શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

આષાઢશ્ચ સુષાઢશ્ચ ધ્રુવોઽથ હરિણો હરઃ । વપુરાવર્તમાનેભ્યો વસુશ્રેષ્ઠો મહાપથઃ ॥ ૯૧ ॥

તેઓ અજેય છે, સારી રીતે અજેય છે, અચળ છે, પીતવર્ણ છે અને સંહારક છે. તેમની મૂર્તિ ફરતા લોકોમાં છે, તેજસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને મહાન માર્ગ છે.

શિરોહારી વિમર્શશ્ચ સર્વલક્ષણલક્ષિતઃ । અક્ષશ્ચ રથયોગી ચ સર્વયોગી મહાબલઃ ॥ ૯૨ ॥

શિર કાપનાર, વિચારશીલ, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, અક્ષય, રથચાલક, સર્વ યોગોમાં પારંગત અને મહાન બળવાન છે.

સમામ્નાયોઽસમામ્નાયસ્તીર્થદેવો મહારથઃ । નિર્જીવો જીવનો મન્ત્રઃ શુભાક્ષો બહુકર્કશઃ ॥ ૯૩ ॥

સમગ્ર વેદરૂપ, વેદથી પર, તીર્થોના દેવ, મહાન રથ પર સવાર, જીવ વિના, જીવન આપનાર, મંત્રરૂપ, શુભ દૃષ્ટિવાળો અને અત્યંત કઠોર છે.

રત્નપ્રભૂતો રક્તાઙ્ગો મહાર્ણવનિપાનવિત્ । [રત્નાઙ્ગો] મૂલં વિશાલો હ્યમૃતો વ્યક્તાવ્યક્તસ્તપોનિધિઃ ॥ ૯૪ ॥

રત્નોથી ભરપૂર, લાલ અંગોવાળો, મહાસાગરના રહસ્યો જાણનાર, મૂળ અને વિશાળ, અમર, પ્રગટ અને અપ્રગટ, તથા તપનો ખજાનો છે.

આરોહણોઽધિરોહશ્ચ શીલધારી મહાયશાઃ । સેનાકલ્પો મહાકલ્પો યોગો યુગકરો હરિઃ ॥ ૯૫ ॥ [યોગકરો]

ઉપર ચઢનાર, ચઢાવનાર, સારા સ્વભાવ ધરાવનાર, મહાન યશસ્વી, સેના જેવો, મહાકાળ જેવો, યોગરૂપ, યુગોનું સર્જન કરનાર અને દુઃખ દૂર કરનાર છે.

યુગરૂપો મહારૂપો મહાનાગહનો વધઃ । ન્યાયનિર્વપણઃ પાદઃ પણ્ડિતો હ્યચલોપમઃ ॥ ૯૬ ॥

જે યુગરૂપ છે, મહાન સ્વરૂપ ધરાવે છે, વિશાળ અને અઘમ્ય છે, વિનાશ સ્વરૂપ છે; જે ન્યાય સ્થાપક છે, આધારરૂપ છે, જ્ઞાનમાં પંડિત છે અને પર્વત જેવો અડગ છે.

બહુમાલો મહામાલઃ શશી હરસુલોચનઃ । વિસ્તારો લવણઃ કૂપસ્ત્રિયુગઃ સફલોદયઃ ॥ ૯૭ ॥

જે અનેક માળાઓથી શોભાયમાન છે, મહામાળા ધારણ કરે છે, ચંદ્રરૂપ છે, જેના નેત્ર સૂર્ય અને ચંદ્ર છે; જે વિશાળ છે, ખારાપાણિ જેવો છે, કૂવા જેવો છે, યુગદ્વય છે અને ઉદયે ફળ આપનાર છે.

ત્રિલોચનો વિષણ્ણાઙ્ગો મણિવિદ્ધો જટાધરઃ । બિન્દુર્વિસર્ગઃ સુમુખઃ શરઃ સર્વાયુધઃ સહઃ ॥ ૯૮ ॥

જે ત્રિનેત્રધારી છે, જેના અંગો પર વિષના ચિહ્નો છે, મણિથી શોભાયમાન છે, જટાધારી છે; જે બિંદુ અને વિસર્ગ સ્વરૂપ છે, શુભમુખ છે, બાણ છે, સર્વ શસ્ત્રો ધરાવે છે અને સહનશીલ છે.

