ ച । വൃത്താവൃത്തകരസ്താലോ മധുര്മധുകലോചനഃ ॥ ൪൩ ॥

അവൻ വജ്രം കൈയിൽ പിടിക്കുന്നവനാണ്, ഭാരം താങ്ങുന്നവനും, സൈന്യങ്ങളെ തടയുന്നവനും ആകുന്നു. അവൻ നല്ലതും ചീത്തയും ചെയ്യുന്നവനും, താളവൃക്ഷവും, മധുരവും, തേൻപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുമുള്ളവനും ആകുന്നു.

വാചസ്പത്യോ വാജസനോ നിത്യമാശ്രമപൂജിതഃ । [നിത്യമാശ്രിതപൂജിതഃ] ബ്രഹ്മചാരീ ലോകചാരീ സര്വചാരീ വിചാരവിത് ॥ ൪൪ ॥

വാക്കിന്റെ അധിപൻ, ശക്തിയുടെ ഉടമ, സദാ ആശ്രമങ്ങളിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നവൻ, എല്ലായ്പ്പോഴും അഭയം തേടുന്നവരാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നവൻ, ബ്രഹ്മചാരി, ലോകങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, എല്ലാം അന്വേഷിച്ച് അറിയുന്നവൻ.

ഈശാന ഈശ്വരഃ കാലോ നിശാചാരീ പിനാകഭൃത് । നിമിത്തസ്ഥോ നിമിത്തം ച നന്ദിര്നന്ദികരോ ഹരിഃ ॥ ൪൫ ॥

ഈശാനൻ, പരമാധിപതി, കാലം തന്നേ, രാത്രിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, പിനാകം വഹിക്കുന്നവൻ, കാരണങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ, സ്വയം കാരണമാകുന്നവൻ, നന്ദി, സന്തോഷം നൽകുന്നവൻ, ദുഃഖം നീക്കുന്നവൻ, സിംഹം, നാശം വരുത്തുന്നവൻ, സൃഷ്ടാവും മൂലപിതാവും.

നന്ദീശ്വരശ്ച നന്ദീ ച നന്ദനോ നന്ദിവര്ധനഃ । ഭഗഹാരീ നിഹന്താ ച കാലോ ബ്രഹ്മാ പിതാമഹഃ ॥ ൪൬ ॥

നന്ദിയുടെ അധിപൻ, നന്ദി തന്നെ, സന്തോഷത്തിന്റെ ഉറവിടം, സന്തോഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ, ഭാഗ്യം അകറ്റുന്നവൻ, നാശം വരുത്തുന്നവൻ, കാലം, ബ്രഹ്മാവ്, മൂലപിതാവ്.

ചതുര്മുഖോ മഹാലിങ്ഗശ്ചാരുലിങ്ഗസ്തഥൈവ ച । ലിങ്ഗാധ്യക്ഷഃ സുരാധ്യക്ഷോ യോഗാധ്യക്ഷോ യുഗാവഹഃ ॥ ൪൭ ॥

നാലുമുഖമുള്ളവൻ, മഹാലിംഗം, മനോഹരമായ ലിംഗം, ലിംഗത്തിന്റെ രക്ഷകൻ, ദേവന്മാരുടെ അധിപൻ, യോഗികളുടെ അധിപൻ, യുഗങ്ങൾ ആരംഭിപ്പിക്കുന്നവൻ.

ബീജാധ്യക്ഷോ ബീജകര്താ അധ്യാത്മാനുഗതോ ബലഃ । ഇതിഹാസഃ സകല്പശ്ച ഗൌതമോഽഥ നിശാകരഃ ॥ ൪൮ ॥

അവൻ എല്ലാ വിത്തുകളെയും കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവനും, വിത്തുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, ആത്മാവിനെ അനുഗമിക്കുന്നവനും, ശക്തിയുടെ സ്വരൂപവുമാണ്. അവൻ ചരിത്രവും, ദൃഢനിശ്ചയവുമാണ്. അവൻ ഗൗതമനും, രാത്രിയുടെ സ്രഷ്ടാവുമാണ്.

ദമ്ഭോ ഹ്യദമ്ഭോ വൈദമ്ഭോ വശ്യോ വശകരഃ കലിഃ । ലോകകര്താ പശുപതിര്മഹാകര്താ ഹ്യനൌഷധഃ ॥ ൪൯ ॥

അവൻ കപടത്വം തന്നെയും, കപടത്വമില്ലായ്മയും, കപടത്വത്തിന്റെ ഭാവവും ആണ്. അവൻ അനുസരിക്കാവുന്നവനും, അനുസരിപ്പിക്കുന്നവനും, കലിയുഗവുമാണ്. ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, പശുക്കളുടെ നാഥനും, മഹാസ്രഷ്ടാവും, മരുന്നില്ലാത്തവനുമാണ്.

അക്ഷരം പരമം ബ്രഹ്മ ബലവച്ഛക്ര ഏവ ച । നീതിര്ഹ്യനീതിഃ ശുദ്ധാത്മാ ശുദ്ധോ മാന്യോ ഗതാഗതഃ ॥ ൫൦ ॥

അവൻ അക്ഷരവും പരമബ്രഹ്മവും, ശക്തിയുടെയും ചക്രത്തിന്റെ സ്വരൂപവുമാണ്. അവൻ നീതിയും അനീതിയും, ശുദ്ധമായ ആത്മാവും, ശുദ്ധനും, ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവനും, വരുകയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നവനുമാണ്.

