શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

સ્તોત્રમ્ । ઓં સ્થિરઃ સ્થાણુઃ પ્રભુર્ભીમઃ પ્રવરો વરદો વરઃ । સર્વાત્મા સર્વવિખ્યાતઃ સર્વઃ સર્વકરો ભવઃ ॥ ૧ ॥

ઓમ્. એ અડગ છે, અચળ છે, સર્વશક્તિમાન છે, ભયાનક છે, શ્રેષ્ઠ છે, વરદાન આપનાર છે, સર્વોત્તમ છે. એ સર્વમાં વ્યાપક છે, સર્વેમાં પ્રસિદ્ધ છે, સર્વનો આધાર છે, સર્વનું સર્જન કરે છે અને સર્વનો આધારભૂત છે.

જટી ચર્મી શિખણ્ડી ચ સર્વાઙ્ગઃ સર્વભાવનઃ । હરશ્ચ હરિણાક્ષશ્ચ સર્વભૂતહરઃ પ્રભુઃ ॥ ૨ ॥

એ જટાવાળા છે, ચામડું પહેરનાર છે, શિખાવાળા છે, સર્વાંગી છે, સર્વનું પાલનપોષણ કરે છે. એ હર છે, હરણાક્ષ છે, સર્વ જીવને સંહારનાર છે અને સર્વનો સ્વામી છે.

પ્રવૃત્તિશ્ચ નિવૃત્તિશ્ચ નિયતઃ શાશ્વતો ધ્રુવઃ । શ્મશાનવાસી ભગવાન્ ખચરો ગોચરોઽર્દનઃ ॥ ૩ ॥

એ પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ સ્વરૂપ છે, નિયમિત છે, શાશ્વત છે, અડગ છે. એ સ્મશાનમાં વસે છે, આકાશમાં અને ધરતી પર વિહાર કરે છે અને અર્ધદેહી છે.

અભિવાદ્યો મહાકર્મા તપસ્વી ભૂતભાવનઃ । ઉન્મત્તવેષપ્રચ્છન્નઃ સર્વલોકપ્રજાપતિઃ ॥ ૪ ॥

જેને સૌ માન આપે છે, જે મહાન કાર્યો કરે છે, જે તપસ્વી છે અને બધાં જીવનો સર્જક છે; જે પાગલ જેવો દેખાવ રાખે છે પણ બધાં લોક અને પ્રજાનો સ્વામી છે.

મહારૂપો મહાકાયો વૃષરૂપો મહાયશાઃ । મહાત્મા સર્વભૂતાત્મા વિશ્વરૂપો મહાહનુઃ ॥ ૫ ॥

જેનું રૂપ વિશાળ છે, શરીર પણ વિશાળ છે, જે વૃષભનું રૂપ ધારણ કરે છે, જેનું યશ મહાન છે; જે મહાન આત્માવાળો છે, સર્વ જીવોમાં વસે છે, સર્વરૂપ છે અને જેના જડબાં પણ મહાન છે.

લોકપાલોઽન્તર્હિતાત્મા પ્રસાદો હયગર્દભિઃ । પવિત્રં ચ મહાંશ્ચૈવ નિયમો નિયમાશ્રિતઃ ॥ ૬ ॥

જે લોકરક્ષક છે, જેનું સ્વરૂપ ગુપ્ત છે, જે દયાળુ છે, ઘોડા અને ખચ્ચર સાથે છે; જે પવિત્ર અને મહાન છે, જે નિયમ છે અને નિયમમાં રહેનારનો આશરો છે.

સર્વકર્મા સ્વયમ્ભૂત આદિરાદિકરો નિધિઃ । સહસ્રાક્ષો વિશાલાક્ષઃ સોમો નક્ષત્રસાધકઃ ॥ ૭ ॥

જે સર્વ કર્મો કરે છે, પોતે પોતે પ્રગટ થયો છે, જે પ્રથમ છે, શરૂઆતનો પણ આરંભક છે, જે ખજાનો છે; જેની હજાર આંખો છે, વિશાળ આંખો છે, જે સોમ છે અને તારાઓને સિદ્ધ કરનાર છે.

