શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

બન્ધનો બન્ધકર્તા ચ સુબન્ધનવિમોચનઃ । સ યજ્ઞારિઃ સ કામારિર્મહાદંષ્ટ્રો મહાયુધઃ ॥ ૭૧ ॥

બંધન, બંધન કરનાર અને સારા બંધનમાંથી મુક્તિ આપનાર, યજ્ઞનો શત્રુ, કામનો શત્રુ, મોટા દાંતવાળા અને મહાબળવાન છે.

બહુધા નિન્દિતઃ શર્વઃ શઙ્કરઃ શઙ્કરોઽધનઃ । અમરેશો મહાદેવો વિશ્વદેવઃ સુરારિહા ॥ ૭૨ ॥

શરવને અનેક રીતે નિંદિત કરવામાં આવે છે, છતાં એ શંકર છે, કલ્યાણકર્તા છે, ગરીબ છે; એ અમરદેવોના સ્વામી છે, મહાદેવ છે, સર્વદેવ છે અને દેવોના દુશ્મનોનો વિનાશક છે.

અહિર્બુધ્ન્યોઽનિલાભશ્ચ ચેકિતાનો હવિસ્તથા । [હરિ] અજૈકપાચ્ચ કાપાલી ત્રિશઙ્કુરજિતઃ શિવઃ ॥ ૭૩ ॥

એ અહિર્બુધ્ન્ય છે, પવન જેવો છે, બુદ્ધિશાળી છે, હવન સ્વીકારનાર છે; એ હરિ, અજૈકપાદ, કપાળધારી, ત્રિશંકુને જીતનાર અને શિવ છે.

ધન્વન્તરિર્ધૂમકેતુઃ સ્કન્દો વૈશ્રવણસ્તથા । ધાતા શક્રશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ મિત્રસ્ત્વષ્ટા ધ્રુવો ધરઃ ॥ ૭૪ ॥

એ ધન્વંતરી, ધૂમકેતુ, સ્કંદ અને વૈશ્વરાણ છે; એ ધાતા, શક્ર, વિષ્ણુ, મિત્ર, ત્વષ્ટા, ધ્રુવ અને ધરા છે.

પ્રભાવઃ સર્વગો વાયુરર્યમા સવિતા રવિઃ । ઉષઙ્ગુશ્ચ વિધાતા ચ માન્ધાતા ભૂતભાવનઃ ॥ ૭૫ ॥

એ પ્રભાવ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, વાયુ છે, અર્યમા છે, સવિતા છે, રવિ છે; ઉષંગુ, વિધાતા, માંધાતા અને ભૂતોના સર્જનહાર છે.

વિભુર્વર્ણવિભાવી ચ સર્વકામગુણાવહઃ । પદ્મનાભો મહાગર્ભશ્ચન્દ્રવક્ત્રોઽનિલોઽનલઃ ॥ ૭૬ ॥

તે સર્વત્ર વ્યાપક છે, રંગોનું પ્રગટાવનાર છે અને સર્વે ઇચ્છિત ગુણો આપનાર છે. તે પદ્મનાભ છે, મહાન ગર્ભ છે, ચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવનાર છે, પવન અને અગ્નિ પણ છે.

બલવાંશ્ચોપશાન્તશ્ચ પુરાણઃ પુણ્યચઞ્ચુરી । કુરુકર્તા કુરુવાસી કુરુભૂતો ગુણૌષધઃ ॥ ૭૭ ॥

તે બળવાન છે અને શાંત પણ છે, સદાયથી છે, શુભ ચાંચ ધરાવે છે. તે સર્વ કર્મો કરનાર છે, કુરુઓમાં વસે છે, કુરુરૂપ છે અને ગુણરૂપ ઔષધિ છે.

