શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

દશબાહુસ્ત્વનિમિષો નીલકણ્ઠ ઉમાપતિઃ । વિશ્વરૂપઃ સ્વયં શ્રેષ્ઠો બલવીરો બલો ગણઃ ॥ ૧૧ ॥

તેઓ દસ હાથ ધરાવે છે, ક્યારેય પળકતા નથી, નિલો ગળાવાળા છે, ઉમાના પતિ છે. તેઓ સર્વરૂપ છે, સ્વયં શ્રેષ્ઠ છે, મહાન વીર છે, બળ સ્વરૂપ છે અને ગણોના નેતા છે.

ગણકર્તા ગણપતિર્દિગ્વાસાઃ કામ એવ ચ । મન્ત્રવિત્પરમો મન્ત્રઃ સર્વભાવકરો હરઃ ॥ ૧૨ ॥

જે સર્વે ગણોના સર્જનહાર છે, ગણોના સ્વામી છે, દિશાઓને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરે છે, અને પોતે જ ઇચ્છા સ્વરૂપ છે; જે મંત્રોનો જાણકાર છે, સર્વોત્તમ મંત્ર છે, સર્વ જીવનું સર્જન કરનાર છે અને સર્વ દુઃખોનો નાશક છે.

કમણ્ડલુધરો ધન્વી બાણહસ્તઃ કપાલવાન્ । અશની શતઘ્ની ખડ્ગી પટ્ટિશી ચાયુધી મહાન્ ॥ ૧૩ ॥

જે પોતાના હાથમાં કમંડલુ ધારણ કરે છે, ધનુષ્ય ધારણ કરે છે, બાણો પકડી રાખે છે અને ખોપરી પણ રાખે છે; જે વજ્ર, શતઘ્ની, ખડગ, પટ્ટીશ જેવા શસ્ત્રો ધારણ કરે છે અને શસ્ત્રધારીઓમાં મહાન છે.

સ્રુવહસ્તઃ સુરૂપશ્ચ તેજસ્તેજસ્કરો નિધિઃ । ઉષ્ણીષી ચ સુવક્ત્રશ્ચ ઉદગ્રો વિનતસ્તથા ॥ ૧૪ ॥

જે યજ્ઞની સુવર્ણ ચમચી હાથમાં રાખે છે, સુંદર સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેજને તેજ આપનાર છે અને ખજાનો છે; જે પોતાના માથા પર પાગડી પહેરે છે, સુંદર મુખવાળો છે, ઉન્નત છે અને સાથે નમ્ર પણ છે.

દીર્ઘશ્ચ હરિકેશશ્ચ સુતીર્થઃ કૃષ્ણ એવ ચ । સૃગાલરૂપઃ સિદ્ધાર્થો મુણ્ડઃ સર્વશુભઙ્કરઃ ॥ ૧૫ ॥

જે ઊંચા કદના છે, પીળા વાળ ધરાવે છે, ઉત્તમ તીર્થ છે અને કાળાં પણ છે; જે સિયાળનું રૂપ ધારણ કરે છે, સર્વ સિદ્ધિઓને પ્રાપ્ત કરનાર છે, મુંડન કરેલ છે અને સર્વ શુભતા લાવનાર છે.

અજશ્ચ બહુરૂપશ્ચ ગન્ધધારી કપર્દ્યપિ । ઊર્ધ્વરેતા ઊર્ધ્વલિઙ્ગ ઊર્ધ્વશાયી નભઃસ્થલઃ ॥ ૧૬ ॥

જે જન્મથી રહિત છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, સુગંધથી યુક્ત છે, જટાવાળું શિર ધરાવે છે; જેની શક્તિ ઉપર તરફ વહે છે, જેનું ચિહ્ન પણ ઉપર તરફ છે, જે ઉપર સુવે છે અને જે આકાશ જેટલો વિશાળ છે.

ત્રિજટી ચીરવાસાશ્ચ રુદ્રઃ સેનાપતિર્વિભુઃ । અહશ્ચરો નક્તઞ્ચરસ્તિગ્મમન્યુઃ સુવર્ચસઃ ॥ ૧૭ ॥

જે ત્રણ ગાંઠવાળી જટાવાળાં છે, વાઘનખાળ કે વૃક્ષછાલનાં વસ્ત્ર પહેરે છે, જે રુદ્ર છે, સેનાપતિ છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે; જે દિવસમાં અને રાત્રે પણ વિહરે છે, જે તીવ્ર ક્રોધવાળો છે અને તેજસ્વી છે.

