શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

બહુપ્રસાદઃ સુસ્વપ્નો દર્પણોઽથ ત્વમિત્રજિત્ । વેદકારો મન્ત્રકારો વિદ્વાન્ સમરમર્દનઃ ॥ ૫૧ ॥

તેઓ બહુ પ્રસાદી છે, શુભ સ્વપ્નો આપનાર છે, દર્પણ છે, શત્રુઓને જીતનાર છે; તેઓ વેદના સર્જક છે, મંત્રના સર્જક છે, વિદ્વાન છે અને યુદ્ધમાં શત્રુઓને દબાવનાર છે.

મહામેઘનિવાસી ચ મહાઘોરો વશીકરઃ । અગ્નિજ્વાલો મહાજ્વાલો અતિધૂમ્રો હુતો હવિઃ ॥ ૫૨ ॥

જે મહાન વાદળોમાં વસે છે, જે અત્યંત ભયંકર છે, જે બધાને વશ કરે છે; જેના જ્યોત એ અગ્નિ છે, જેના તેજ બહુ મોટું છે, જે ઘન ધૂમમાં છવાયેલો છે, જે હવનમાં અર્પણ અને હવિ છે.

વૃષણઃ શઙ્કરો નિત્યવર્ચસ્વી ધૂમકેતનઃ । નીલસ્તથાઙ્ગલુબ્ધશ્ચ શોભનો નિરવગ્રહઃ ॥ ૫૩ ॥

જે પુરૂષત્વથી ભરપૂર છે, જે શુભકારક છે, સદા તેજસ્વી છે, ધૂમથી શોભિત છે; જે કાળાં રંગના છે, પોતાના ભક્તો સાથે જોડાયેલા છે, સુંદર છે અને કોઈ અવરોધ વગર છે.

સ્વસ્તિદઃ સ્વસ્તિભાવશ્ચ ભાગી ભાગકરો લઘુઃ । ઉત્સઙ્ગશ્ચ મહાઙ્ગશ્ચ મહાગર્ભપરાયણઃ ॥ ૫૪ ॥

જે સુખ-શાંતિ આપે છે, જે સુખ-શાંતિનું સ્વરૂપ છે, જે ભાગ્યનો ધારક અને આપનાર છે, જે હલકાં છે; જે આધાર છે અને વિશાળ અંગ ધરાવે છે, જે મહાન ગર્ભમાં તત્પર છે.

કૃષ્ણવર્ણઃ સુવર્ણશ્ચ ઇન્દ્રિયં સર્વદેહિનામ્ । મહાપાદો મહાહસ્તો મહાકાયો મહાયશાઃ ॥ ૫૫ ॥

જે કાળાં રંગના છે અને સુવર્ણ પણ છે, જે સર્વ જીવોની ઇન્દ્રિય છે; જેના પગ મહાન છે, હાથ મહાન છે, શરીર વિશાળ છે અને યશ પણ મહાન છે.

મહામૂર્ધા મહામાત્રો મહાનેત્રો નિશાલયઃ । મહાન્તકો મહાકર્ણો મહોષ્ઠશ્ચ મહાહનુઃ ॥ ૫૬ ॥

જેના માથું વિશાળ છે, જેનું માપ અતિ વિશાળ છે, જેના આંખો બહુ મોટી છે, જે રાત્રીનું નિવાસસ્થાન છે; જે મહાન અંત આપનાર છે, જેના કાન વિશાળ છે, જેના હોઠ મોટા છે અને જેના જડબાં પણ વિશાળ છે.

મહાનાસો મહાકમ્બુર્મહાગ્રીવઃ શ્મશાનભાક્ । મહાવક્ષા મહોરસ્કો હ્યન્તરાત્મા મૃગાલયઃ ॥ ૫૭ ॥

જેનો નાક વિશાળ છે, જેનો ગળો મજબૂત છે, જેનું કંઠ વિશાળ છે, જે શમશાનમાં વિહાર કરે છે; જેના છાતી વિશાળ છે, જે અંતરાત્મા છે, અને જે જંગલના પ્રાણીઓનું નિવાસસ્થાન છે.