ચન્દ્રઃ સૂર્યઃ શનિઃ કેતુર્ગ્રહો ગ્રહપતિર્વરઃ । અત્રિરત્ર્યા નમસ્કર્તા મૃગબાણાર્પણોઽનઘઃ ॥ ૮ ॥ [આદ્યન્તલયકર્તા ચ]

તેઓ ચાંદ્ર, સૂર્ય, શનિ, કેતુ, બધા ગ્રહો અને ગ્રહોના સ્વામી છે, શ્રેષ્ઠ પણ છે. તેઓ અત્રિ છે, રાત્રિના પૂજક છે, મૃગચિહ્નિત બાણ છોડનાર અને નિષ્પાપ છે. તેઓ શરૂઆત, અંત અને વિલયના સર્જક છે.

મહાતપા ઘોરતપા અદીનો દીનસાધકઃ । સંવત્સરકરો મન્ત્રઃ પ્રમાણં પરમં તપઃ ॥ ૯ ॥

તેઓ મહાન તપસ્વી છે, ભયાનક તપ ધરાવે છે, ક્યારેય નિરાધાર નથી અને નિરાધારને પુરા પાડે છે. તેઓ વર્ષના સર્જક છે, મંત્ર સ્વરૂપ છે, સર્વોત્તમ માપદંડ છે અને સર્વોચ્ચ તપ છે.

યોગી યોજ્યો મહાબીજો મહારેતા મહાબલઃ । સુવર્ણરેતાઃ સર્વજ્ઞઃ સુબીજો બીજવાહનઃ ॥ ૧૦ ॥

તેઓ યોગી છે, જોડાવા યોગ્ય છે, મહાન બીજ છે, મહાન પૌરૂષ ધરાવે છે, મહાન બળવાન છે. તેઓ સુવર્ણ બીજ ધરાવે છે, સર્વજ્ઞ છે, શ્રેષ્ઠ બીજવાળા છે અને બીજના વાહક છે.

દશબાહુસ્ત્વનિમિષો નીલકણ્ઠ ઉમાપતિઃ । વિશ્વરૂપઃ સ્વયં શ્રેષ્ઠો બલવીરો બલો ગણઃ ॥ ૧૧ ॥

તેઓ દસ હાથ ધરાવે છે, ક્યારેય પળકતા નથી, નિલો ગળાવાળા છે, ઉમાના પતિ છે. તેઓ સર્વરૂપ છે, સ્વયં શ્રેષ્ઠ છે, મહાન વીર છે, બળ સ્વરૂપ છે અને ગણોના નેતા છે.

ગણકર્તા ગણપતિર્દિગ્વાસાઃ કામ એવ ચ । મન્ત્રવિત્પરમો મન્ત્રઃ સર્વભાવકરો હરઃ ॥ ૧૨ ॥

જે સર્વે ગણોના સર્જનહાર છે, ગણોના સ્વામી છે, દિશાઓને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરે છે, અને પોતે જ ઇચ્છા સ્વરૂપ છે; જે મંત્રોનો જાણકાર છે, સર્વોત્તમ મંત્ર છે, સર્વ જીવનું સર્જન કરનાર છે અને સર્વ દુઃખોનો નાશક છે.

કમણ્ડલુધરો ધન્વી બાણહસ્તઃ કપાલવાન્ । અશની શતઘ્ની ખડ્ગી પટ્ટિશી ચાયુધી મહાન્ ॥ ૧૩ ॥

જે પોતાના હાથમાં કમંડલુ ધારણ કરે છે, ધનુષ્ય ધારણ કરે છે, બાણો પકડી રાખે છે અને ખોપરી પણ રાખે છે; જે વજ્ર, શતઘ્ની, ખડગ, પટ્ટીશ જેવા શસ્ત્રો ધારણ કરે છે અને શસ્ત્રધારીઓમાં મહાન છે.

સ્રુવહસ્તઃ સુરૂપશ્ચ તેજસ્તેજસ્કરો નિધિઃ । ઉષ્ણીષી ચ સુવક્ત્રશ્ચ ઉદગ્રો વિનતસ્તથા ॥ ૧૪ ॥

જે યજ્ઞની સુવર્ણ ચમચી હાથમાં રાખે છે, સુંદર સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેજને તેજ આપનાર છે અને ખજાનો છે; જે પોતાના માથા પર પાગડી પહેરે છે, સુંદર મુખવાળો છે, ઉન્નત છે અને સાથે નમ્ર પણ છે.

