શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

સિદ્ધાર્થકારી સિદ્ધાર્થશ્છન્દોવ્યાકરણોત્તરઃ । સિંહનાદઃ સિંહદંષ્ટ્રઃ સિંહગઃ સિંહવાહનઃ ॥ ૮૧ ॥

એ સિદ્ધિ આપનાર છે, સિદ્ધિ પામનાર છે, છંદ અને વ્યાકરણનો જાણકાર છે; એ સિંહની દહાડ જેવો છે, સિંહ જેવા દાંત ધરાવે છે, સિંહની જેમ ચાલે છે અને સિંહ પર સવાર છે.

પ્રભાવાત્મા જગત્કાલસ્થાલો લોકહિતસ્તરુઃ । સારઙ્ગો નવચક્રાઙ્ગઃ કેતુમાલી સભાવનઃ ॥ ૮૨ ॥

એ સત્વરૂપ છે, જગતનો સમય છે, અડગ છે, લોકોના કલ્યાણ માટે વૃક્ષ છે; એ મૃગચિહ્ન ધરાવે છે, નવ ચક્રવાળો છે, ધ્વજાવાળો છે અને પોષક છે.

ભૂતાલયો ભૂતપતિરહોરાત્રમનિન્દિતઃ ॥ ૮૩ ॥

એ ભૂતોના નિવાસસ્થાન છે, ભૂતોના સ્વામી છે, દિવસ-રાત છે અને નિર્દોષ છે.

વાહિતા સર્વભૂતાનાં નિલયશ્ચ વિભુર્ભવઃ । અમોઘઃ સમ્યતો હ્યશ્વો ભોજનઃ પ્રાણધારણઃ ॥ ૮૪ ॥

જે સર્વ જીવોને વહન કરે છે, સર્વનો આશ્રય છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વનો આરંભ છે; જે કદી નિષ્ફળ થતો નથી, સંયમિત છે, ઘોડા જેટલો ઝડપી છે, સર્વનું આહાર છે અને શ્વાસને ધારણ કરે છે.

ધૃતિમાન્ મતિમાન્ દક્ષઃ સત્કૃતશ્ચ યુગાધિપઃ । ગોપાલિર્ગોપતિર્ગ્રામો ગોચર્મવસનો હરિઃ ॥ ૮૫ ॥

જે ધીરજવાન છે, બુદ્ધિશાળી છે, કુશળ છે, સૌ દ્વારા માન્ય છે અને યુગોના સ્વામી છે; જે ગાયોનું રક્ષણ કરે છે, ગોપાલ છે, ગામનો માલિક છે, ગાયના ચામડાની વસ્ત્ર ધારણ કરે છે અને અંધકારને દૂર કરે છે.

હિરણ્યબાહુશ્ચ તથા ગુહાપાલઃ પ્રવેશિનામ્ । પ્રકૃષ્ટારિર્મહાહર્ષો જિતકામો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૮૬ ॥

જેનું બાહુ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, ગુફાઓનું રક્ષણ કરે છે અને પ્રવેશનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; જે ભયંકર શત્રુ છે, મહાન આનંદ આપનાર છે, ઇચ્છાઓને જીતનાર છે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર છે.

ગાન્ધારશ્ચ સુવાસશ્ચ તપઃસક્તો રતિર્નરઃ । મહાગીતો મહાનૃત્યો હ્યપ્સરોગણસેવિતઃ ॥ ૮૭ ॥

જે ગાંધાર પ્રદેશનો છે, સુંદર વસ્ત્ર ધારણ કરે છે, તપમાં તત્પર છે, મનુષ્યોને આનંદ આપે છે; જે મહાન ગાયક છે, મહાન નૃત્યકાર છે અને અપ્સરાઓના સમૂહ દ્વારા સેવા પામે છે.

મહાકેતુર્મહાધાતુર્નૈકસાનુચરશ્ચલઃ । આવેદનીય આદેશઃ સર્વગન્ધસુખાવહઃ ॥ ૮૮ ॥

મહાન ધ્વજાવાળા, મહાન આધારરૂપ, અનેક સાથીઓ સાથે રહેનારા અને સતત ગતિશીલ એવા છે. તેઓ પ્રગટ થનારા, આજ્ઞા આપનારા અને સર્વ સુગંધિત આનંદ આપનારા છે.