ബഹുപ്രസാദഃ സുസ്വപ്നോ ദര്പണോഽഥ ത്വമിത്രജിത് । വേദകാരോ മന്ത്രകാരോ വിദ്വാന് സമരമര്ദനഃ ॥ ൫൧ ॥

അവൻ വലിയ ദയയുള്ളവനും, നല്ല സ്വപ്നങ്ങളുടെ ദാതാവും, കണ്ണാടിയും, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനും ആണ്. അവൻ വേദങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, മന്ത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, ജ്ഞാനിയുമാണ്. സമരത്തിൽ ശത്രുക്കളെ തകർക്കുന്നവനുമാണ്.

മഹാമേഘനിവാസീ ച മഹാഘോരോ വശീകരഃ । അഗ്നിജ്വാലോ മഹാജ്വാലോ അതിധൂമ്രോ ഹുതോ ഹവിഃ ॥ ൫൨ ॥

വലിയ മേഘങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവനും, അത്യന്തം ഭയങ്കരനും, എല്ലാവരെയും ആകർഷിപ്പിക്കുന്നവനും, തീപോലെയുള്ള ജ്വാലയുള്ളവനും, അതിവിശാലമായ ജ്വാലയുള്ളവനും, കനത്ത പുകയിൽ മൂടപ്പെട്ടവനും, ഹോമത്തിൽ അർപ്പിക്കുന്ന ഹവിയും അർപ്പണവും തന്നെയുമാണ്.

വൃഷണഃ ശങ്കരോ നിത്യവര്ചസ്വീ ധൂമകേതനഃ । നീലസ്തഥാങ്ഗലുബ്ധശ്ച ശോഭനോ നിരവഗ്രഹഃ ॥ ൫൩ ॥

ശക്തിയുള്ളവനും, ശങ്കരനുമാണ്, എപ്പോഴും പ്രകാശമുള്ളവനും, പുക ഉയരുന്ന പതാകയുള്ളവനും, കറുത്ത നിറമുള്ളവനും, ഭക്തന്മാരോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നവനും, മനോഹരനും, യാതൊരു തടസ്സവും ഇല്ലാത്തവനും.

സ്വസ്തിദഃ സ്വസ്തിഭാവശ്ച ഭാഗീ ഭാഗകരോ ലഘുഃ । ഉത്സങ്ഗശ്ച മഹാങ്ഗശ്ച മഹാഗര്ഭപരായണഃ ॥ ൫൪ ॥

സൗഖ്യം നൽകുന്നവനും, സൗഖ്യത്തിന്റെ സ്വരൂപവുമാണ്, ഭാഗ്യത്തിന്റെ ഉടമയും, ഭാഗം നൽകുന്നവനും, അതിവേഗനും, ആശ്രയവും, വലിയ ശരീരവും, മഹത്തായ ഗർഭത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നവനും.

കൃഷ്ണവര്ണഃ സുവര്ണശ്ച ഇന്ദ്രിയം സര്വദേഹിനാമ് । മഹാപാദോ മഹാഹസ്തോ മഹാകായോ മഹായശാഃ ॥ ൫൫ ॥

കറുത്ത നിറമുള്ളവനും, പൊന്നുപോലെയുള്ളവനും, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ആയവനും, വലിയ കാലുകളും, വലിയ കൈകളും, വിശാലമായ ശരീരവും, മഹത്തായ പ്രശസ്തിയും ഉള്ളവനും.

മഹാമൂര്ധാ മഹാമാത്രോ മഹാനേത്രോ നിശാലയഃ । മഹാന്തകോ മഹാകര്ണോ മഹോഷ്ഠശ്ച മഹാഹനുഃ ॥ ൫൬ ॥

വലിയ തലയും, അളവറ്റ വടിപ്പും, വലിയ കണ്ണുകളും, രാത്രിയുടെ ആധാരവും, മഹാസംഹാരിയും, വലിയ ചെവികളും, വലിയ അധരങ്ങളും, വലിയ താടിയും ഉള്ളവൻ.

മഹാനാസോ മഹാകമ്ബുര്മഹാഗ്രീവഃ ശ്മശാനഭാക് । മഹാവക്ഷാ മഹോരസ്കോ ഹ്യന്തരാത്മാ മൃഗാലയഃ ॥ ൫൭ ॥

വലിയ മൂക്കും, ശക്തമായ കഴുത്തും, വലിയ തൊണ്ടയും, ശ്മശാനത്തിൽ വസിക്കുന്നവനും, വിശാലമായ വക്ഷസ്സും, വലിയ നെഞ്ചും, അകത്തുള്ള ആത്മാവും, കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ അഭയസ്ഥലവും.

ലമ്ബനോ ലമ്ബിതോഷ്ഠശ്ച മഹാമായഃ പയോനിധിഃ । മഹാദന്തോ മഹാദംഷ്ട്രോ മഹാജിഹ്വോ മഹാമുഖഃ ॥ ൫൮ ॥

താഴ്‌ച്ചുനിൽക്കുന്നവനും, താഴ്‌ച്ച അധരങ്ങളുള്ളവനും, മഹാമായയും, പാൽക്കടലും, വലിയ പല്ലുകളും, വലിയ കുരുക്കളും, വലിയ നാവും, വലിയ വായും ഉള്ളവൻ.

മഹാനഖോ മഹാരോമാ മഹാകേശോ മഹാജടഃ । പ്രസന്നശ്ച പ്രസാദശ്ച പ്രത്യയോ ഗിരിസാധനഃ ॥ ൫൯ ॥

വലിയ നഖങ്ങളും, വലിയ രോമങ്ങളും, വലിയ മുടിയും, വലിയ ജടകളും ഉള്ളവൻ; ദയയുള്ളവനും, അനുഗ്രഹവും, വിശ്വാസയോഗ്യനും, പർവതത്തിന്റെ ആധാരവുമാണ്.