દીર્ઘશ્ચ હરિકેશશ્ચ સુતીર્થઃ કૃષ્ણ એવ ચ । સૃગાલરૂપઃ સિદ્ધાર્થો મુણ્ડઃ સર્વશુભઙ્કરઃ ॥ ૧૫ ॥

જે ઊંચા કદના છે, પીળા વાળ ધરાવે છે, ઉત્તમ તીર્થ છે અને કાળાં પણ છે; જે સિયાળનું રૂપ ધારણ કરે છે, સર્વ સિદ્ધિઓને પ્રાપ્ત કરનાર છે, મુંડન કરેલ છે અને સર્વ શુભતા લાવનાર છે.

અજશ્ચ બહુરૂપશ્ચ ગન્ધધારી કપર્દ્યપિ । ઊર્ધ્વરેતા ઊર્ધ્વલિઙ્ગ ઊર્ધ્વશાયી નભઃસ્થલઃ ॥ ૧૬ ॥

જે જન્મથી રહિત છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, સુગંધથી યુક્ત છે, જટાવાળું શિર ધરાવે છે; જેની શક્તિ ઉપર તરફ વહે છે, જેનું ચિહ્ન પણ ઉપર તરફ છે, જે ઉપર સુવે છે અને જે આકાશ જેટલો વિશાળ છે.

ત્રિજટી ચીરવાસાશ્ચ રુદ્રઃ સેનાપતિર્વિભુઃ । અહશ્ચરો નક્તઞ્ચરસ્તિગ્મમન્યુઃ સુવર્ચસઃ ॥ ૧૭ ॥

જે ત્રણ ગાંઠવાળી જટાવાળાં છે, વાઘનખાળ કે વૃક્ષછાલનાં વસ્ત્ર પહેરે છે, જે રુદ્ર છે, સેનાપતિ છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે; જે દિવસમાં અને રાત્રે પણ વિહરે છે, જે તીવ્ર ક્રોધવાળો છે અને તેજસ્વી છે.

ગજહા દૈત્યહા કાલો લોકધાતા ગુણાકરઃ । સિંહશાર્દૂલરૂપશ્ચ આર્દ્રચર્મામ્બરાવૃતઃ ॥ ૧૮ ॥

જે હાથીનો સંહારક છે, દૈત્યનો વિનાશક છે, સમય સ્વરૂપ છે, જગતને ધારણ કરનાર છે અને ગુણોથી ભરપૂર છે; જે સિંહ અને વાઘનાં રૂપ ધારણ કરે છે અને ભીંજાયેલા ચામડાં પહેરે છે.

કાલયોગી મહાનાદઃ સર્વકામશ્ચતુષ્પથઃ । નિશાચરઃ પ્રેતચારી ભૂતચારી મહેશ્વરઃ ॥ ૧૯ ॥

જે સમયના સ્વામી છે, મહાન ધ્વનિ છે, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર છે, ચાર માર્ગો બતાવનાર છે; જે રાત્રે વિહરે છે, પ્રેતો સાથે ચાલે છે, ભૂતોમાં ફરતો રહે છે અને મહાદેવ છે.

બહુભૂતો બહુધરઃ સ્વર્ભાનુરમિતો ગતિઃ । નૃત્યપ્રિયો નિત્યનર્તો નર્તકઃ સર્વલાલસઃ ॥ ૨૦ ॥

જે અનેક રૂપ ધારણ કરે છે, અનેક રીતે પ્રગટે છે, જે સ્વર્ભાનુ છે અને જેને કોઈ માપી શકે નહીં, જે ચાલ-ચલન સ્વરૂપ છે; જેને નૃત્યમાં આનંદ આવે છે, જે હંમેશા નૃત્ય કરે છે, જે પોતે નૃત્યકાર છે અને સર્વ આનંદનો ભોગવે છે.

ઘોરો મહાતપાઃ પાશો નિત્યો ગિરિરુહો નભઃ । સહસ્રહસ્તો વિજયો વ્યવસાયો હ્યતન્દ્રિતઃ ॥ ૨૧ ॥

જે ભયાનક છે, મહાન તપસ્વી છે, બંધનરૂપ છે, સદા અવિનાશી છે, પર્વતોમાં વસે છે, આકાશ જેવો વ્યાપક છે; જેના હજાર હાથ છે, જે હંમેશા વિજયી છે, દૃઢ નિશ્ચયવાળો છે અને કદી થાકતો નથી.

અધર્ષણો ધર્ષણાત્મા યજ્ઞહા કામનાશકઃ । [મર્ષ] દક્ષયાગાપહારી ચ સુસહો મધ્યમસ્તથા ॥ ૨૨ ॥

જેને કોઈ જીતી શકે નહીં, જે સાહસનું સ્વરૂપ છે, યજ્ઞનો વિનાશક છે, કામના નાશક છે; જે દક્ષનો યજ્ઞ હરાવ્યો, સહનશીલ છે, સહન કરવા યોગ્ય છે અને મધ્યસ્થ પણ છે.