લમ્બનો લમ્બિતોષ્ઠશ્ચ મહામાયઃ પયોનિધિઃ । મહાદન્તો મહાદંષ્ટ્રો મહાજિહ્વો મહામુખઃ ॥ ૫૮ ॥

જેનું શરીર લટકતું છે, જેના હોઠ લટકેલા છે, જે મહામાયાવાન છે, જે દુધના સમુદ્ર જેવો છે; જેના દાંત વિશાળ છે, જેના દાઢા મોટી છે, જેની જીભ વિશાળ છે અને જેનું મુખ પણ વિશાળ છે.

મહાનખો મહારોમા મહાકેશો મહાજટઃ । પ્રસન્નશ્ચ પ્રસાદશ્ચ પ્રત્યયો ગિરિસાધનઃ ॥ ૫૯ ॥

જેના નખ વિશાળ છે, જેના વાળ ઘણા છે, જેના જટાઓ વિશાળ છે; જે હંમેશા પ્રસન્ન છે, જે કૃપાળુ છે, જે વિશ્વાસપાત્ર છે અને જે પર્વતનો આધાર છે.

સ્નેહનોઽસ્નેહનશ્ચૈવ અજિતશ્ચ મહામુનિઃ । વૃક્ષાકારો વૃક્ષકેતુરનલો વાયુવાહનઃ ॥ ૬૦ ॥

ભગવાન સ્નેહી પણ છે અને અસ્નેહી પણ છે, અજય છે, મહાન મુનિ છે, વૃક્ષરૂપ છે, વૃક્ષધ્વજ છે, અગ્નિરૂપ છે અને પવનના વાહક છે.

ગણ્ડલી મેરુધામા ચ દેવાધિપતિરેવ ચ । અથર્વશીર્ષઃ સામાસ્ય ઋક્સહસ્રામિતેક્ષણઃ ॥ ૬૧ ॥

ભગવાન ગંડળી છે, મેરુ પર્વતના આધાર છે, દેવોના સ્વામી છે, અથર્વવેદ તેમના શિર છે, સામવેદ તેમના મુખ છે અને અણગણિત ઋગ્વેદ તેમના નેત્ર છે.

યજુઃ પાદભુજો ગુહ્યઃ પ્રકાશો જઙ્ગમસ્તથા । અમોઘાર્થઃ પ્રસાદશ્ચ અભિગમ્યઃ સુદર્શનઃ ॥ ૬૨ ॥

યજુરવેદ તેમના હાથ અને પગ છે, તેઓ ગુપ્ત પણ છે અને પ્રકાશરૂપ પણ છે, સતત ચાલતા રહે છે, તેમનો ઉદ્દેશ્ય ક્યારેય નિષ્ફળ થતો નથી, કૃપાળુ છે, સહેલાઈથી મળવા યોગ્ય છે અને સુંદર દ્રષ્ટિવાળા છે.

ઉપકારઃ પ્રિયઃ સર્વઃ કનકઃ કાઞ્ચનચ્છવિઃ । નાભિર્નન્દિકરો ભાવઃ પુષ્કરસ્થપતિઃ સ્થિરઃ ॥ ૬૩ ॥

ભગવાન ઉપકારક છે, સૌને પ્રિય છે, સોનાજેવા છે, કાંસ્ય જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવે છે, નાભિરૂપ છે, આનંદ આપનાર છે, સ્વરૂપ છે, કમળમાં નિવાસ કરતા સ્વામી છે અને અડગ છે.

દ્વાદશસ્ત્રાસનશ્ચાદ્યો યજ્ઞો યજ્ઞસમાહિતઃ । નક્તં કલિશ્ચ કાલશ્ચ મકરઃ કાલપૂજિતઃ ॥ ૬૪ ॥

જે દ્વાદશ શસ્ત્રો ધરાવે છે, યજ્ઞરૂપ છે અને યજ્ઞમાં લીન રહે છે; જે રાત્રિ, કલિયુગ, સમય, મકર છે અને સમય દ્વારા પૂજાય છે.

