શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

ઘોરો મહાતપાઃ પાશો નિત્યો ગિરિરુહો નભઃ । સહસ્રહસ્તો વિજયો વ્યવસાયો હ્યતન્દ્રિતઃ ॥ ૨૧ ॥

જે ભયાનક છે, મહાન તપસ્વી છે, બંધનરૂપ છે, સદા અવિનાશી છે, પર્વતોમાં વસે છે, આકાશ જેવો વ્યાપક છે; જેના હજાર હાથ છે, જે હંમેશા વિજયી છે, દૃઢ નિશ્ચયવાળો છે અને કદી થાકતો નથી.

અધર્ષણો ધર્ષણાત્મા યજ્ઞહા કામનાશકઃ । [મર્ષ] દક્ષયાગાપહારી ચ સુસહો મધ્યમસ્તથા ॥ ૨૨ ॥

જેને કોઈ જીતી શકે નહીં, જે સાહસનું સ્વરૂપ છે, યજ્ઞનો વિનાશક છે, કામના નાશક છે; જે દક્ષનો યજ્ઞ હરાવ્યો, સહનશીલ છે, સહન કરવા યોગ્ય છે અને મધ્યસ્થ પણ છે.

તેજોપહારી બલહા મુદિતોઽર્થોઽજિતોઽવરઃ । ગમ્ભીરઘોષો ગમ્ભીરો ગમ્ભીરબલવાહનઃ ॥ ૨૩ ॥

જે તેજને હરી લે છે, બળનો નાશક છે, હંમેશા આનંદિત રહે છે, અર્થરૂપ છે, અજેય છે, સૌથી નીચો પણ છે; જેના અવાજમાં ઘેરાઈ છે, જે અત્યંત ઊંડો છે અને જેના વાહનનું બળ પણ અપરંપાર છે.

ન્યગ્રોધરૂપો ન્યગ્રોધો વૃક્ષકર્ણસ્થિતિર્વિભુઃ । સુતીક્ષ્ણદશનશ્ચૈવ મહાકાયો મહાનનઃ ॥ ૨૪ ॥

જેની કાયામાં વટવૃક્ષનું રૂપ છે, જે પોતે વટવૃક્ષ છે, જે વૃક્ષોના કાનમાં વસે છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, જેના દાંત બહુ તીક્ષ્ણ છે, શરીર વિશાળ છે અને મોઢું પણ વિશાળ છે.

વિષ્વક્સેનો હરિર્યજ્ઞઃ સમ્યુગાપીડવાહનઃ । તીક્ષ્ણતાપશ્ચ હર્યશ્વઃ સહાયઃ કર્મકાલવિત્ ॥ ૨૫ ॥

જે વિશ્વક્ષેન છે, હરિ છે, યજ્ઞરૂપ છે, યુદ્ધમાં વિજયી વાહન ધરાવે છે, પ્રખર તાપ ધરાવે છે, પીળા ઘોડા ધરાવે છે, સદા સાથી છે અને યોગ્ય સમયે કર્મ જાણે છે.

વિષ્ણુપ્રસાદિતો યજ્ઞઃ સમુદ્રો બડબામુખઃ । હુતાશનસહાયશ્ચ પ્રશાન્તાત્મા હુતાશનઃ ॥ ૨૬ ॥

જે વિષ્ણુ દ્વારા પ્રસન્ન થાય છે, યજ્ઞરૂપ છે, સમુદ્ર છે, અગ્નિના મુખ જેવું છે, અગ્નિદેવના સાથી છે, મન શાંત છે અને પોતે અગ્નિરૂપ છે.

ઉગ્રતેજા મહાતેજા જન્યો વિજયકાલવિત્ । જ્યોતિષામયનં સિદ્ધિઃ સર્વવિગ્રહ એવ ચ ॥ ૨૭ ॥

જેનું તેજ પ્રખર છે, મહાન તેજ ધરાવે છે, સર્વના જન્મનું કારણ છે, વિજયનો સમય જાણે છે, પ્રકાશનું નિવાસસ્થાન છે, સિદ્ધિરૂપ છે અને સર્વ સ્વરૂપ છે.