તોરણસ્તારણો વાતઃ પરિધી પતિખેચરઃ । સમ્યોગો વર્ધનો વૃદ્ધો અતિવૃદ્ધો ગુણાધિકઃ ॥ ૮૯ ॥

તેઓ દ્વારરૂપ, ઉદ્ધારક, પવન જેવા, ઘેરાવવાળા, આકાશમાં ચાલનારા લોકોના સ્વામી છે. તેઓ મિલન, વૃદ્ધિ લાવનારા, વૃદ્ધ, અત્યંત વૃદ્ધ અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

નિત્ય આત્મસહાયશ્ચ દેવાસુરપતિઃ પતિઃ । યુક્તશ્ચ યુક્તબાહુશ્ચ દેવો દિવિસુપર્વણઃ ॥ ૯૦ ॥

તેઓ શાશ્વત છે, પોતે જ સહાયરૂપ છે, દેવો અને અસુરોના સ્વામી છે, અને સર્વના સ્વામી છે. તેઓ એકતામાં રહેનારા, શક્તિશાળી ભુજાવાળા, દેવ અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

આષાઢશ્ચ સુષાઢશ્ચ ધ્રુવોઽથ હરિણો હરઃ । વપુરાવર્તમાનેભ્યો વસુશ્રેષ્ઠો મહાપથઃ ॥ ૯૧ ॥

તેઓ અજેય છે, સારી રીતે અજેય છે, અચળ છે, પીતવર્ણ છે અને સંહારક છે. તેમની મૂર્તિ ફરતા લોકોમાં છે, તેજસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને મહાન માર્ગ છે.

શિરોહારી વિમર્શશ્ચ સર્વલક્ષણલક્ષિતઃ । અક્ષશ્ચ રથયોગી ચ સર્વયોગી મહાબલઃ ॥ ૯૨ ॥

શિર કાપનાર, વિચારશીલ, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, અક્ષય, રથચાલક, સર્વ યોગોમાં પારંગત અને મહાન બળવાન છે.

સમામ્નાયોઽસમામ્નાયસ્તીર્થદેવો મહારથઃ । નિર્જીવો જીવનો મન્ત્રઃ શુભાક્ષો બહુકર્કશઃ ॥ ૯૩ ॥

સમગ્ર વેદરૂપ, વેદથી પર, તીર્થોના દેવ, મહાન રથ પર સવાર, જીવ વિના, જીવન આપનાર, મંત્રરૂપ, શુભ દૃષ્ટિવાળો અને અત્યંત કઠોર છે.

રત્નપ્રભૂતો રક્તાઙ્ગો મહાર્ણવનિપાનવિત્ । [રત્નાઙ્ગો] મૂલં વિશાલો હ્યમૃતો વ્યક્તાવ્યક્તસ્તપોનિધિઃ ॥ ૯૪ ॥

રત્નોથી ભરપૂર, લાલ અંગોવાળો, મહાસાગરના રહસ્યો જાણનાર, મૂળ અને વિશાળ, અમર, પ્રગટ અને અપ્રગટ, તથા તપનો ખજાનો છે.

આરોહણોઽધિરોહશ્ચ શીલધારી મહાયશાઃ । સેનાકલ્પો મહાકલ્પો યોગો યુગકરો હરિઃ ॥ ૯૫ ॥ [યોગકરો]

ઉપર ચઢનાર, ચઢાવનાર, સારા સ્વભાવ ધરાવનાર, મહાન યશસ્વી, સેના જેવો, મહાકાળ જેવો, યોગરૂપ, યુગોનું સર્જન કરનાર અને દુઃખ દૂર કરનાર છે.

યુગરૂપો મહારૂપો મહાનાગહનો વધઃ । ન્યાયનિર્વપણઃ પાદઃ પણ્ડિતો હ્યચલોપમઃ ॥ ૯૬ ॥

જે યુગરૂપ છે, મહાન સ્વરૂપ ધરાવે છે, વિશાળ અને અઘમ્ય છે, વિનાશ સ્વરૂપ છે; જે ન્યાય સ્થાપક છે, આધારરૂપ છે, જ્ઞાનમાં પંડિત છે અને પર્વત જેવો અડગ છે.