સર્વાશયો દર્ભચારી સર્વેષાં પ્રાણિનાં પતિઃ । દેવદેવઃ સુખાસક્તઃ સદસત્સર્વરત્નવિત્ ॥ ૭૮ ॥

તે સર્વનો આશ્રય છે, દર્ભા પર ફરનાર છે, સર્વ પ્રાણીઓનો સ્વામી છે. તે દેવોમાં પણ દેવ છે, સુખમાં લાગેલો છે, સત્ય-અસત્ય બંને છે અને સર્વ રત્નોનો જાણકાર છે.

કૈલાસગિરિવાસી ચ હિમવદ્ગિરિસંશ્રયઃ । કૂલહારી કૂલકર્તા બહુવિદ્યો બહુપ્રદઃ ॥ ૭૯ ॥

તે કૈલાસ પર્વત પર વસે છે અને હિમાલયમાં આશ્રય લે છે. તે કુળનો નાશક છે, કુળનો સર્જક છે, અનેક પ્રકારનું જ્ઞાન ધરાવે છે અને બહુ દાન આપનાર છે.

વણિજો વર્ધકી વૃક્ષો વકુલશ્ચન્દનશ્છદઃ । સારગ્રીવો મહાજત્રુરલોલશ્ચ મહૌષધઃ ॥ ૮૦ ॥

પાર્વતીપતિ વેપારી છે, વઢાર છે, વૃક્ષ છે, બકુલનું વૃક્ષ છે, ચંદન છે અને છાંયડો છે; એ મજબૂત ગળાવાળો છે, પહોળા ખભાવાળો છે, ચંચળ છે અને મહાન ઔષધિ છે.

સિદ્ધાર્થકારી સિદ્ધાર્થશ્છન્દોવ્યાકરણોત્તરઃ । સિંહનાદઃ સિંહદંષ્ટ્રઃ સિંહગઃ સિંહવાહનઃ ॥ ૮૧ ॥

એ સિદ્ધિ આપનાર છે, સિદ્ધિ પામનાર છે, છંદ અને વ્યાકરણનો જાણકાર છે; એ સિંહની દહાડ જેવો છે, સિંહ જેવા દાંત ધરાવે છે, સિંહની જેમ ચાલે છે અને સિંહ પર સવાર છે.

પ્રભાવાત્મા જગત્કાલસ્થાલો લોકહિતસ્તરુઃ । સારઙ્ગો નવચક્રાઙ્ગઃ કેતુમાલી સભાવનઃ ॥ ૮૨ ॥

એ સત્વરૂપ છે, જગતનો સમય છે, અડગ છે, લોકોના કલ્યાણ માટે વૃક્ષ છે; એ મૃગચિહ્ન ધરાવે છે, નવ ચક્રવાળો છે, ધ્વજાવાળો છે અને પોષક છે.

ભૂતાલયો ભૂતપતિરહોરાત્રમનિન્દિતઃ ॥ ૮૩ ॥

એ ભૂતોના નિવાસસ્થાન છે, ભૂતોના સ્વામી છે, દિવસ-રાત છે અને નિર્દોષ છે.

વાહિતા સર્વભૂતાનાં નિલયશ્ચ વિભુર્ભવઃ । અમોઘઃ સમ્યતો હ્યશ્વો ભોજનઃ પ્રાણધારણઃ ॥ ૮૪ ॥

જે સર્વ જીવોને વહન કરે છે, સર્વનો આશ્રય છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વનો આરંભ છે; જે કદી નિષ્ફળ થતો નથી, સંયમિત છે, ઘોડા જેટલો ઝડપી છે, સર્વનું આહાર છે અને શ્વાસને ધારણ કરે છે.

ધૃતિમાન્ મતિમાન્ દક્ષઃ સત્કૃતશ્ચ યુગાધિપઃ । ગોપાલિર્ગોપતિર્ગ્રામો ગોચર્મવસનો હરિઃ ॥ ૮૫ ॥

જે ધીરજવાન છે, બુદ્ધિશાળી છે, કુશળ છે, સૌ દ્વારા માન્ય છે અને યુગોના સ્વામી છે; જે ગાયોનું રક્ષણ કરે છે, ગોપાલ છે, ગામનો માલિક છે, ગાયના ચામડાની વસ્ત્ર ધારણ કરે છે અને અંધકારને દૂર કરે છે.