સગણો ગણકારશ્ચ ભૂતવાહનસારથિઃ । ભસ્મશયો ભસ્મગોપ્તા ભસ્મભૂતસ્તરુર્ગણઃ ॥ ૬૫ ॥

જે પોતાના સાથે ગણો રાખે છે, ગણોના સર્જક છે, ભૂતવાહનના રથચાલક છે; જે ભસ્મમાં વસે છે, ભસ્મનું રક્ષણ કરે છે, પોતે પણ ભસ્મરૂપ છે, વૃક્ષ છે અને ગણરૂપ છે.

લોકપાલસ્તથાઽલોકો મહાત્મા સર્વપૂજિતઃ । શુક્લસ્ત્રિશુક્લઃ સમ્પન્નઃ શુચિર્ભૂતનિષેવિતઃ ॥ ૬૬ ॥

જે લોકપાલ છે અને લોકોથી પર છે; મહાન આત્મા છે, સર્વેના પૂજ્ય છે; શુદ્ધ, ત્રણ વખત શુદ્ધ, સર્વસંપન્ન, નિર્મળ અને ભૂતગણો દ્વારા સેવા પામે છે.

આશ્રમસ્થઃ ક્રિયાવસ્થો વિશ્વકર્મમતિર્વરઃ । વિશાલશાખસ્તામ્રોષ્ઠો હ્યમ્બુજાલઃ સુનિશ્ચલઃ ॥ ૬૭ ॥

જે આશ્રમોમાં વસે છે, કર્મમાં સ્થિર છે, વિશ્વકર્માની બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ છે; વિશાળ શાખાવાળો, તાંબાના રંગના ઓઠાવાળો, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર અને અડગ છે.

કપિલઃ કપિશઃ શુક્લ આયુશ્ચૈવ પરોઃ । ગન્ધર્વો હ્યદિતિસ્તાર્ક્ષ્યઃ સુવિજ્ઞેયઃ સુશારદઃ ॥ ૬૮ ॥

કપિલ, કપીશ, શુદ્ધ, જીવનરૂપ, સર્વોચ્ચ, ગંધર્વ, અદિતિ, તાર્ક્ષ્ય, સહેલાઈથી ઓળખાય એવા અને સુંદર રીતે બોલનાર એવા છે.

પરશ્વધાયુધો દેવો હ્યનુકારી સુબાન્ધવઃ । તુમ્બવીણો મહાક્રોધ ઊર્ધ્વરેતા જલેશયઃ ॥ ૬૯ ॥

પરશુ ધારણ કરનાર દેવ, અનુકરણ કરનાર, સારા મિત્ર, તુંબવીણા વગાડનાર, ભારે ક્રોધી, ઊર્ધ્વરેતાસ, અને જળના સ્વામી છે.

ઉગ્રો વંશકરો વંશો વંશનાદો હ્યનિન્દિતઃ । સર્વાઙ્ગરૂપો માયાવી સુહૃદો હ્યનિલોઽનલઃ ॥ ૭૦ ॥

ભયાનક, વંશના સ્થાપક, વંશ સ્વરૂપ, વાંસળીનો નાદ, નિર્દોષ, સર્વાંગી રૂપ ધારણ કરનાર, માયાવાન, સારો મિત્ર, પવન અને અગ્નિ છે.

બન્ધનો બન્ધકર્તા ચ સુબન્ધનવિમોચનઃ । સ યજ્ઞારિઃ સ કામારિર્મહાદંષ્ટ્રો મહાયુધઃ ॥ ૭૧ ॥

બંધન, બંધન કરનાર અને સારા બંધનમાંથી મુક્તિ આપનાર, યજ્ઞનો શત્રુ, કામનો શત્રુ, મોટા દાંતવાળા અને મહાબળવાન છે.