બહુમાલો મહામાલઃ શશી હરસુલોચનઃ । વિસ્તારો લવણઃ કૂપસ્ત્રિયુગઃ સફલોદયઃ ॥ ૯૭ ॥

જે અનેક માળાઓથી શોભાયમાન છે, મહામાળા ધારણ કરે છે, ચંદ્રરૂપ છે, જેના નેત્ર સૂર્ય અને ચંદ્ર છે; જે વિશાળ છે, ખારાપાણિ જેવો છે, કૂવા જેવો છે, યુગદ્વય છે અને ઉદયે ફળ આપનાર છે.

ત્રિલોચનો વિષણ્ણાઙ્ગો મણિવિદ્ધો જટાધરઃ । બિન્દુર્વિસર્ગઃ સુમુખઃ શરઃ સર્વાયુધઃ સહઃ ॥ ૯૮ ॥

જે ત્રિનેત્રધારી છે, જેના અંગો પર વિષના ચિહ્નો છે, મણિથી શોભાયમાન છે, જટાધારી છે; જે બિંદુ અને વિસર્ગ સ્વરૂપ છે, શુભમુખ છે, બાણ છે, સર્વ શસ્ત્રો ધરાવે છે અને સહનશીલ છે.

નિવેદનઃ સુખાજાતઃ સુગન્ધારો મહાધનુઃ । ગન્ધપાલી ચ ભગવાનુત્થાનઃ સર્વકર્મણામ્ ॥ ૯૯ ॥

જે અર્પણરૂપ છે, સુખથી ઉત્પન્ન થયેલા છે, સુગંધ વહન કરે છે, મહાન ધનુષ ધરાવે છે; જે સુગંધનો રક્ષક છે, ભગવન છે, ઉત્પન્ન કરનાર છે અને સર્વ કર્મો કરનાર છે.

મન્થાનો બહુલો વાયુઃ સકલઃ સર્વલોચનઃ । તલસ્તાલઃ કરસ્થાલી ઊર્ધ્વસંહનનો મહાન્ ॥ ૧૦૦ ॥

પાર્વતીપતિ churn કરનાર છે, ભરપૂર છે, પવન જેવો વ્યાપક છે, સર્વત્ર હાજર છે, સર્વેને જોનાર છે; તે તળા, તાલા, હાથમાં ઝાંઝ ધરાવનાર, ઉપરથી બળવાન અને મહાન છે.

છત્રં સુચ્છત્રો વિખ્યાતો લોકઃ સર્વાશ્રયઃ ક્રમઃ । મુણ્ડો વિરૂપો વિકૃતો દણ્ડી કુણ્ડી વિકુર્વણઃ ॥ ૧૦૧ ॥

તે છત્ર છે, ઉત્તમ છત્ર છે, પ્રસિદ્ધ છે, આખું જગત છે, સર્વનો આશ્રય છે, વ્યવસ્થા છે; તે મુંડમાળ ધારણ કરનાર, વિકૃત, અજીબ સ્વરૂપ ધરાવનાર, દંડ ધારણ કરનાર, કમંડળુ ધરાવનાર અને રૂપ બદલનાર છે.

હર્યક્ષઃ કકુભો વજ્રી શતજિહ્વઃ સહસ્રપાત્ । સહસ્રમૂર્ધા દેવેન્દ્રઃ સર્વદેવમયો ગુરુઃ ॥ ૧૦૨ ॥

તે હર્યક્ષ છે, દિશાઓ છે, વજ્રધારી છે, સો જીભ ધરાવે છે, હજાર પગ ધરાવે છે, હજાર માથા ધરાવે છે, દેવોના રાજા છે, સર્વ દેવોમાં વ્યાપક છે અને ગુરુ છે.

સહસ્રબાહુઃ સર્વાઙ્ગઃ શરણ્યઃ સર્વલોકકૃત્ । પવિત્રં ત્રિકકુન્મન્ત્રઃ કનિષ્ઠઃ કૃષ્ણપિઙ્ગલઃ ॥ ૧૦૩ ॥

તે હજાર હાથ ધરાવે છે, સર્વાંગી છે, આશ્રય આપનાર છે, સર્વ લોકનો સર્જક છે; તે પવિત્ર છે, ત્રણ અક્ષરનો મંત્ર છે, સૌથી નાનો છે, કાળાં અને પીળા રંગનો છે.

