શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

ગણ્ડલી મેરુધામા ચ દેવાધિપતિરેવ ચ । અથર્વશીર્ષઃ સામાસ્ય ઋક્સહસ્રામિતેક્ષણઃ ॥ ૬૧ ॥

ભગવાન ગંડળી છે, મેરુ પર્વતના આધાર છે, દેવોના સ્વામી છે, અથર્વવેદ તેમના શિર છે, સામવેદ તેમના મુખ છે અને અણગણિત ઋગ્વેદ તેમના નેત્ર છે.

યજુઃ પાદભુજો ગુહ્યઃ પ્રકાશો જઙ્ગમસ્તથા । અમોઘાર્થઃ પ્રસાદશ્ચ અભિગમ્યઃ સુદર્શનઃ ॥ ૬૨ ॥

યજુરવેદ તેમના હાથ અને પગ છે, તેઓ ગુપ્ત પણ છે અને પ્રકાશરૂપ પણ છે, સતત ચાલતા રહે છે, તેમનો ઉદ્દેશ્ય ક્યારેય નિષ્ફળ થતો નથી, કૃપાળુ છે, સહેલાઈથી મળવા યોગ્ય છે અને સુંદર દ્રષ્ટિવાળા છે.

ઉપકારઃ પ્રિયઃ સર્વઃ કનકઃ કાઞ્ચનચ્છવિઃ । નાભિર્નન્દિકરો ભાવઃ પુષ્કરસ્થપતિઃ સ્થિરઃ ॥ ૬૩ ॥

ભગવાન ઉપકારક છે, સૌને પ્રિય છે, સોનાજેવા છે, કાંસ્ય જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવે છે, નાભિરૂપ છે, આનંદ આપનાર છે, સ્વરૂપ છે, કમળમાં નિવાસ કરતા સ્વામી છે અને અડગ છે.

દ્વાદશસ્ત્રાસનશ્ચાદ્યો યજ્ઞો યજ્ઞસમાહિતઃ । નક્તં કલિશ્ચ કાલશ્ચ મકરઃ કાલપૂજિતઃ ॥ ૬૪ ॥

જે દ્વાદશ શસ્ત્રો ધરાવે છે, યજ્ઞરૂપ છે અને યજ્ઞમાં લીન રહે છે; જે રાત્રિ, કલિયુગ, સમય, મકર છે અને સમય દ્વારા પૂજાય છે.

સગણો ગણકારશ્ચ ભૂતવાહનસારથિઃ । ભસ્મશયો ભસ્મગોપ્તા ભસ્મભૂતસ્તરુર્ગણઃ ॥ ૬૫ ॥

જે પોતાના સાથે ગણો રાખે છે, ગણોના સર્જક છે, ભૂતવાહનના રથચાલક છે; જે ભસ્મમાં વસે છે, ભસ્મનું રક્ષણ કરે છે, પોતે પણ ભસ્મરૂપ છે, વૃક્ષ છે અને ગણરૂપ છે.

લોકપાલસ્તથાઽલોકો મહાત્મા સર્વપૂજિતઃ । શુક્લસ્ત્રિશુક્લઃ સમ્પન્નઃ શુચિર્ભૂતનિષેવિતઃ ॥ ૬૬ ॥

જે લોકપાલ છે અને લોકોથી પર છે; મહાન આત્મા છે, સર્વેના પૂજ્ય છે; શુદ્ધ, ત્રણ વખત શુદ્ધ, સર્વસંપન્ન, નિર્મળ અને ભૂતગણો દ્વારા સેવા પામે છે.

આશ્રમસ્થઃ ક્રિયાવસ્થો વિશ્વકર્મમતિર્વરઃ । વિશાલશાખસ્તામ્રોષ્ઠો હ્યમ્બુજાલઃ સુનિશ્ચલઃ ॥ ૬૭ ॥

જે આશ્રમોમાં વસે છે, કર્મમાં સ્થિર છે, વિશ્વકર્માની બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ છે; વિશાળ શાખાવાળો, તાંબાના રંગના ઓઠાવાળો, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર અને અડગ છે.