નિવેદનઃ સુખાજાતઃ સુગન્ધારો મહાધનુઃ । ગન્ધપાલી ચ ભગવાનુત્થાનઃ સર્વકર્મણામ્ ॥ ૯૯ ॥

જે અર્પણરૂપ છે, સુખથી ઉત્પન્ન થયેલા છે, સુગંધ વહન કરે છે, મહાન ધનુષ ધરાવે છે; જે સુગંધનો રક્ષક છે, ભગવન છે, ઉત્પન્ન કરનાર છે અને સર્વ કર્મો કરનાર છે.

મન્થાનો બહુલો વાયુઃ સકલઃ સર્વલોચનઃ । તલસ્તાલઃ કરસ્થાલી ઊર્ધ્વસંહનનો મહાન્ ॥ ૧૦૦ ॥

પાર્વતીપતિ churn કરનાર છે, ભરપૂર છે, પવન જેવો વ્યાપક છે, સર્વત્ર હાજર છે, સર્વેને જોનાર છે; તે તળા, તાલા, હાથમાં ઝાંઝ ધરાવનાર, ઉપરથી બળવાન અને મહાન છે.

છત્રં સુચ્છત્રો વિખ્યાતો લોકઃ સર્વાશ્રયઃ ક્રમઃ । મુણ્ડો વિરૂપો વિકૃતો દણ્ડી કુણ્ડી વિકુર્વણઃ ॥ ૧૦૧ ॥

તે છત્ર છે, ઉત્તમ છત્ર છે, પ્રસિદ્ધ છે, આખું જગત છે, સર્વનો આશ્રય છે, વ્યવસ્થા છે; તે મુંડમાળ ધારણ કરનાર, વિકૃત, અજીબ સ્વરૂપ ધરાવનાર, દંડ ધારણ કરનાર, કમંડળુ ધરાવનાર અને રૂપ બદલનાર છે.

હર્યક્ષઃ કકુભો વજ્રી શતજિહ્વઃ સહસ્રપાત્ । સહસ્રમૂર્ધા દેવેન્દ્રઃ સર્વદેવમયો ગુરુઃ ॥ ૧૦૨ ॥

તે હર્યક્ષ છે, દિશાઓ છે, વજ્રધારી છે, સો જીભ ધરાવે છે, હજાર પગ ધરાવે છે, હજાર માથા ધરાવે છે, દેવોના રાજા છે, સર્વ દેવોમાં વ્યાપક છે અને ગુરુ છે.

સહસ્રબાહુઃ સર્વાઙ્ગઃ શરણ્યઃ સર્વલોકકૃત્ । પવિત્રં ત્રિકકુન્મન્ત્રઃ કનિષ્ઠઃ કૃષ્ણપિઙ્ગલઃ ॥ ૧૦૩ ॥

તે હજાર હાથ ધરાવે છે, સર્વાંગી છે, આશ્રય આપનાર છે, સર્વ લોકનો સર્જક છે; તે પવિત્ર છે, ત્રણ અક્ષરનો મંત્ર છે, સૌથી નાનો છે, કાળાં અને પીળા રંગનો છે.

બ્રહ્મદણ્ડવિનિર્માતા શતઘ્નીપાશશક્તિમાન્ । પદ્મગર્ભો મહાગર્ભો બ્રહ્મગર્ભો જલોદ્ભવઃ ॥ ૧૦૪ ॥

બ્રહ્માનો દંડ બનાવનાર, શતઘ્ની, પાશ અને શક્તિ જેવા શસ્ત્રો ધરાવનાર, કમળમાંથી જન્મેલો, મહાન ગર્ભધારી, બ્રહ્માનો ગર્ભ, અને જળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા છે.

ગભસ્તિર્બ્રહ્મકૃદ્બ્રહ્મી બ્રહ્મવિદ્બ્રાહ્મણો ગતિઃ । અનન્તરૂપો નૈકાત્મા તિગ્મતેજાઃ સ્વયમ્ભુવઃ ॥ ૧૦૫ ॥

તેજસ્વી, બ્રહ્માનો સર્જનહાર, બ્રહ્મા સાથે સંકળાયેલા, બ્રહ્માને જાણનારા, બ્રાહ્મણનો માર્ગ, અનંત રૂપ ધરાવતા, અનેક સ્વરૂપ ધરાવતા, પ્રખર તેજવાળા અને સ્વયં જન્મેલા છે.