ગજહા દૈત્યહા કાલો લોકધાતા ગુણાકરઃ । સિંહશાર્દૂલરૂપશ્ચ આર્દ્રચર્મામ્બરાવૃતઃ ॥ ૧૮ ॥

જે હાથીનો સંહારક છે, દૈત્યનો વિનાશક છે, સમય સ્વરૂપ છે, જગતને ધારણ કરનાર છે અને ગુણોથી ભરપૂર છે; જે સિંહ અને વાઘનાં રૂપ ધારણ કરે છે અને ભીંજાયેલા ચામડાં પહેરે છે.

કાલયોગી મહાનાદઃ સર્વકામશ્ચતુષ્પથઃ । નિશાચરઃ પ્રેતચારી ભૂતચારી મહેશ્વરઃ ॥ ૧૯ ॥

જે સમયના સ્વામી છે, મહાન ધ્વનિ છે, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર છે, ચાર માર્ગો બતાવનાર છે; જે રાત્રે વિહરે છે, પ્રેતો સાથે ચાલે છે, ભૂતોમાં ફરતો રહે છે અને મહાદેવ છે.

બહુભૂતો બહુધરઃ સ્વર્ભાનુરમિતો ગતિઃ । નૃત્યપ્રિયો નિત્યનર્તો નર્તકઃ સર્વલાલસઃ ॥ ૨૦ ॥

જે અનેક રૂપ ધારણ કરે છે, અનેક રીતે પ્રગટે છે, જે સ્વર્ભાનુ છે અને જેને કોઈ માપી શકે નહીં, જે ચાલ-ચલન સ્વરૂપ છે; જેને નૃત્યમાં આનંદ આવે છે, જે હંમેશા નૃત્ય કરે છે, જે પોતે નૃત્યકાર છે અને સર્વ આનંદનો ભોગવે છે.

ઘોરો મહાતપાઃ પાશો નિત્યો ગિરિરુહો નભઃ । સહસ્રહસ્તો વિજયો વ્યવસાયો હ્યતન્દ્રિતઃ ॥ ૨૧ ॥

જે ભયાનક છે, મહાન તપસ્વી છે, બંધનરૂપ છે, સદા અવિનાશી છે, પર્વતોમાં વસે છે, આકાશ જેવો વ્યાપક છે; જેના હજાર હાથ છે, જે હંમેશા વિજયી છે, દૃઢ નિશ્ચયવાળો છે અને કદી થાકતો નથી.

અધર્ષણો ધર્ષણાત્મા યજ્ઞહા કામનાશકઃ । [મર્ષ] દક્ષયાગાપહારી ચ સુસહો મધ્યમસ્તથા ॥ ૨૨ ॥

જેને કોઈ જીતી શકે નહીં, જે સાહસનું સ્વરૂપ છે, યજ્ઞનો વિનાશક છે, કામના નાશક છે; જે દક્ષનો યજ્ઞ હરાવ્યો, સહનશીલ છે, સહન કરવા યોગ્ય છે અને મધ્યસ્થ પણ છે.

તેજોપહારી બલહા મુદિતોઽર્થોઽજિતોઽવરઃ । ગમ્ભીરઘોષો ગમ્ભીરો ગમ્ભીરબલવાહનઃ ॥ ૨૩ ॥

જે તેજને હરી લે છે, બળનો નાશક છે, હંમેશા આનંદિત રહે છે, અર્થરૂપ છે, અજેય છે, સૌથી નીચો પણ છે; જેના અવાજમાં ઘેરાઈ છે, જે અત્યંત ઊંડો છે અને જેના વાહનનું બળ પણ અપરંપાર છે.

ન્યગ્રોધરૂપો ન્યગ્રોધો વૃક્ષકર્ણસ્થિતિર્વિભુઃ । સુતીક્ષ્ણદશનશ્ચૈવ મહાકાયો મહાનનઃ ॥ ૨૪ ॥

જેની કાયામાં વટવૃક્ષનું રૂપ છે, જે પોતે વટવૃક્ષ છે, જે વૃક્ષોના કાનમાં વસે છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, જેના દાંત બહુ તીક્ષ્ણ છે, શરીર વિશાળ છે અને મોઢું પણ વિશાળ છે.