કપિલઃ કપિશઃ શુક્લ આયુશ્ચૈવ પરોઃ । ગન્ધર્વો હ્યદિતિસ્તાર્ક્ષ્યઃ સુવિજ્ઞેયઃ સુશારદઃ ॥ ૬૮ ॥

કપિલ, કપીશ, શુદ્ધ, જીવનરૂપ, સર્વોચ્ચ, ગંધર્વ, અદિતિ, તાર્ક્ષ્ય, સહેલાઈથી ઓળખાય એવા અને સુંદર રીતે બોલનાર એવા છે.

પરશ્વધાયુધો દેવો હ્યનુકારી સુબાન્ધવઃ । તુમ્બવીણો મહાક્રોધ ઊર્ધ્વરેતા જલેશયઃ ॥ ૬૯ ॥

પરશુ ધારણ કરનાર દેવ, અનુકરણ કરનાર, સારા મિત્ર, તુંબવીણા વગાડનાર, ભારે ક્રોધી, ઊર્ધ્વરેતાસ, અને જળના સ્વામી છે.

ઉગ્રો વંશકરો વંશો વંશનાદો હ્યનિન્દિતઃ । સર્વાઙ્ગરૂપો માયાવી સુહૃદો હ્યનિલોઽનલઃ ॥ ૭૦ ॥

ભયાનક, વંશના સ્થાપક, વંશ સ્વરૂપ, વાંસળીનો નાદ, નિર્દોષ, સર્વાંગી રૂપ ધારણ કરનાર, માયાવાન, સારો મિત્ર, પવન અને અગ્નિ છે.

બન્ધનો બન્ધકર્તા ચ સુબન્ધનવિમોચનઃ । સ યજ્ઞારિઃ સ કામારિર્મહાદંષ્ટ્રો મહાયુધઃ ॥ ૭૧ ॥

બંધન, બંધન કરનાર અને સારા બંધનમાંથી મુક્તિ આપનાર, યજ્ઞનો શત્રુ, કામનો શત્રુ, મોટા દાંતવાળા અને મહાબળવાન છે.

બહુધા નિન્દિતઃ શર્વઃ શઙ્કરઃ શઙ્કરોઽધનઃ । અમરેશો મહાદેવો વિશ્વદેવઃ સુરારિહા ॥ ૭૨ ॥

શરવને અનેક રીતે નિંદિત કરવામાં આવે છે, છતાં એ શંકર છે, કલ્યાણકર્તા છે, ગરીબ છે; એ અમરદેવોના સ્વામી છે, મહાદેવ છે, સર્વદેવ છે અને દેવોના દુશ્મનોનો વિનાશક છે.

અહિર્બુધ્ન્યોઽનિલાભશ્ચ ચેકિતાનો હવિસ્તથા । [હરિ] અજૈકપાચ્ચ કાપાલી ત્રિશઙ્કુરજિતઃ શિવઃ ॥ ૭૩ ॥

એ અહિર્બુધ્ન્ય છે, પવન જેવો છે, બુદ્ધિશાળી છે, હવન સ્વીકારનાર છે; એ હરિ, અજૈકપાદ, કપાળધારી, ત્રિશંકુને જીતનાર અને શિવ છે.

ધન્વન્તરિર્ધૂમકેતુઃ સ્કન્દો વૈશ્રવણસ્તથા । ધાતા શક્રશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ મિત્રસ્ત્વષ્ટા ધ્રુવો ધરઃ ॥ ૭૪ ॥

એ ધન્વંતરી, ધૂમકેતુ, સ્કંદ અને વૈશ્વરાણ છે; એ ધાતા, શક્ર, વિષ્ણુ, મિત્ર, ત્વષ્ટા, ધ્રુવ અને ધરા છે.