ઊર્ધ્વગાત્મા પશુપતિર્વાતરંહા મનોજવઃ । ચન્દની પદ્મનાલાગ્રઃ સુરભ્યુત્તરણો નરઃ ॥ ૧૦૬ ॥

ઉપર તરફ જતાં આત્મા, સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી, પવન જેટલા ઝડપી, મન જેવી ઝડપ ધરાવતા, ચંદન સુગંધવાળા, કમળના ડાંઠના ટોચે રહેલા, સુગંધમાં શ્રેષ્ઠ અને પુરુષ સ્વરૂપ છે.

કર્ણિકારમહાસ્રગ્વી નીલમૌલિઃ પિનાકધૃત્ । ઉમાપતિરુમાકાન્તો જાહ્નવીધૃદુમાધવઃ ॥ ૧૦૭ ॥

કર્ણિકાર ફૂલોની વિશાળ માળા ધારણ કરનાર, નીલકંઠ, પિનાક ધનુષ ધારણ કરનાર, ઉમાના પતિ, ઉમાના પ્રિય, જાહ્નવીને ધારણ કરનાર અને ઉમાના સ્વામી છે.

વરો વરાહો વરદો વરેણ્યઃ સુમહાસ્વનઃ । મહાપ્રસાદો દમનઃ શત્રુહા શ્વેતપિઙ્ગલઃ ॥ ૧૦૮ ॥

જે શ્રેષ્ઠ છે, વરાહ સ્વરૂપે છે, વરદાન આપનાર છે, પસંદગીમાં સર્વોત્તમ છે, મહાન ધ્વનિ ધરાવે છે, વિશાળ કૃપાવાન છે, દુષ્ટોને દમન કરનાર છે, શત્રુઓનો વિનાશક છે, સફેદ અને પીળાશ રંગ ધરાવે છે.

પીતાત્મા પરમાત્મા ચ પ્રયતાત્મા પ્રધાનધૃત્ । [પ્રીતાત્મા] સર્વપાર્શ્વમુખસ્ત્ર્યક્ષો ધર્મસાધારણો વરઃ ॥ ૧૦૯ ॥

જેનું સ્વરૂપ સુવર્ણ છે, જે પરમાત્મા છે, શુદ્ધ હૃદય ધરાવે છે, જે મૂળ પ્રકૃતિને ધારણ કરે છે, પ્રસન્ન આત્માવાળા છે, સર્વ દિશામાં મુખ ધરાવે છે, ત્રણ આંખવાળા છે, ધર્મનો આધાર છે, અને શ્રેષ્ઠ છે.

ચરાચરાત્મા સૂક્ષ્માત્મા અમૃતો ગોવૃષેશ્વરઃ । સાધ્યર્ષિર્વસુરાદિત્યો વિવસ્વાન્સવિતામૃતઃ ॥ ૧૧૦ ॥

જેનું સ્વરૂપ ચાલતું અને અચળ બધામાં વ્યાપેલું છે, જે સૂક્ષ્મ આત્મા છે, અમર છે, પવિત્ર વાછડાના સ્વામી છે, સાધ્ય, વસુ અને આદિત્યમાં શ્રેષ્ઠ ઋષિ છે, તેજસ્વી છે, સૂર્ય સ્વરૂપ છે અને અમર છે.

વ્યાસઃ સર્ગઃ સુસઙ્ક્ષેપો વિસ્તરઃ પર્યયો નરઃ । ઋતુઃ સંવત્સરો માસઃ પક્ષઃ સઙ્ખ્યાસમાપનઃ ॥ ૧૧૧ ॥

જે વ્યાસ છે, સર્જન છે, સંક્ષિપ્ત રૂપ છે, વિસ્તૃત રૂપ છે, પરિવર્તન છે, માનવ સ્વરૂપ છે, ઋતુ છે, વર્ષ છે, મહિનો છે, પખવાડિયો છે અને ગણતરીનો અંત છે.