બહુધા નિન્દિતઃ શર્વઃ શઙ્કરઃ શઙ્કરોઽધનઃ । અમરેશો મહાદેવો વિશ્વદેવઃ સુરારિહા ॥ ૭૨ ॥

શરવને અનેક રીતે નિંદિત કરવામાં આવે છે, છતાં એ શંકર છે, કલ્યાણકર્તા છે, ગરીબ છે; એ અમરદેવોના સ્વામી છે, મહાદેવ છે, સર્વદેવ છે અને દેવોના દુશ્મનોનો વિનાશક છે.

અહિર્બુધ્ન્યોઽનિલાભશ્ચ ચેકિતાનો હવિસ્તથા । [હરિ] અજૈકપાચ્ચ કાપાલી ત્રિશઙ્કુરજિતઃ શિવઃ ॥ ૭૩ ॥

એ અહિર્બુધ્ન્ય છે, પવન જેવો છે, બુદ્ધિશાળી છે, હવન સ્વીકારનાર છે; એ હરિ, અજૈકપાદ, કપાળધારી, ત્રિશંકુને જીતનાર અને શિવ છે.

ધન્વન્તરિર્ધૂમકેતુઃ સ્કન્દો વૈશ્રવણસ્તથા । ધાતા શક્રશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ મિત્રસ્ત્વષ્ટા ધ્રુવો ધરઃ ॥ ૭૪ ॥

એ ધન્વંતરી, ધૂમકેતુ, સ્કંદ અને વૈશ્વરાણ છે; એ ધાતા, શક્ર, વિષ્ણુ, મિત્ર, ત્વષ્ટા, ધ્રુવ અને ધરા છે.

પ્રભાવઃ સર્વગો વાયુરર્યમા સવિતા રવિઃ । ઉષઙ્ગુશ્ચ વિધાતા ચ માન્ધાતા ભૂતભાવનઃ ॥ ૭૫ ॥

એ પ્રભાવ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, વાયુ છે, અર્યમા છે, સવિતા છે, રવિ છે; ઉષંગુ, વિધાતા, માંધાતા અને ભૂતોના સર્જનહાર છે.

વિભુર્વર્ણવિભાવી ચ સર્વકામગુણાવહઃ । પદ્મનાભો મહાગર્ભશ્ચન્દ્રવક્ત્રોઽનિલોઽનલઃ ॥ ૭૬ ॥

તે સર્વત્ર વ્યાપક છે, રંગોનું પ્રગટાવનાર છે અને સર્વે ઇચ્છિત ગુણો આપનાર છે. તે પદ્મનાભ છે, મહાન ગર્ભ છે, ચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવનાર છે, પવન અને અગ્નિ પણ છે.

બલવાંશ્ચોપશાન્તશ્ચ પુરાણઃ પુણ્યચઞ્ચુરી । કુરુકર્તા કુરુવાસી કુરુભૂતો ગુણૌષધઃ ॥ ૭૭ ॥

તે બળવાન છે અને શાંત પણ છે, સદાયથી છે, શુભ ચાંચ ધરાવે છે. તે સર્વ કર્મો કરનાર છે, કુરુઓમાં વસે છે, કુરુરૂપ છે અને ગુણરૂપ ઔષધિ છે.

સર્વાશયો દર્ભચારી સર્વેષાં પ્રાણિનાં પતિઃ । દેવદેવઃ સુખાસક્તઃ સદસત્સર્વરત્નવિત્ ॥ ૭૮ ॥

તે સર્વનો આશ્રય છે, દર્ભા પર ફરનાર છે, સર્વ પ્રાણીઓનો સ્વામી છે. તે દેવોમાં પણ દેવ છે, સુખમાં લાગેલો છે, સત્ય-અસત્ય બંને છે અને સર્વ રત્નોનો જાણકાર છે.

કૈલાસગિરિવાસી ચ હિમવદ્ગિરિસંશ્રયઃ । કૂલહારી કૂલકર્તા બહુવિદ્યો બહુપ્રદઃ ॥ ૭૯ ॥

તે કૈલાસ પર્વત પર વસે છે અને હિમાલયમાં આશ્રય લે છે. તે કુળનો નાશક છે, કુળનો સર્જક છે, અનેક પ્રકારનું જ્ઞાન ધરાવે છે અને બહુ દાન આપનાર છે.