વિષ્વક્સેનો હરિર્યજ્ઞઃ સમ્યુગાપીડવાહનઃ । તીક્ષ્ણતાપશ્ચ હર્યશ્વઃ સહાયઃ કર્મકાલવિત્ ॥ ૨૫ ॥

જે વિશ્વક્ષેન છે, હરિ છે, યજ્ઞરૂપ છે, યુદ્ધમાં વિજયી વાહન ધરાવે છે, પ્રખર તાપ ધરાવે છે, પીળા ઘોડા ધરાવે છે, સદા સાથી છે અને યોગ્ય સમયે કર્મ જાણે છે.

વિષ્ણુપ્રસાદિતો યજ્ઞઃ સમુદ્રો બડબામુખઃ । હુતાશનસહાયશ્ચ પ્રશાન્તાત્મા હુતાશનઃ ॥ ૨૬ ॥

જે વિષ્ણુ દ્વારા પ્રસન્ન થાય છે, યજ્ઞરૂપ છે, સમુદ્ર છે, અગ્નિના મુખ જેવું છે, અગ્નિદેવના સાથી છે, મન શાંત છે અને પોતે અગ્નિરૂપ છે.

ઉગ્રતેજા મહાતેજા જન્યો વિજયકાલવિત્ । જ્યોતિષામયનં સિદ્ધિઃ સર્વવિગ્રહ એવ ચ ॥ ૨૭ ॥

જેનું તેજ પ્રખર છે, મહાન તેજ ધરાવે છે, સર્વના જન્મનું કારણ છે, વિજયનો સમય જાણે છે, પ્રકાશનું નિવાસસ્થાન છે, સિદ્ધિરૂપ છે અને સર્વ સ્વરૂપ છે.

શિખી મુણ્ડી જટી જ્વાલી મૂર્તિજો મૂર્ધગો બલી । વેણવી પણવી તાલી ખલી કાલકટઙ્કટઃ ॥ ૨૮ ॥

શિખાવાળો, મુંડમાલધારી, જટાવાળો, જ્વાળાવાળો, અનેક રૂપે જન્મેલો, શિરોમણિ, બળવાન, વાંસળી વગાડનાર, ઢોલ વગાડનાર, ઝાંઝ વગાડનાર, ઉગ્ર સ્વરૂપ ધરાવનાર અને કાળાં દાંતવાળો ભયંકર છે.

નક્ષત્રવિગ્રહમતિર્ગુણબુદ્ધિર્લયોઽગમઃ । પ્રજાપતિર્વિશ્વબાહુર્વિભાગઃ સર્વગોઽમુખઃ ॥ ૨૯ ॥

તેઓ નક્ષત્રોના સ્વરૂપ છે, બુદ્ધિ અને સમજણ ધરાવે છે, ગુણોની ઓળખ ધરાવે છે, વિલયરૂપ છે, પહોંચવું અઘરું છે, પ્રજાપતિ છે, સર્વત્ર હાથ ધરાવનાર છે, વિભાજનરૂપ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને મુખ વિનાના છે.

વિમોચનઃ સુસરણો હિરણ્યકવચોદ્ભવઃ । મેઢ્રજો બલચારી ચ મહીચારી સ્રુતસ્તથા ॥ ૩૦ ॥ [મેઘજો]

તેઓ મુક્તિ આપનાર છે, સારો માર્ગ દર્શાવનાર છે, સુવર્ણ કવચ સાથે જન્મેલા છે, લિંગથી જન્મેલા છે, બળથી ચાલનાર છે, ધરતી પર ફરનાર છે અને વહેતા સ્વરૂપ ધરાવે છે.

સર્વતૂર્યનિનાદી ચ સર્વાતોદ્યપરિગ્રહઃ । વ્યાલરૂપો ગુહાવાસી ગુહો માલી તરઙ્ગવિત્ ॥ ૩૧ ॥

તેઓ સર્વ પ્રકારના વાદ્યોના નાદરૂપ છે, બધા વાદ્યોને ગ્રહણ કરનાર છે, સાપના રૂપમાં છે, ગુફામાં વસે છે, રહસ્યમય છે, માળાધારી છે અને તરંગોના જ્ઞાન ધરાવે છે.