શિખી મુણ્ડી જટી જ્વાલી મૂર્તિજો મૂર્ધગો બલી । વેણવી પણવી તાલી ખલી કાલકટઙ્કટઃ ॥ ૨૮ ॥

શિખાવાળો, મુંડમાલધારી, જટાવાળો, જ્વાળાવાળો, અનેક રૂપે જન્મેલો, શિરોમણિ, બળવાન, વાંસળી વગાડનાર, ઢોલ વગાડનાર, ઝાંઝ વગાડનાર, ઉગ્ર સ્વરૂપ ધરાવનાર અને કાળાં દાંતવાળો ભયંકર છે.

નક્ષત્રવિગ્રહમતિર્ગુણબુદ્ધિર્લયોઽગમઃ । પ્રજાપતિર્વિશ્વબાહુર્વિભાગઃ સર્વગોઽમુખઃ ॥ ૨૯ ॥

તેઓ નક્ષત્રોના સ્વરૂપ છે, બુદ્ધિ અને સમજણ ધરાવે છે, ગુણોની ઓળખ ધરાવે છે, વિલયરૂપ છે, પહોંચવું અઘરું છે, પ્રજાપતિ છે, સર્વત્ર હાથ ધરાવનાર છે, વિભાજનરૂપ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને મુખ વિનાના છે.

વિમોચનઃ સુસરણો હિરણ્યકવચોદ્ભવઃ । મેઢ્રજો બલચારી ચ મહીચારી સ્રુતસ્તથા ॥ ૩૦ ॥ [મેઘજો]

તેઓ મુક્તિ આપનાર છે, સારો માર્ગ દર્શાવનાર છે, સુવર્ણ કવચ સાથે જન્મેલા છે, લિંગથી જન્મેલા છે, બળથી ચાલનાર છે, ધરતી પર ફરનાર છે અને વહેતા સ્વરૂપ ધરાવે છે.

સર્વતૂર્યનિનાદી ચ સર્વાતોદ્યપરિગ્રહઃ । વ્યાલરૂપો ગુહાવાસી ગુહો માલી તરઙ્ગવિત્ ॥ ૩૧ ॥

તેઓ સર્વ પ્રકારના વાદ્યોના નાદરૂપ છે, બધા વાદ્યોને ગ્રહણ કરનાર છે, સાપના રૂપમાં છે, ગુફામાં વસે છે, રહસ્યમય છે, માળાધારી છે અને તરંગોના જ્ઞાન ધરાવે છે.

ત્રિદશસ્ત્રિકાલધૃક્કર્મસર્વબન્ધવિમોચનઃ । બન્ધનસ્ત્વસુરેન્દ્રાણાં યુધિશત્રુવિનાશનઃ ॥ ૩૨ ॥

ત્રણે લોક અને ત્રણેય સમયને સંભાળનાર, બધા કર્મના બંધનમાંથી મુક્તિ આપનાર, અસુરોના રાજાઓ માટે બંધનરૂપ અને યુદ્ધમાં દુશ્મનોનો નાશ કરનાર છે.

સાઙ્ખ્યપ્રસાદો દુર્વાસાઃ સર્વસાધુનિષેવિતઃ । પ્રસ્કન્દનો વિભાગજ્ઞો અતુલ્યો યજ્ઞભાગવિત્ ॥ ૩૩ ॥

સાંખ્યનો શાંતિરૂપ, મળવા મુશ્કેલ, બધા સારા લોકો દ્વારા પૂજિત, વિજયી, ભેદ જાણનાર, જેવો બીજો કોઈ નથી, અને યજ્ઞના ભાગો જાણનાર છે.

સર્વવાસઃ સર્વચારી દુર્વાસા વાસવોઽમરઃ । હૈમો હેમકરોઽયજ્ઞઃ સર્વધારી ધરોત્તમઃ ॥ ૩૪ ॥ [યજ્ઞઃ]

જે સર્વત્ર વસે છે, સર્વત્ર ફરે છે, મળવા મુશ્કેલ છે, વસવાનો સ્વામી છે, અમર છે, સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, સોનું બનાવનાર છે, યજ્ઞથી પર છે, બધાનું આધાર છે અને ધરાવનારા માં શ્રેષ્ઠ છે.