પ્રભાવઃ સર્વગો વાયુરર્યમા સવિતા રવિઃ । ઉષઙ્ગુશ્ચ વિધાતા ચ માન્ધાતા ભૂતભાવનઃ ॥ ૭૫ ॥

એ પ્રભાવ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, વાયુ છે, અર્યમા છે, સવિતા છે, રવિ છે; ઉષંગુ, વિધાતા, માંધાતા અને ભૂતોના સર્જનહાર છે.

વિભુર્વર્ણવિભાવી ચ સર્વકામગુણાવહઃ । પદ્મનાભો મહાગર્ભશ્ચન્દ્રવક્ત્રોઽનિલોઽનલઃ ॥ ૭૬ ॥

તે સર્વત્ર વ્યાપક છે, રંગોનું પ્રગટાવનાર છે અને સર્વે ઇચ્છિત ગુણો આપનાર છે. તે પદ્મનાભ છે, મહાન ગર્ભ છે, ચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવનાર છે, પવન અને અગ્નિ પણ છે.

બલવાંશ્ચોપશાન્તશ્ચ પુરાણઃ પુણ્યચઞ્ચુરી । કુરુકર્તા કુરુવાસી કુરુભૂતો ગુણૌષધઃ ॥ ૭૭ ॥

તે બળવાન છે અને શાંત પણ છે, સદાયથી છે, શુભ ચાંચ ધરાવે છે. તે સર્વ કર્મો કરનાર છે, કુરુઓમાં વસે છે, કુરુરૂપ છે અને ગુણરૂપ ઔષધિ છે.

સર્વાશયો દર્ભચારી સર્વેષાં પ્રાણિનાં પતિઃ । દેવદેવઃ સુખાસક્તઃ સદસત્સર્વરત્નવિત્ ॥ ૭૮ ॥

તે સર્વનો આશ્રય છે, દર્ભા પર ફરનાર છે, સર્વ પ્રાણીઓનો સ્વામી છે. તે દેવોમાં પણ દેવ છે, સુખમાં લાગેલો છે, સત્ય-અસત્ય બંને છે અને સર્વ રત્નોનો જાણકાર છે.

કૈલાસગિરિવાસી ચ હિમવદ્ગિરિસંશ્રયઃ । કૂલહારી કૂલકર્તા બહુવિદ્યો બહુપ્રદઃ ॥ ૭૯ ॥

તે કૈલાસ પર્વત પર વસે છે અને હિમાલયમાં આશ્રય લે છે. તે કુળનો નાશક છે, કુળનો સર્જક છે, અનેક પ્રકારનું જ્ઞાન ધરાવે છે અને બહુ દાન આપનાર છે.

વણિજો વર્ધકી વૃક્ષો વકુલશ્ચન્દનશ્છદઃ । સારગ્રીવો મહાજત્રુરલોલશ્ચ મહૌષધઃ ॥ ૮૦ ॥

પાર્વતીપતિ વેપારી છે, વઢાર છે, વૃક્ષ છે, બકુલનું વૃક્ષ છે, ચંદન છે અને છાંયડો છે; એ મજબૂત ગળાવાળો છે, પહોળા ખભાવાળો છે, ચંચળ છે અને મહાન ઔષધિ છે.

સિદ્ધાર્થકારી સિદ્ધાર્થશ્છન્દોવ્યાકરણોત્તરઃ । સિંહનાદઃ સિંહદંષ્ટ્રઃ સિંહગઃ સિંહવાહનઃ ॥ ૮૧ ॥

એ સિદ્ધિ આપનાર છે, સિદ્ધિ પામનાર છે, છંદ અને વ્યાકરણનો જાણકાર છે; એ સિંહની દહાડ જેવો છે, સિંહ જેવા દાંત ધરાવે છે, સિંહની જેમ ચાલે છે અને સિંહ પર સવાર છે.

પ્રભાવાત્મા જગત્કાલસ્થાલો લોકહિતસ્તરુઃ । સારઙ્ગો નવચક્રાઙ્ગઃ કેતુમાલી સભાવનઃ ॥ ૮૨ ॥

એ સત્વરૂપ છે, જગતનો સમય છે, અડગ છે, લોકોના કલ્યાણ માટે વૃક્ષ છે; એ મૃગચિહ્ન ધરાવે છે, નવ ચક્રવાળો છે, ધ્વજાવાળો છે અને પોષક છે.