હિરણ્યબાહુશ્ચ તથા ગુહાપાલઃ પ્રવેશિનામ્ । પ્રકૃષ્ટારિર્મહાહર્ષો જિતકામો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૮૬ ॥

જેનું બાહુ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, ગુફાઓનું રક્ષણ કરે છે અને પ્રવેશનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; જે ભયંકર શત્રુ છે, મહાન આનંદ આપનાર છે, ઇચ્છાઓને જીતનાર છે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર છે.

ગાન્ધારશ્ચ સુવાસશ્ચ તપઃસક્તો રતિર્નરઃ । મહાગીતો મહાનૃત્યો હ્યપ્સરોગણસેવિતઃ ॥ ૮૭ ॥

જે ગાંધાર પ્રદેશનો છે, સુંદર વસ્ત્ર ધારણ કરે છે, તપમાં તત્પર છે, મનુષ્યોને આનંદ આપે છે; જે મહાન ગાયક છે, મહાન નૃત્યકાર છે અને અપ્સરાઓના સમૂહ દ્વારા સેવા પામે છે.

મહાકેતુર્મહાધાતુર્નૈકસાનુચરશ્ચલઃ । આવેદનીય આદેશઃ સર્વગન્ધસુખાવહઃ ॥ ૮૮ ॥

મહાન ધ્વજાવાળા, મહાન આધારરૂપ, અનેક સાથીઓ સાથે રહેનારા અને સતત ગતિશીલ એવા છે. તેઓ પ્રગટ થનારા, આજ્ઞા આપનારા અને સર્વ સુગંધિત આનંદ આપનારા છે.

તોરણસ્તારણો વાતઃ પરિધી પતિખેચરઃ । સમ્યોગો વર્ધનો વૃદ્ધો અતિવૃદ્ધો ગુણાધિકઃ ॥ ૮૯ ॥

તેઓ દ્વારરૂપ, ઉદ્ધારક, પવન જેવા, ઘેરાવવાળા, આકાશમાં ચાલનારા લોકોના સ્વામી છે. તેઓ મિલન, વૃદ્ધિ લાવનારા, વૃદ્ધ, અત્યંત વૃદ્ધ અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

નિત્ય આત્મસહાયશ્ચ દેવાસુરપતિઃ પતિઃ । યુક્તશ્ચ યુક્તબાહુશ્ચ દેવો દિવિસુપર્વણઃ ॥ ૯૦ ॥

તેઓ શાશ્વત છે, પોતે જ સહાયરૂપ છે, દેવો અને અસુરોના સ્વામી છે, અને સર્વના સ્વામી છે. તેઓ એકતામાં રહેનારા, શક્તિશાળી ભુજાવાળા, દેવ અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

આષાઢશ્ચ સુષાઢશ્ચ ધ્રુવોઽથ હરિણો હરઃ । વપુરાવર્તમાનેભ્યો વસુશ્રેષ્ઠો મહાપથઃ ॥ ૯૧ ॥

તેઓ અજેય છે, સારી રીતે અજેય છે, અચળ છે, પીતવર્ણ છે અને સંહારક છે. તેમની મૂર્તિ ફરતા લોકોમાં છે, તેજસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને મહાન માર્ગ છે.

શિરોહારી વિમર્શશ્ચ સર્વલક્ષણલક્ષિતઃ । અક્ષશ્ચ રથયોગી ચ સર્વયોગી મહાબલઃ ॥ ૯૨ ॥

શિર કાપનાર, વિચારશીલ, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, અક્ષય, રથચાલક, સર્વ યોગોમાં પારંગત અને મહાન બળવાન છે.