ત્રિદશસ્ત્રિકાલધૃક્કર્મસર્વબન્ધવિમોચનઃ । બન્ધનસ્ત્વસુરેન્દ્રાણાં યુધિશત્રુવિનાશનઃ ॥ ૩૨ ॥

ત્રણે લોક અને ત્રણેય સમયને સંભાળનાર, બધા કર્મના બંધનમાંથી મુક્તિ આપનાર, અસુરોના રાજાઓ માટે બંધનરૂપ અને યુદ્ધમાં દુશ્મનોનો નાશ કરનાર છે.

સાઙ્ખ્યપ્રસાદો દુર્વાસાઃ સર્વસાધુનિષેવિતઃ । પ્રસ્કન્દનો વિભાગજ્ઞો અતુલ્યો યજ્ઞભાગવિત્ ॥ ૩૩ ॥

સાંખ્યનો શાંતિરૂપ, મળવા મુશ્કેલ, બધા સારા લોકો દ્વારા પૂજિત, વિજયી, ભેદ જાણનાર, જેવો બીજો કોઈ નથી, અને યજ્ઞના ભાગો જાણનાર છે.

સર્વવાસઃ સર્વચારી દુર્વાસા વાસવોઽમરઃ । હૈમો હેમકરોઽયજ્ઞઃ સર્વધારી ધરોત્તમઃ ॥ ૩૪ ॥ [યજ્ઞઃ]

જે સર્વત્ર વસે છે, સર્વત્ર ફરે છે, મળવા મુશ્કેલ છે, વસવાનો સ્વામી છે, અમર છે, સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, સોનું બનાવનાર છે, યજ્ઞથી પર છે, બધાનું આધાર છે અને ધરાવનારા માં શ્રેષ્ઠ છે.

લોહિતાક્ષો મહાક્ષશ્ચ વિજયાક્ષો વિશારદઃ । સઙ્ગ્રહો નિગ્રહઃ કર્તા સર્પચીરનિવાસનઃ ॥ ૩૫ ॥

જેના આંખો લાલ છે, વિશાળ છે, વિજયી નજર ધરાવે છે, કુશળ છે, એકત્રિત કરનાર છે, નિયંત્રણ કરનાર છે, કર્તા છે અને સાપની ચામડી ધારણ કરનાર છે.

મુખ્યોઽમુખ્યશ્ચ દેહશ્ચ કાહલિઃ સર્વકામદઃ । સર્વકાલપ્રસાદશ્ચ સુબલો બલરૂપધૃત્ ॥ ૩૬ ॥

પ્રભુ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ અને અસામાન્ય છે, સર્વાંગમાં વ્યાપે છે, ઈચ્છિત બધું આપે છે, દરેક સમયે કૃપા કરે છે, અત્યંત બળવાન છે અને બળનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

સર્વકામવરશ્ચૈવ સર્વદઃ સર્વતોમુખઃ । આકાશનિર્વિરૂપશ્ચ નિપાતી હ્યવશઃ ખગઃ ॥ ૩૭ ॥

પ્રભુ સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી પાડે છે, સર્વને આપે છે, સર્વ દિશામાં તેમનું મુખ છે, આકાશ જેવાં નિરાકાર છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, નીચે ઉતરે છે, કોઈ રોકટોક વિના વિહરે છે અને આકાશમાં સંચર કરે છે.

રૌદ્રરૂપોઽમ્શુરાદિત્યો બહુરશ્મિઃ સુવર્ચસી । વસુવેગો મહાવેગો મનોવેગો નિશાચરઃ ॥ ૩૮ ॥

પ્રભુ રૌદ્ર રૂપ ધરાવે છે, સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી છે, અનેક કિરણો ધરાવે છે, પ્રકાશથી ભરપૂર છે, પવન જેવી ઝડપ ધરાવે છે, મહાન ગતિશીલ છે, મન જેવી ઝડપી ગતિ ધરાવે છે અને રાત્રે સંચર કરે છે.

સર્વવાસી શ્રિયાવાસી ઉપદેશકરોઽકરઃ । મુનિરાત્મનિરાલોકઃ સમ્ભગ્નશ્ચ સહસ્રદઃ ॥ ૩૯ ॥

પ્રભુ સર્વમાં વસે છે, શ્રીમાં નિવાસ કરે છે, ઉપદેશ આપે છે, ક્રિયાથી પર છે, મહાન મુનિ છે, પોતે પ્રકાશરૂપ છે, અજ્ઞાનનો નાશ કરે છે અને હજારો દાન આપે છે.