લોહિતાક્ષો મહાક્ષશ્ચ વિજયાક્ષો વિશારદઃ । સઙ્ગ્રહો નિગ્રહઃ કર્તા સર્પચીરનિવાસનઃ ॥ ૩૫ ॥

જેના આંખો લાલ છે, વિશાળ છે, વિજયી નજર ધરાવે છે, કુશળ છે, એકત્રિત કરનાર છે, નિયંત્રણ કરનાર છે, કર્તા છે અને સાપની ચામડી ધારણ કરનાર છે.

મુખ્યોઽમુખ્યશ્ચ દેહશ્ચ કાહલિઃ સર્વકામદઃ । સર્વકાલપ્રસાદશ્ચ સુબલો બલરૂપધૃત્ ॥ ૩૬ ॥

પ્રભુ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ અને અસામાન્ય છે, સર્વાંગમાં વ્યાપે છે, ઈચ્છિત બધું આપે છે, દરેક સમયે કૃપા કરે છે, અત્યંત બળવાન છે અને બળનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

સર્વકામવરશ્ચૈવ સર્વદઃ સર્વતોમુખઃ । આકાશનિર્વિરૂપશ્ચ નિપાતી હ્યવશઃ ખગઃ ॥ ૩૭ ॥

પ્રભુ સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી પાડે છે, સર્વને આપે છે, સર્વ દિશામાં તેમનું મુખ છે, આકાશ જેવાં નિરાકાર છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, નીચે ઉતરે છે, કોઈ રોકટોક વિના વિહરે છે અને આકાશમાં સંચર કરે છે.

રૌદ્રરૂપોઽમ્શુરાદિત્યો બહુરશ્મિઃ સુવર્ચસી । વસુવેગો મહાવેગો મનોવેગો નિશાચરઃ ॥ ૩૮ ॥

પ્રભુ રૌદ્ર રૂપ ધરાવે છે, સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી છે, અનેક કિરણો ધરાવે છે, પ્રકાશથી ભરપૂર છે, પવન જેવી ઝડપ ધરાવે છે, મહાન ગતિશીલ છે, મન જેવી ઝડપી ગતિ ધરાવે છે અને રાત્રે સંચર કરે છે.

સર્વવાસી શ્રિયાવાસી ઉપદેશકરોઽકરઃ । મુનિરાત્મનિરાલોકઃ સમ્ભગ્નશ્ચ સહસ્રદઃ ॥ ૩૯ ॥

પ્રભુ સર્વમાં વસે છે, શ્રીમાં નિવાસ કરે છે, ઉપદેશ આપે છે, ક્રિયાથી પર છે, મહાન મુનિ છે, પોતે પ્રકાશરૂપ છે, અજ્ઞાનનો નાશ કરે છે અને હજારો દાન આપે છે.

પક્ષી ચ પક્ષરૂપશ્ચ અતિદીપ્તો વિશાં પતિઃ । ઉન્માદો મદનઃ કામો હ્યશ્વત્થોઽર્થકરો યશઃ ॥ ૪૦ ॥

પક્ષી અને પક્ષી જેવું રૂપ ધરાવનાર, અત્યંત તેજસ્વી, જગતનો સ્વામી; ઉન્માદ, કામદેવ, ઇચ્છા, પવિત્ર અશ્વત્થ વૃક્ષ, અર્થ આપનાર અને યશ આપનાર એવા છે.

વામદેવશ્ચ વામશ્ચ પ્રાગ્દક્ષિણશ્ચ વામનઃ । સિદ્ધયોગી મહર્ષિશ્ચ સિદ્ધાર્થઃ સિદ્ધસાધકઃ ॥ ૪૧ ॥

વામદેવ, કોમળ, પૂર્વ અને દક્ષિણ દિશા, નાનકડા રૂપમાં, સિદ્ધ યોગી, મહાન ઋષિ, જેનું કામ સિદ્ધ થયું છે અને સિદ્ધિ આપનાર એવા છે.

ભિક્ષુશ્ચ ભિક્ષુરૂપશ્ચ વિપણો મૃદુરવ્યયઃ । મહાસેનો વિશાખશ્ચ ષષ્ટિભાગો ગવાં પતિઃ ॥ ૪૨ ॥

ભિક્ષુક, ભિક્ષુકનું રૂપ ધારણ કરનાર, વેપારી, કોમળ સ્વભાવના, અવિનાશી; મહાસેન, વિશાખ, છઠ્ઠો ભાગ અને ગાયોના માલિક એવા છે.