તેજોપહારી બલહા મુદિતોઽર્થોઽજિતોઽવરઃ । ગમ્ભીરઘોષો ગમ્ભીરો ગમ્ભીરબલવાહનઃ ॥ ૨૩ ॥

જે તેજને હરી લે છે, બળનો નાશક છે, હંમેશા આનંદિત રહે છે, અર્થરૂપ છે, અજેય છે, સૌથી નીચો પણ છે; જેના અવાજમાં ઘેરાઈ છે, જે અત્યંત ઊંડો છે અને જેના વાહનનું બળ પણ અપરંપાર છે.

ન્યગ્રોધરૂપો ન્યગ્રોધો વૃક્ષકર્ણસ્થિતિર્વિભુઃ । સુતીક્ષ્ણદશનશ્ચૈવ મહાકાયો મહાનનઃ ॥ ૨૪ ॥

જેની કાયામાં વટવૃક્ષનું રૂપ છે, જે પોતે વટવૃક્ષ છે, જે વૃક્ષોના કાનમાં વસે છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, જેના દાંત બહુ તીક્ષ્ણ છે, શરીર વિશાળ છે અને મોઢું પણ વિશાળ છે.

વિષ્વક્સેનો હરિર્યજ્ઞઃ સમ્યુગાપીડવાહનઃ । તીક્ષ્ણતાપશ્ચ હર્યશ્વઃ સહાયઃ કર્મકાલવિત્ ॥ ૨૫ ॥

જે વિશ્વક્ષેન છે, હરિ છે, યજ્ઞરૂપ છે, યુદ્ધમાં વિજયી વાહન ધરાવે છે, પ્રખર તાપ ધરાવે છે, પીળા ઘોડા ધરાવે છે, સદા સાથી છે અને યોગ્ય સમયે કર્મ જાણે છે.

વિષ્ણુપ્રસાદિતો યજ્ઞઃ સમુદ્રો બડબામુખઃ । હુતાશનસહાયશ્ચ પ્રશાન્તાત્મા હુતાશનઃ ॥ ૨૬ ॥

જે વિષ્ણુ દ્વારા પ્રસન્ન થાય છે, યજ્ઞરૂપ છે, સમુદ્ર છે, અગ્નિના મુખ જેવું છે, અગ્નિદેવના સાથી છે, મન શાંત છે અને પોતે અગ્નિરૂપ છે.

ઉગ્રતેજા મહાતેજા જન્યો વિજયકાલવિત્ । જ્યોતિષામયનં સિદ્ધિઃ સર્વવિગ્રહ એવ ચ ॥ ૨૭ ॥

જેનું તેજ પ્રખર છે, મહાન તેજ ધરાવે છે, સર્વના જન્મનું કારણ છે, વિજયનો સમય જાણે છે, પ્રકાશનું નિવાસસ્થાન છે, સિદ્ધિરૂપ છે અને સર્વ સ્વરૂપ છે.

શિખી મુણ્ડી જટી જ્વાલી મૂર્તિજો મૂર્ધગો બલી । વેણવી પણવી તાલી ખલી કાલકટઙ્કટઃ ॥ ૨૮ ॥

શિખાવાળો, મુંડમાલધારી, જટાવાળો, જ્વાળાવાળો, અનેક રૂપે જન્મેલો, શિરોમણિ, બળવાન, વાંસળી વગાડનાર, ઢોલ વગાડનાર, ઝાંઝ વગાડનાર, ઉગ્ર સ્વરૂપ ધરાવનાર અને કાળાં દાંતવાળો ભયંકર છે.

નક્ષત્રવિગ્રહમતિર્ગુણબુદ્ધિર્લયોઽગમઃ । પ્રજાપતિર્વિશ્વબાહુર્વિભાગઃ સર્વગોઽમુખઃ ॥ ૨૯ ॥

તેઓ નક્ષત્રોના સ્વરૂપ છે, બુદ્ધિ અને સમજણ ધરાવે છે, ગુણોની ઓળખ ધરાવે છે, વિલયરૂપ છે, પહોંચવું અઘરું છે, પ્રજાપતિ છે, સર્વત્ર હાથ ધરાવનાર છે, વિભાજનરૂપ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને મુખ વિનાના છે.