શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

વામદેવશ્ચ વામશ્ચ પ્રાગ્દક્ષિણશ્ચ વામનઃ । સિદ્ધયોગી મહર્ષિશ્ચ સિદ્ધાર્થઃ સિદ્ધસાધકઃ ॥ ૪૧ ॥

વામદેવ, કોમળ, પૂર્વ અને દક્ષિણ દિશા, નાનકડા રૂપમાં, સિદ્ધ યોગી, મહાન ઋષિ, જેનું કામ સિદ્ધ થયું છે અને સિદ્ધિ આપનાર એવા છે.

ભિક્ષુશ્ચ ભિક્ષુરૂપશ્ચ વિપણો મૃદુરવ્યયઃ । મહાસેનો વિશાખશ્ચ ષષ્ટિભાગો ગવાં પતિઃ ॥ ૪૨ ॥

ભિક્ષુક, ભિક્ષુકનું રૂપ ધારણ કરનાર, વેપારી, કોમળ સ્વભાવના, અવિનાશી; મહાસેન, વિશાખ, છઠ્ઠો ભાગ અને ગાયોના માલિક એવા છે.

વજ્રહસ્તશ્ચ વિષ્કમ્ભી ચમૂસ્તમ્ભન એવ ચ । વૃત્તાવૃત્તકરસ્તાલો મધુર્મધુકલોચનઃ ॥ ૪૩ ॥

વજ્રધારી, આધાર આપનાર, સેના રોકનાર; સારા-ખોટા કર્મ કરનાર, તાડનું વૃક્ષ, મીઠા અને મધ જેવા આંખો ધરાવનાર એવા છે.

વાચસ્પત્યો વાજસનો નિત્યમાશ્રમપૂજિતઃ । [નિત્યમાશ્રિતપૂજિતઃ] બ્રહ્મચારી લોકચારી સર્વચારી વિચારવિત્ ॥ ૪૪ ॥

શબ્દોના સ્વામી, બળવાન, હંમેશા આશ્રમોમાં પૂજાતા, હંમેશા આશ્રય લેનારાઓ દ્વારા પૂજાતા, બ્રહ્મચારી, બધા લોકોમાં ફરતા, સર્વત્ર વિહાર કરતા અને દરેક વાતની ઊંડી સમજ ધરાવનાર.

ઈશાન ઈશ્વરઃ કાલો નિશાચારી પિનાકભૃત્ । નિમિત્તસ્થો નિમિત્તં ચ નન્દિર્નન્દિકરો હરિઃ ॥ ૪૫ ॥

ઉત્તર-પૂર્વના સ્વામી, સર્વશક્તિમાન, સમય સ્વરૂપ, રાત્રે ફરનારા, પિનાક ધારી, દરેક કાર્યના કારણમાં રહેનારા અને પોતે જ કારણ, નંદિ, આનંદ આપનાર, દુઃખ દૂર કરનાર, સિંહ, વિનાશક, સમય, સર્જનહાર અને પિતામહ.

નન્દીશ્વરશ્ચ નન્દી ચ નન્દનો નન્દિવર્ધનઃ । ભગહારી નિહન્તા ચ કાલો બ્રહ્મા પિતામહઃ ॥ ૪૬ ॥

નંદિનાં સ્વામી, પોતે નંદિ, આનંદનો સ્ત્રોત, આનંદ વધારનાર, ભાગ્ય દૂર કરનાર, વિનાશક, સમય, બ્રહ્મા અને પિતામહ.

ચતુર્મુખો મહાલિઙ્ગશ્ચારુલિઙ્ગસ્તથૈવ ચ । લિઙ્ગાધ્યક્ષઃ સુરાધ્યક્ષો યોગાધ્યક્ષો યુગાવહઃ ॥ ૪૭ ॥

ચાર મુખ ધરાવનાર, મહાન લિંગ સ્વરૂપ, સુંદર લિંગ, લિંગના રક્ષક, દેવોના પ્રમુખ, યોગીઓના અધ્યક્ષ અને યુગો લાવનાર.

બીજાધ્યક્ષો બીજકર્તા અધ્યાત્માનુગતો બલઃ । ઇતિહાસઃ સકલ્પશ્ચ ગૌતમોઽથ નિશાકરઃ ॥ ૪૮ ॥

તેઓ બીજના રક્ષક છે, બીજના સર્જક છે, આત્માને અનુસરીને ચાલે છે, શક્તિ સ્વરૂપ છે; તેઓ ઈતિહાસ છે, સંકલ્પ છે, ગૌતમ છે અને રાતના સર્જક છે.

દમ્ભો હ્યદમ્ભો વૈદમ્ભો વશ્યો વશકરઃ કલિઃ । લોકકર્તા પશુપતિર્મહાકર્તા હ્યનૌષધઃ ॥ ૪૯ ॥

તેઓ દંભ છે, દંભથી મુક્ત છે, દંભની છાયાં છે; તેઓ વશમાં રહે છે, વશ કરનાર છે, કળિયુગ છે; તેઓ જગતના સર્જક છે, પશુપતિ છે, મહા સર્જક છે અને કોઈ દવા વગર છે.

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ બલવચ્છક્ર એવ ચ । નીતિર્હ્યનીતિઃ શુદ્ધાત્મા શુદ્ધો માન્યો ગતાગતઃ ॥ ૫૦ ॥

તેઓ અક્ષર છે, પરમ બ્રહ્મ છે, શક્તિશાળી છે, ચક્ર સ્વરૂપ છે; તેઓ ન્યાય છે અને અણ્યાય છે, શુદ્ધ આત્મા છે, શુદ્ધ છે, માન્ય છે અને આવતાં-જતાં છે.

બહુપ્રસાદઃ સુસ્વપ્નો દર્પણોઽથ ત્વમિત્રજિત્ । વેદકારો મન્ત્રકારો વિદ્વાન્ સમરમર્દનઃ ॥ ૫૧ ॥

તેઓ બહુ પ્રસાદી છે, શુભ સ્વપ્નો આપનાર છે, દર્પણ છે, શત્રુઓને જીતનાર છે; તેઓ વેદના સર્જક છે, મંત્રના સર્જક છે, વિદ્વાન છે અને યુદ્ધમાં શત્રુઓને દબાવનાર છે.

મહામેઘનિવાસી ચ મહાઘોરો વશીકરઃ । અગ્નિજ્વાલો મહાજ્વાલો અતિધૂમ્રો હુતો હવિઃ ॥ ૫૨ ॥

જે મહાન વાદળોમાં વસે છે, જે અત્યંત ભયંકર છે, જે બધાને વશ કરે છે; જેના જ્યોત એ અગ્નિ છે, જેના તેજ બહુ મોટું છે, જે ઘન ધૂમમાં છવાયેલો છે, જે હવનમાં અર્પણ અને હવિ છે.

વૃષણઃ શઙ્કરો નિત્યવર્ચસ્વી ધૂમકેતનઃ । નીલસ્તથાઙ્ગલુબ્ધશ્ચ શોભનો નિરવગ્રહઃ ॥ ૫૩ ॥

જે પુરૂષત્વથી ભરપૂર છે, જે શુભકારક છે, સદા તેજસ્વી છે, ધૂમથી શોભિત છે; જે કાળાં રંગના છે, પોતાના ભક્તો સાથે જોડાયેલા છે, સુંદર છે અને કોઈ અવરોધ વગર છે.

સ્વસ્તિદઃ સ્વસ્તિભાવશ્ચ ભાગી ભાગકરો લઘુઃ । ઉત્સઙ્ગશ્ચ મહાઙ્ગશ્ચ મહાગર્ભપરાયણઃ ॥ ૫૪ ॥

જે સુખ-શાંતિ આપે છે, જે સુખ-શાંતિનું સ્વરૂપ છે, જે ભાગ્યનો ધારક અને આપનાર છે, જે હલકાં છે; જે આધાર છે અને વિશાળ અંગ ધરાવે છે, જે મહાન ગર્ભમાં તત્પર છે.

કૃષ્ણવર્ણઃ સુવર્ણશ્ચ ઇન્દ્રિયં સર્વદેહિનામ્ । મહાપાદો મહાહસ્તો મહાકાયો મહાયશાઃ ॥ ૫૫ ॥

જે કાળાં રંગના છે અને સુવર્ણ પણ છે, જે સર્વ જીવોની ઇન્દ્રિય છે; જેના પગ મહાન છે, હાથ મહાન છે, શરીર વિશાળ છે અને યશ પણ મહાન છે.

મહામૂર્ધા મહામાત્રો મહાનેત્રો નિશાલયઃ । મહાન્તકો મહાકર્ણો મહોષ્ઠશ્ચ મહાહનુઃ ॥ ૫૬ ॥

જેના માથું વિશાળ છે, જેનું માપ અતિ વિશાળ છે, જેના આંખો બહુ મોટી છે, જે રાત્રીનું નિવાસસ્થાન છે; જે મહાન અંત આપનાર છે, જેના કાન વિશાળ છે, જેના હોઠ મોટા છે અને જેના જડબાં પણ વિશાળ છે.

મહાનાસો મહાકમ્બુર્મહાગ્રીવઃ શ્મશાનભાક્ । મહાવક્ષા મહોરસ્કો હ્યન્તરાત્મા મૃગાલયઃ ॥ ૫૭ ॥

જેનો નાક વિશાળ છે, જેનો ગળો મજબૂત છે, જેનું કંઠ વિશાળ છે, જે શમશાનમાં વિહાર કરે છે; જેના છાતી વિશાળ છે, જે અંતરાત્મા છે, અને જે જંગલના પ્રાણીઓનું નિવાસસ્થાન છે.

લમ્બનો લમ્બિતોષ્ઠશ્ચ મહામાયઃ પયોનિધિઃ । મહાદન્તો મહાદંષ્ટ્રો મહાજિહ્વો મહામુખઃ ॥ ૫૮ ॥

જેનું શરીર લટકતું છે, જેના હોઠ લટકેલા છે, જે મહામાયાવાન છે, જે દુધના સમુદ્ર જેવો છે; જેના દાંત વિશાળ છે, જેના દાઢા મોટી છે, જેની જીભ વિશાળ છે અને જેનું મુખ પણ વિશાળ છે.

મહાનખો મહારોમા મહાકેશો મહાજટઃ । પ્રસન્નશ્ચ પ્રસાદશ્ચ પ્રત્યયો ગિરિસાધનઃ ॥ ૫૯ ॥

જેના નખ વિશાળ છે, જેના વાળ ઘણા છે, જેના જટાઓ વિશાળ છે; જે હંમેશા પ્રસન્ન છે, જે કૃપાળુ છે, જે વિશ્વાસપાત્ર છે અને જે પર્વતનો આધાર છે.

સ્નેહનોઽસ્નેહનશ્ચૈવ અજિતશ્ચ મહામુનિઃ । વૃક્ષાકારો વૃક્ષકેતુરનલો વાયુવાહનઃ ॥ ૬૦ ॥

ભગવાન સ્નેહી પણ છે અને અસ્નેહી પણ છે, અજય છે, મહાન મુનિ છે, વૃક્ષરૂપ છે, વૃક્ષધ્વજ છે, અગ્નિરૂપ છે અને પવનના વાહક છે.

ગણ્ડલી મેરુધામા ચ દેવાધિપતિરેવ ચ । અથર્વશીર્ષઃ સામાસ્ય ઋક્સહસ્રામિતેક્ષણઃ ॥ ૬૧ ॥

ભગવાન ગંડળી છે, મેરુ પર્વતના આધાર છે, દેવોના સ્વામી છે, અથર્વવેદ તેમના શિર છે, સામવેદ તેમના મુખ છે અને અણગણિત ઋગ્વેદ તેમના નેત્ર છે.

યજુઃ પાદભુજો ગુહ્યઃ પ્રકાશો જઙ્ગમસ્તથા । અમોઘાર્થઃ પ્રસાદશ્ચ અભિગમ્યઃ સુદર્શનઃ ॥ ૬૨ ॥

યજુરવેદ તેમના હાથ અને પગ છે, તેઓ ગુપ્ત પણ છે અને પ્રકાશરૂપ પણ છે, સતત ચાલતા રહે છે, તેમનો ઉદ્દેશ્ય ક્યારેય નિષ્ફળ થતો નથી, કૃપાળુ છે, સહેલાઈથી મળવા યોગ્ય છે અને સુંદર દ્રષ્ટિવાળા છે.

ઉપકારઃ પ્રિયઃ સર્વઃ કનકઃ કાઞ્ચનચ્છવિઃ । નાભિર્નન્દિકરો ભાવઃ પુષ્કરસ્થપતિઃ સ્થિરઃ ॥ ૬૩ ॥

ભગવાન ઉપકારક છે, સૌને પ્રિય છે, સોનાજેવા છે, કાંસ્ય જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવે છે, નાભિરૂપ છે, આનંદ આપનાર છે, સ્વરૂપ છે, કમળમાં નિવાસ કરતા સ્વામી છે અને અડગ છે.

દ્વાદશસ્ત્રાસનશ્ચાદ્યો યજ્ઞો યજ્ઞસમાહિતઃ । નક્તં કલિશ્ચ કાલશ્ચ મકરઃ કાલપૂજિતઃ ॥ ૬૪ ॥

જે દ્વાદશ શસ્ત્રો ધરાવે છે, યજ્ઞરૂપ છે અને યજ્ઞમાં લીન રહે છે; જે રાત્રિ, કલિયુગ, સમય, મકર છે અને સમય દ્વારા પૂજાય છે.

સગણો ગણકારશ્ચ ભૂતવાહનસારથિઃ । ભસ્મશયો ભસ્મગોપ્તા ભસ્મભૂતસ્તરુર્ગણઃ ॥ ૬૫ ॥

જે પોતાના સાથે ગણો રાખે છે, ગણોના સર્જક છે, ભૂતવાહનના રથચાલક છે; જે ભસ્મમાં વસે છે, ભસ્મનું રક્ષણ કરે છે, પોતે પણ ભસ્મરૂપ છે, વૃક્ષ છે અને ગણરૂપ છે.

લોકપાલસ્તથાઽલોકો મહાત્મા સર્વપૂજિતઃ । શુક્લસ્ત્રિશુક્લઃ સમ્પન્નઃ શુચિર્ભૂતનિષેવિતઃ ॥ ૬૬ ॥

જે લોકપાલ છે અને લોકોથી પર છે; મહાન આત્મા છે, સર્વેના પૂજ્ય છે; શુદ્ધ, ત્રણ વખત શુદ્ધ, સર્વસંપન્ન, નિર્મળ અને ભૂતગણો દ્વારા સેવા પામે છે.

આશ્રમસ્થઃ ક્રિયાવસ્થો વિશ્વકર્મમતિર્વરઃ । વિશાલશાખસ્તામ્રોષ્ઠો હ્યમ્બુજાલઃ સુનિશ્ચલઃ ॥ ૬૭ ॥

જે આશ્રમોમાં વસે છે, કર્મમાં સ્થિર છે, વિશ્વકર્માની બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ છે; વિશાળ શાખાવાળો, તાંબાના રંગના ઓઠાવાળો, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર અને અડગ છે.

કપિલઃ કપિશઃ શુક્લ આયુશ્ચૈવ પરોઃ । ગન્ધર્વો હ્યદિતિસ્તાર્ક્ષ્યઃ સુવિજ્ઞેયઃ સુશારદઃ ॥ ૬૮ ॥

કપિલ, કપીશ, શુદ્ધ, જીવનરૂપ, સર્વોચ્ચ, ગંધર્વ, અદિતિ, તાર્ક્ષ્ય, સહેલાઈથી ઓળખાય એવા અને સુંદર રીતે બોલનાર એવા છે.

પરશ્વધાયુધો દેવો હ્યનુકારી સુબાન્ધવઃ । તુમ્બવીણો મહાક્રોધ ઊર્ધ્વરેતા જલેશયઃ ॥ ૬૯ ॥

પરશુ ધારણ કરનાર દેવ, અનુકરણ કરનાર, સારા મિત્ર, તુંબવીણા વગાડનાર, ભારે ક્રોધી, ઊર્ધ્વરેતાસ, અને જળના સ્વામી છે.