વજ્રહસ્તશ્ચ વિષ્કમ્ભી ચમૂસ્તમ્ભન એવ ચ । વૃત્તાવૃત્તકરસ્તાલો મધુર્મધુકલોચનઃ ॥ ૪૩ ॥

વજ્રધારી, આધાર આપનાર, સેના રોકનાર; સારા-ખોટા કર્મ કરનાર, તાડનું વૃક્ષ, મીઠા અને મધ જેવા આંખો ધરાવનાર એવા છે.

વાચસ્પત્યો વાજસનો નિત્યમાશ્રમપૂજિતઃ । [નિત્યમાશ્રિતપૂજિતઃ] બ્રહ્મચારી લોકચારી સર્વચારી વિચારવિત્ ॥ ૪૪ ॥

શબ્દોના સ્વામી, બળવાન, હંમેશા આશ્રમોમાં પૂજાતા, હંમેશા આશ્રય લેનારાઓ દ્વારા પૂજાતા, બ્રહ્મચારી, બધા લોકોમાં ફરતા, સર્વત્ર વિહાર કરતા અને દરેક વાતની ઊંડી સમજ ધરાવનાર.

ઈશાન ઈશ્વરઃ કાલો નિશાચારી પિનાકભૃત્ । નિમિત્તસ્થો નિમિત્તં ચ નન્દિર્નન્દિકરો હરિઃ ॥ ૪૫ ॥

ઉત્તર-પૂર્વના સ્વામી, સર્વશક્તિમાન, સમય સ્વરૂપ, રાત્રે ફરનારા, પિનાક ધારી, દરેક કાર્યના કારણમાં રહેનારા અને પોતે જ કારણ, નંદિ, આનંદ આપનાર, દુઃખ દૂર કરનાર, સિંહ, વિનાશક, સમય, સર્જનહાર અને પિતામહ.

નન્દીશ્વરશ્ચ નન્દી ચ નન્દનો નન્દિવર્ધનઃ । ભગહારી નિહન્તા ચ કાલો બ્રહ્મા પિતામહઃ ॥ ૪૬ ॥

નંદિનાં સ્વામી, પોતે નંદિ, આનંદનો સ્ત્રોત, આનંદ વધારનાર, ભાગ્ય દૂર કરનાર, વિનાશક, સમય, બ્રહ્મા અને પિતામહ.

ચતુર્મુખો મહાલિઙ્ગશ્ચારુલિઙ્ગસ્તથૈવ ચ । લિઙ્ગાધ્યક્ષઃ સુરાધ્યક્ષો યોગાધ્યક્ષો યુગાવહઃ ॥ ૪૭ ॥

ચાર મુખ ધરાવનાર, મહાન લિંગ સ્વરૂપ, સુંદર લિંગ, લિંગના રક્ષક, દેવોના પ્રમુખ, યોગીઓના અધ્યક્ષ અને યુગો લાવનાર.

બીજાધ્યક્ષો બીજકર્તા અધ્યાત્માનુગતો બલઃ । ઇતિહાસઃ સકલ્પશ્ચ ગૌતમોઽથ નિશાકરઃ ॥ ૪૮ ॥

તેઓ બીજના રક્ષક છે, બીજના સર્જક છે, આત્માને અનુસરીને ચાલે છે, શક્તિ સ્વરૂપ છે; તેઓ ઈતિહાસ છે, સંકલ્પ છે, ગૌતમ છે અને રાતના સર્જક છે.

દમ્ભો હ્યદમ્ભો વૈદમ્ભો વશ્યો વશકરઃ કલિઃ । લોકકર્તા પશુપતિર્મહાકર્તા હ્યનૌષધઃ ॥ ૪૯ ॥

તેઓ દંભ છે, દંભથી મુક્ત છે, દંભની છાયાં છે; તેઓ વશમાં રહે છે, વશ કરનાર છે, કળિયુગ છે; તેઓ જગતના સર્જક છે, પશુપતિ છે, મહા સર્જક છે અને કોઈ દવા વગર છે.