સમામ્નાયોઽસમામ્નાયસ્તીર્થદેવો મહારથઃ । નિર્જીવો જીવનો મન્ત્રઃ શુભાક્ષો બહુકર્કશઃ ॥ ૯૩ ॥

સમગ્ર વેદરૂપ, વેદથી પર, તીર્થોના દેવ, મહાન રથ પર સવાર, જીવ વિના, જીવન આપનાર, મંત્રરૂપ, શુભ દૃષ્ટિવાળો અને અત્યંત કઠોર છે.

રત્નપ્રભૂતો રક્તાઙ્ગો મહાર્ણવનિપાનવિત્ । [રત્નાઙ્ગો] મૂલં વિશાલો હ્યમૃતો વ્યક્તાવ્યક્તસ્તપોનિધિઃ ॥ ૯૪ ॥

રત્નોથી ભરપૂર, લાલ અંગોવાળો, મહાસાગરના રહસ્યો જાણનાર, મૂળ અને વિશાળ, અમર, પ્રગટ અને અપ્રગટ, તથા તપનો ખજાનો છે.

આરોહણોઽધિરોહશ્ચ શીલધારી મહાયશાઃ । સેનાકલ્પો મહાકલ્પો યોગો યુગકરો હરિઃ ॥ ૯૫ ॥ [યોગકરો]

ઉપર ચઢનાર, ચઢાવનાર, સારા સ્વભાવ ધરાવનાર, મહાન યશસ્વી, સેના જેવો, મહાકાળ જેવો, યોગરૂપ, યુગોનું સર્જન કરનાર અને દુઃખ દૂર કરનાર છે.

યુગરૂપો મહારૂપો મહાનાગહનો વધઃ । ન્યાયનિર્વપણઃ પાદઃ પણ્ડિતો હ્યચલોપમઃ ॥ ૯૬ ॥

જે યુગરૂપ છે, મહાન સ્વરૂપ ધરાવે છે, વિશાળ અને અઘમ્ય છે, વિનાશ સ્વરૂપ છે; જે ન્યાય સ્થાપક છે, આધારરૂપ છે, જ્ઞાનમાં પંડિત છે અને પર્વત જેવો અડગ છે.

બહુમાલો મહામાલઃ શશી હરસુલોચનઃ । વિસ્તારો લવણઃ કૂપસ્ત્રિયુગઃ સફલોદયઃ ॥ ૯૭ ॥

જે અનેક માળાઓથી શોભાયમાન છે, મહામાળા ધારણ કરે છે, ચંદ્રરૂપ છે, જેના નેત્ર સૂર્ય અને ચંદ્ર છે; જે વિશાળ છે, ખારાપાણિ જેવો છે, કૂવા જેવો છે, યુગદ્વય છે અને ઉદયે ફળ આપનાર છે.

ત્રિલોચનો વિષણ્ણાઙ્ગો મણિવિદ્ધો જટાધરઃ । બિન્દુર્વિસર્ગઃ સુમુખઃ શરઃ સર્વાયુધઃ સહઃ ॥ ૯૮ ॥

જે ત્રિનેત્રધારી છે, જેના અંગો પર વિષના ચિહ્નો છે, મણિથી શોભાયમાન છે, જટાધારી છે; જે બિંદુ અને વિસર્ગ સ્વરૂપ છે, શુભમુખ છે, બાણ છે, સર્વ શસ્ત્રો ધરાવે છે અને સહનશીલ છે.

નિવેદનઃ સુખાજાતઃ સુગન્ધારો મહાધનુઃ । ગન્ધપાલી ચ ભગવાનુત્થાનઃ સર્વકર્મણામ્ ॥ ૯૯ ॥

જે અર્પણરૂપ છે, સુખથી ઉત્પન્ન થયેલા છે, સુગંધ વહન કરે છે, મહાન ધનુષ ધરાવે છે; જે સુગંધનો રક્ષક છે, ભગવન છે, ઉત્પન્ન કરનાર છે અને સર્વ કર્મો કરનાર છે.