કલા કાષ્ઠા લવા માત્રા મુહૂર્તાહઃ ક્ષપાઃ ક્ષણાઃ । વિશ્વક્ષેત્રં પ્રજાબીજં લિઙ્ગમાદ્યસ્તુ નિર્ગમઃ ॥ ૧૧૨ ॥

કલા, કાષ્ઠા, લવ, માત્રા, મુહૂર્ત, દિવસ, રાત્રિ અને ક્ષણ — એ બધાં સમયના ભાગો છે; એ જ સમગ્ર જગતનું ક્ષેત્ર છે, સર્વ જીવોનું બીજ છે, પ્રાચીન લિંગ સ્વરૂપ છે અને સર્વ ઉત્પત્તિનો આરંભ છે.

સદસદ્વ્યક્તમવ્યક્તં પિતા માતા પિતામહઃ । સ્વર્ગદ્વારં પ્રજાદ્વારં મોક્ષદ્વારં ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥ ૧૧૩ ॥

એ જ સત્તા અને અસત્તા, દેખાતું અને અદેખાતું, પિતા, માતા અને પિતામહ છે; એ જ સ્વર્ગનો દ્વાર, સર્વ જીવોનાં જન્મનો દ્વાર, મોક્ષનો દ્વાર અને સર્વોચ્ચ લોક છે.

નિર્વાણં હ્લાદનશ્ચૈવ બ્રહ્મલોકઃ પરા ગતિઃ । દેવાસુરવિનિર્માતા દેવાસુરપરાયણઃ ॥ ૧૧૪ ॥

એ જ નિર્વાણ અને આનંદ છે, બ્રહ્માનો લોક અને સર્વોત્તમ માર્ગ છે; એ જ દેવો અને અસુરોના સર્જનહાર છે અને દેવો-અસુરો બંનેનો અંતિમ આશ્રય છે.

દેવાસુરગુરુર્દેવો દેવાસુરનમસ્કૃતઃ । દેવાસુરમહામાત્રો દેવાસુરગણાશ્રયઃ ॥ ૧૧૫ ॥

એ જ દેવો અને અસુરોના ગુરુ છે, દેવો અને અસુરો જેની પૂજા કરે છે, દેવો-અસુરોમાં મહાન છે અને દેવો-અસુરોના સમૂહનો આશ્રય છે.

દેવાસુરગણાધ્યક્ષો દેવાસુરગણાગ્રણીઃ । દેવાતિદેવો દેવર્ષિર્દેવાસુરવરપ્રદઃ ॥ ૧૧૬ ॥ [દેવાદિ]

દેવો અને અસુરોના સમૂહોના અધ્યક્ષ, દેવો અને અસુરોના સમૂહોમાં સર્વોપરી, બધા દેવોથી પણ મહાન દેવ, દિવ્ય ઋષિ અને દેવો તથા અસુરોને વરદાન આપનાર એવા છે.

દેવાસુરેશ્વરો વિશ્વો દેવાસુરમહેશ્વરઃ । સર્વદેવમયોઽચિન્ત્યો દેવતાત્માઽઽત્મસમ્ભવઃ ॥ ૧૧૭ ॥

દેવો અને અસુરોના ઈશ્વર, સર્વત્ર વ્યાપેલા, દેવો અને અસુરોના મહાન સ્વામી, બધા દેવોમાં સમાયેલ, કલ્પના બહારના, દેવત્વના આત્મા અને સ્વયં જન્મેલા એવા છે.

ઉદ્ભિત્ત્રિવિક્રમો વૈદ્યો વિરજો નીરજોઽમરઃ । ઈડ્યો હસ્તીશ્વરો વ્યાઘ્રો દેવસિંહો નરર્ષભઃ ॥ ૧૧૮ ॥

ઉગનાર, ત્રણ પગલાં ભરનાર, રોગોના ઉપચારક, નિર્મળ, દૂષણરહિત, અમર, સ્તુતિ લાયક, હસ્તીઓના સ્વામી, વાઘ, દેવોમાં સિંહ અને મનુષ્યોમાં વૃષભ એવા છે.

વિબુધોઽગ્રવરઃ સૂક્ષ્મઃ સર્વદેવસ્તપોમયઃ । સુયુક્તઃ શોભનો વજ્રી પ્રાસાનાં પ્રભવોઽવ્યયઃ ॥ ૧૧૯ ॥

વિદ્વાન, સર્વોપરી અને શ્રેષ્ઠ, સૂક્ષ્મ, બધા દેવોમાં સમાયેલ, તપસ્યાના સ્વરૂપ, સારી રીતે સજ્જ, સુંદર, વજ્રધારી, ભાલાના મૂળ અને અવિનાશી એવા છે.