બ્રહ્મદણ્ડવિનિર્માતા શતઘ્નીપાશશક્તિમાન્ । પદ્મગર્ભો મહાગર્ભો બ્રહ્મગર્ભો જલોદ્ભવઃ ॥ ૧૦૪ ॥

બ્રહ્માનો દંડ બનાવનાર, શતઘ્ની, પાશ અને શક્તિ જેવા શસ્ત્રો ધરાવનાર, કમળમાંથી જન્મેલો, મહાન ગર્ભધારી, બ્રહ્માનો ગર્ભ, અને જળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા છે.

ગભસ્તિર્બ્રહ્મકૃદ્બ્રહ્મી બ્રહ્મવિદ્બ્રાહ્મણો ગતિઃ । અનન્તરૂપો નૈકાત્મા તિગ્મતેજાઃ સ્વયમ્ભુવઃ ॥ ૧૦૫ ॥

તેજસ્વી, બ્રહ્માનો સર્જનહાર, બ્રહ્મા સાથે સંકળાયેલા, બ્રહ્માને જાણનારા, બ્રાહ્મણનો માર્ગ, અનંત રૂપ ધરાવતા, અનેક સ્વરૂપ ધરાવતા, પ્રખર તેજવાળા અને સ્વયં જન્મેલા છે.

ઊર્ધ્વગાત્મા પશુપતિર્વાતરંહા મનોજવઃ । ચન્દની પદ્મનાલાગ્રઃ સુરભ્યુત્તરણો નરઃ ॥ ૧૦૬ ॥

ઉપર તરફ જતાં આત્મા, સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી, પવન જેટલા ઝડપી, મન જેવી ઝડપ ધરાવતા, ચંદન સુગંધવાળા, કમળના ડાંઠના ટોચે રહેલા, સુગંધમાં શ્રેષ્ઠ અને પુરુષ સ્વરૂપ છે.

કર્ણિકારમહાસ્રગ્વી નીલમૌલિઃ પિનાકધૃત્ । ઉમાપતિરુમાકાન્તો જાહ્નવીધૃદુમાધવઃ ॥ ૧૦૭ ॥

કર્ણિકાર ફૂલોની વિશાળ માળા ધારણ કરનાર, નીલકંઠ, પિનાક ધનુષ ધારણ કરનાર, ઉમાના પતિ, ઉમાના પ્રિય, જાહ્નવીને ધારણ કરનાર અને ઉમાના સ્વામી છે.

વરો વરાહો વરદો વરેણ્યઃ સુમહાસ્વનઃ । મહાપ્રસાદો દમનઃ શત્રુહા શ્વેતપિઙ્ગલઃ ॥ ૧૦૮ ॥

જે શ્રેષ્ઠ છે, વરાહ સ્વરૂપે છે, વરદાન આપનાર છે, પસંદગીમાં સર્વોત્તમ છે, મહાન ધ્વનિ ધરાવે છે, વિશાળ કૃપાવાન છે, દુષ્ટોને દમન કરનાર છે, શત્રુઓનો વિનાશક છે, સફેદ અને પીળાશ રંગ ધરાવે છે.

પીતાત્મા પરમાત્મા ચ પ્રયતાત્મા પ્રધાનધૃત્ । [પ્રીતાત્મા] સર્વપાર્શ્વમુખસ્ત્ર્યક્ષો ધર્મસાધારણો વરઃ ॥ ૧૦૯ ॥

જેનું સ્વરૂપ સુવર્ણ છે, જે પરમાત્મા છે, શુદ્ધ હૃદય ધરાવે છે, જે મૂળ પ્રકૃતિને ધારણ કરે છે, પ્રસન્ન આત્માવાળા છે, સર્વ દિશામાં મુખ ધરાવે છે, ત્રણ આંખવાળા છે, ધર્મનો આધાર છે, અને શ્રેષ્ઠ છે.