ભૂતાલયો ભૂતપતિરહોરાત્રમનિન્દિતઃ ॥ ૮૩ ॥

એ ભૂતોના નિવાસસ્થાન છે, ભૂતોના સ્વામી છે, દિવસ-રાત છે અને નિર્દોષ છે.

વાહિતા સર્વભૂતાનાં નિલયશ્ચ વિભુર્ભવઃ । અમોઘઃ સમ્યતો હ્યશ્વો ભોજનઃ પ્રાણધારણઃ ॥ ૮૪ ॥

જે સર્વ જીવોને વહન કરે છે, સર્વનો આશ્રય છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વનો આરંભ છે; જે કદી નિષ્ફળ થતો નથી, સંયમિત છે, ઘોડા જેટલો ઝડપી છે, સર્વનું આહાર છે અને શ્વાસને ધારણ કરે છે.

ધૃતિમાન્ મતિમાન્ દક્ષઃ સત્કૃતશ્ચ યુગાધિપઃ । ગોપાલિર્ગોપતિર્ગ્રામો ગોચર્મવસનો હરિઃ ॥ ૮૫ ॥

જે ધીરજવાન છે, બુદ્ધિશાળી છે, કુશળ છે, સૌ દ્વારા માન્ય છે અને યુગોના સ્વામી છે; જે ગાયોનું રક્ષણ કરે છે, ગોપાલ છે, ગામનો માલિક છે, ગાયના ચામડાની વસ્ત્ર ધારણ કરે છે અને અંધકારને દૂર કરે છે.

હિરણ્યબાહુશ્ચ તથા ગુહાપાલઃ પ્રવેશિનામ્ । પ્રકૃષ્ટારિર્મહાહર્ષો જિતકામો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૮૬ ॥

જેનું બાહુ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, ગુફાઓનું રક્ષણ કરે છે અને પ્રવેશનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; જે ભયંકર શત્રુ છે, મહાન આનંદ આપનાર છે, ઇચ્છાઓને જીતનાર છે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર છે.

ગાન્ધારશ્ચ સુવાસશ્ચ તપઃસક્તો રતિર્નરઃ । મહાગીતો મહાનૃત્યો હ્યપ્સરોગણસેવિતઃ ॥ ૮૭ ॥

જે ગાંધાર પ્રદેશનો છે, સુંદર વસ્ત્ર ધારણ કરે છે, તપમાં તત્પર છે, મનુષ્યોને આનંદ આપે છે; જે મહાન ગાયક છે, મહાન નૃત્યકાર છે અને અપ્સરાઓના સમૂહ દ્વારા સેવા પામે છે.

મહાકેતુર્મહાધાતુર્નૈકસાનુચરશ્ચલઃ । આવેદનીય આદેશઃ સર્વગન્ધસુખાવહઃ ॥ ૮૮ ॥

મહાન ધ્વજાવાળા, મહાન આધારરૂપ, અનેક સાથીઓ સાથે રહેનારા અને સતત ગતિશીલ એવા છે. તેઓ પ્રગટ થનારા, આજ્ઞા આપનારા અને સર્વ સુગંધિત આનંદ આપનારા છે.

તોરણસ્તારણો વાતઃ પરિધી પતિખેચરઃ । સમ્યોગો વર્ધનો વૃદ્ધો અતિવૃદ્ધો ગુણાધિકઃ ॥ ૮૯ ॥

તેઓ દ્વારરૂપ, ઉદ્ધારક, પવન જેવા, ઘેરાવવાળા, આકાશમાં ચાલનારા લોકોના સ્વામી છે. તેઓ મિલન, વૃદ્ધિ લાવનારા, વૃદ્ધ, અત્યંત વૃદ્ધ અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે.