શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

સર્વતૂર્યનિનાદી ચ સર્વાતોદ્યપરિગ્રહઃ । વ્યાલરૂપો ગુહાવાસી ગુહો માલી તરઙ્ગવિત્ ॥ ૩૧ ॥

તેઓ સર્વ પ્રકારના વાદ્યોના નાદરૂપ છે, બધા વાદ્યોને ગ્રહણ કરનાર છે, સાપના રૂપમાં છે, ગુફામાં વસે છે, રહસ્યમય છે, માળાધારી છે અને તરંગોના જ્ઞાન ધરાવે છે.

ત્રિદશસ્ત્રિકાલધૃક્કર્મસર્વબન્ધવિમોચનઃ । બન્ધનસ્ત્વસુરેન્દ્રાણાં યુધિશત્રુવિનાશનઃ ॥ ૩૨ ॥

ત્રણે લોક અને ત્રણેય સમયને સંભાળનાર, બધા કર્મના બંધનમાંથી મુક્તિ આપનાર, અસુરોના રાજાઓ માટે બંધનરૂપ અને યુદ્ધમાં દુશ્મનોનો નાશ કરનાર છે.

સાઙ્ખ્યપ્રસાદો દુર્વાસાઃ સર્વસાધુનિષેવિતઃ । પ્રસ્કન્દનો વિભાગજ્ઞો અતુલ્યો યજ્ઞભાગવિત્ ॥ ૩૩ ॥

સાંખ્યનો શાંતિરૂપ, મળવા મુશ્કેલ, બધા સારા લોકો દ્વારા પૂજિત, વિજયી, ભેદ જાણનાર, જેવો બીજો કોઈ નથી, અને યજ્ઞના ભાગો જાણનાર છે.

સર્વવાસઃ સર્વચારી દુર્વાસા વાસવોઽમરઃ । હૈમો હેમકરોઽયજ્ઞઃ સર્વધારી ધરોત્તમઃ ॥ ૩૪ ॥ [યજ્ઞઃ]

જે સર્વત્ર વસે છે, સર્વત્ર ફરે છે, મળવા મુશ્કેલ છે, વસવાનો સ્વામી છે, અમર છે, સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, સોનું બનાવનાર છે, યજ્ઞથી પર છે, બધાનું આધાર છે અને ધરાવનારા માં શ્રેષ્ઠ છે.

લોહિતાક્ષો મહાક્ષશ્ચ વિજયાક્ષો વિશારદઃ । સઙ્ગ્રહો નિગ્રહઃ કર્તા સર્પચીરનિવાસનઃ ॥ ૩૫ ॥

જેના આંખો લાલ છે, વિશાળ છે, વિજયી નજર ધરાવે છે, કુશળ છે, એકત્રિત કરનાર છે, નિયંત્રણ કરનાર છે, કર્તા છે અને સાપની ચામડી ધારણ કરનાર છે.

મુખ્યોઽમુખ્યશ્ચ દેહશ્ચ કાહલિઃ સર્વકામદઃ । સર્વકાલપ્રસાદશ્ચ સુબલો બલરૂપધૃત્ ॥ ૩૬ ॥

પ્રભુ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ અને અસામાન્ય છે, સર્વાંગમાં વ્યાપે છે, ઈચ્છિત બધું આપે છે, દરેક સમયે કૃપા કરે છે, અત્યંત બળવાન છે અને બળનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

સર્વકામવરશ્ચૈવ સર્વદઃ સર્વતોમુખઃ । આકાશનિર્વિરૂપશ્ચ નિપાતી હ્યવશઃ ખગઃ ॥ ૩૭ ॥

પ્રભુ સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી પાડે છે, સર્વને આપે છે, સર્વ દિશામાં તેમનું મુખ છે, આકાશ જેવાં નિરાકાર છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, નીચે ઉતરે છે, કોઈ રોકટોક વિના વિહરે છે અને આકાશમાં સંચર કરે છે.

રૌદ્રરૂપોઽમ્શુરાદિત્યો બહુરશ્મિઃ સુવર્ચસી । વસુવેગો મહાવેગો મનોવેગો નિશાચરઃ ॥ ૩૮ ॥

પ્રભુ રૌદ્ર રૂપ ધરાવે છે, સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી છે, અનેક કિરણો ધરાવે છે, પ્રકાશથી ભરપૂર છે, પવન જેવી ઝડપ ધરાવે છે, મહાન ગતિશીલ છે, મન જેવી ઝડપી ગતિ ધરાવે છે અને રાત્રે સંચર કરે છે.

સર્વવાસી શ્રિયાવાસી ઉપદેશકરોઽકરઃ । મુનિરાત્મનિરાલોકઃ સમ્ભગ્નશ્ચ સહસ્રદઃ ॥ ૩૯ ॥

પ્રભુ સર્વમાં વસે છે, શ્રીમાં નિવાસ કરે છે, ઉપદેશ આપે છે, ક્રિયાથી પર છે, મહાન મુનિ છે, પોતે પ્રકાશરૂપ છે, અજ્ઞાનનો નાશ કરે છે અને હજારો દાન આપે છે.

પક્ષી ચ પક્ષરૂપશ્ચ અતિદીપ્તો વિશાં પતિઃ । ઉન્માદો મદનઃ કામો હ્યશ્વત્થોઽર્થકરો યશઃ ॥ ૪૦ ॥

પક્ષી અને પક્ષી જેવું રૂપ ધરાવનાર, અત્યંત તેજસ્વી, જગતનો સ્વામી; ઉન્માદ, કામદેવ, ઇચ્છા, પવિત્ર અશ્વત્થ વૃક્ષ, અર્થ આપનાર અને યશ આપનાર એવા છે.

વામદેવશ્ચ વામશ્ચ પ્રાગ્દક્ષિણશ્ચ વામનઃ । સિદ્ધયોગી મહર્ષિશ્ચ સિદ્ધાર્થઃ સિદ્ધસાધકઃ ॥ ૪૧ ॥

વામદેવ, કોમળ, પૂર્વ અને દક્ષિણ દિશા, નાનકડા રૂપમાં, સિદ્ધ યોગી, મહાન ઋષિ, જેનું કામ સિદ્ધ થયું છે અને સિદ્ધિ આપનાર એવા છે.

ભિક્ષુશ્ચ ભિક્ષુરૂપશ્ચ વિપણો મૃદુરવ્યયઃ । મહાસેનો વિશાખશ્ચ ષષ્ટિભાગો ગવાં પતિઃ ॥ ૪૨ ॥

ભિક્ષુક, ભિક્ષુકનું રૂપ ધારણ કરનાર, વેપારી, કોમળ સ્વભાવના, અવિનાશી; મહાસેન, વિશાખ, છઠ્ઠો ભાગ અને ગાયોના માલિક એવા છે.

વજ્રહસ્તશ્ચ વિષ્કમ્ભી ચમૂસ્તમ્ભન એવ ચ । વૃત્તાવૃત્તકરસ્તાલો મધુર્મધુકલોચનઃ ॥ ૪૩ ॥

વજ્રધારી, આધાર આપનાર, સેના રોકનાર; સારા-ખોટા કર્મ કરનાર, તાડનું વૃક્ષ, મીઠા અને મધ જેવા આંખો ધરાવનાર એવા છે.

વાચસ્પત્યો વાજસનો નિત્યમાશ્રમપૂજિતઃ । [નિત્યમાશ્રિતપૂજિતઃ] બ્રહ્મચારી લોકચારી સર્વચારી વિચારવિત્ ॥ ૪૪ ॥

શબ્દોના સ્વામી, બળવાન, હંમેશા આશ્રમોમાં પૂજાતા, હંમેશા આશ્રય લેનારાઓ દ્વારા પૂજાતા, બ્રહ્મચારી, બધા લોકોમાં ફરતા, સર્વત્ર વિહાર કરતા અને દરેક વાતની ઊંડી સમજ ધરાવનાર.

ઈશાન ઈશ્વરઃ કાલો નિશાચારી પિનાકભૃત્ । નિમિત્તસ્થો નિમિત્તં ચ નન્દિર્નન્દિકરો હરિઃ ॥ ૪૫ ॥

ઉત્તર-પૂર્વના સ્વામી, સર્વશક્તિમાન, સમય સ્વરૂપ, રાત્રે ફરનારા, પિનાક ધારી, દરેક કાર્યના કારણમાં રહેનારા અને પોતે જ કારણ, નંદિ, આનંદ આપનાર, દુઃખ દૂર કરનાર, સિંહ, વિનાશક, સમય, સર્જનહાર અને પિતામહ.

નન્દીશ્વરશ્ચ નન્દી ચ નન્દનો નન્દિવર્ધનઃ । ભગહારી નિહન્તા ચ કાલો બ્રહ્મા પિતામહઃ ॥ ૪૬ ॥

નંદિનાં સ્વામી, પોતે નંદિ, આનંદનો સ્ત્રોત, આનંદ વધારનાર, ભાગ્ય દૂર કરનાર, વિનાશક, સમય, બ્રહ્મા અને પિતામહ.

ચતુર્મુખો મહાલિઙ્ગશ્ચારુલિઙ્ગસ્તથૈવ ચ । લિઙ્ગાધ્યક્ષઃ સુરાધ્યક્ષો યોગાધ્યક્ષો યુગાવહઃ ॥ ૪૭ ॥

ચાર મુખ ધરાવનાર, મહાન લિંગ સ્વરૂપ, સુંદર લિંગ, લિંગના રક્ષક, દેવોના પ્રમુખ, યોગીઓના અધ્યક્ષ અને યુગો લાવનાર.

બીજાધ્યક્ષો બીજકર્તા અધ્યાત્માનુગતો બલઃ । ઇતિહાસઃ સકલ્પશ્ચ ગૌતમોઽથ નિશાકરઃ ॥ ૪૮ ॥

તેઓ બીજના રક્ષક છે, બીજના સર્જક છે, આત્માને અનુસરીને ચાલે છે, શક્તિ સ્વરૂપ છે; તેઓ ઈતિહાસ છે, સંકલ્પ છે, ગૌતમ છે અને રાતના સર્જક છે.

દમ્ભો હ્યદમ્ભો વૈદમ્ભો વશ્યો વશકરઃ કલિઃ । લોકકર્તા પશુપતિર્મહાકર્તા હ્યનૌષધઃ ॥ ૪૯ ॥

તેઓ દંભ છે, દંભથી મુક્ત છે, દંભની છાયાં છે; તેઓ વશમાં રહે છે, વશ કરનાર છે, કળિયુગ છે; તેઓ જગતના સર્જક છે, પશુપતિ છે, મહા સર્જક છે અને કોઈ દવા વગર છે.

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ બલવચ્છક્ર એવ ચ । નીતિર્હ્યનીતિઃ શુદ્ધાત્મા શુદ્ધો માન્યો ગતાગતઃ ॥ ૫૦ ॥

તેઓ અક્ષર છે, પરમ બ્રહ્મ છે, શક્તિશાળી છે, ચક્ર સ્વરૂપ છે; તેઓ ન્યાય છે અને અણ્યાય છે, શુદ્ધ આત્મા છે, શુદ્ધ છે, માન્ય છે અને આવતાં-જતાં છે.

બહુપ્રસાદઃ સુસ્વપ્નો દર્પણોઽથ ત્વમિત્રજિત્ । વેદકારો મન્ત્રકારો વિદ્વાન્ સમરમર્દનઃ ॥ ૫૧ ॥

તેઓ બહુ પ્રસાદી છે, શુભ સ્વપ્નો આપનાર છે, દર્પણ છે, શત્રુઓને જીતનાર છે; તેઓ વેદના સર્જક છે, મંત્રના સર્જક છે, વિદ્વાન છે અને યુદ્ધમાં શત્રુઓને દબાવનાર છે.

મહામેઘનિવાસી ચ મહાઘોરો વશીકરઃ । અગ્નિજ્વાલો મહાજ્વાલો અતિધૂમ્રો હુતો હવિઃ ॥ ૫૨ ॥

જે મહાન વાદળોમાં વસે છે, જે અત્યંત ભયંકર છે, જે બધાને વશ કરે છે; જેના જ્યોત એ અગ્નિ છે, જેના તેજ બહુ મોટું છે, જે ઘન ધૂમમાં છવાયેલો છે, જે હવનમાં અર્પણ અને હવિ છે.

વૃષણઃ શઙ્કરો નિત્યવર્ચસ્વી ધૂમકેતનઃ । નીલસ્તથાઙ્ગલુબ્ધશ્ચ શોભનો નિરવગ્રહઃ ॥ ૫૩ ॥

જે પુરૂષત્વથી ભરપૂર છે, જે શુભકારક છે, સદા તેજસ્વી છે, ધૂમથી શોભિત છે; જે કાળાં રંગના છે, પોતાના ભક્તો સાથે જોડાયેલા છે, સુંદર છે અને કોઈ અવરોધ વગર છે.

સ્વસ્તિદઃ સ્વસ્તિભાવશ્ચ ભાગી ભાગકરો લઘુઃ । ઉત્સઙ્ગશ્ચ મહાઙ્ગશ્ચ મહાગર્ભપરાયણઃ ॥ ૫૪ ॥

જે સુખ-શાંતિ આપે છે, જે સુખ-શાંતિનું સ્વરૂપ છે, જે ભાગ્યનો ધારક અને આપનાર છે, જે હલકાં છે; જે આધાર છે અને વિશાળ અંગ ધરાવે છે, જે મહાન ગર્ભમાં તત્પર છે.

કૃષ્ણવર્ણઃ સુવર્ણશ્ચ ઇન્દ્રિયં સર્વદેહિનામ્ । મહાપાદો મહાહસ્તો મહાકાયો મહાયશાઃ ॥ ૫૫ ॥

જે કાળાં રંગના છે અને સુવર્ણ પણ છે, જે સર્વ જીવોની ઇન્દ્રિય છે; જેના પગ મહાન છે, હાથ મહાન છે, શરીર વિશાળ છે અને યશ પણ મહાન છે.

મહામૂર્ધા મહામાત્રો મહાનેત્રો નિશાલયઃ । મહાન્તકો મહાકર્ણો મહોષ્ઠશ્ચ મહાહનુઃ ॥ ૫૬ ॥

જેના માથું વિશાળ છે, જેનું માપ અતિ વિશાળ છે, જેના આંખો બહુ મોટી છે, જે રાત્રીનું નિવાસસ્થાન છે; જે મહાન અંત આપનાર છે, જેના કાન વિશાળ છે, જેના હોઠ મોટા છે અને જેના જડબાં પણ વિશાળ છે.

મહાનાસો મહાકમ્બુર્મહાગ્રીવઃ શ્મશાનભાક્ । મહાવક્ષા મહોરસ્કો હ્યન્તરાત્મા મૃગાલયઃ ॥ ૫૭ ॥

જેનો નાક વિશાળ છે, જેનો ગળો મજબૂત છે, જેનું કંઠ વિશાળ છે, જે શમશાનમાં વિહાર કરે છે; જેના છાતી વિશાળ છે, જે અંતરાત્મા છે, અને જે જંગલના પ્રાણીઓનું નિવાસસ્થાન છે.

લમ્બનો લમ્બિતોષ્ઠશ્ચ મહામાયઃ પયોનિધિઃ । મહાદન્તો મહાદંષ્ટ્રો મહાજિહ્વો મહામુખઃ ॥ ૫૮ ॥

જેનું શરીર લટકતું છે, જેના હોઠ લટકેલા છે, જે મહામાયાવાન છે, જે દુધના સમુદ્ર જેવો છે; જેના દાંત વિશાળ છે, જેના દાઢા મોટી છે, જેની જીભ વિશાળ છે અને જેનું મુખ પણ વિશાળ છે.

મહાનખો મહારોમા મહાકેશો મહાજટઃ । પ્રસન્નશ્ચ પ્રસાદશ્ચ પ્રત્યયો ગિરિસાધનઃ ॥ ૫૯ ॥

જેના નખ વિશાળ છે, જેના વાળ ઘણા છે, જેના જટાઓ વિશાળ છે; જે હંમેશા પ્રસન્ન છે, જે કૃપાળુ છે, જે વિશ્વાસપાત્ર છે અને જે પર્વતનો આધાર છે.