શ્રીશિવસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

स्तोत्रम् । ओं स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भीमः प्रवरो वरदो वरः । सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः ॥ १ ॥

ઓમ્. એ અડગ છે, અચળ છે, સર્વશક્તિમાન છે, ભયાનક છે, શ્રેષ્ઠ છે, વરદાન આપનાર છે, સર્વોત્તમ છે. એ સર્વમાં વ્યાપક છે, સર્વેમાં પ્રસિદ્ધ છે, સર્વનો આધાર છે, સર્વનું સર્જન કરે છે અને સર્વનો આધારભૂત છે.

जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाङ्गः सर्वभावनः । हरश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः प्रभुः ॥ २ ॥

એ જટાવાળા છે, ચામડું પહેરનાર છે, શિખાવાળા છે, સર્વાંગી છે, સર્વનું પાલનપોષણ કરે છે. એ હર છે, હરણાક્ષ છે, સર્વ જીવને સંહારનાર છે અને સર્વનો સ્વામી છે.

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः । श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरोऽर्दनः ॥ ३ ॥

એ પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ સ્વરૂપ છે, નિયમિત છે, શાશ્વત છે, અડગ છે. એ સ્મશાનમાં વસે છે, આકાશમાં અને ધરતી પર વિહાર કરે છે અને અર્ધદેહી છે.

अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः । उन्मत्तवेषप्रच्छन्नः सर्वलोकप्रजापतिः ॥ ४ ॥

જેને સૌ માન આપે છે, જે મહાન કાર્યો કરે છે, જે તપસ્વી છે અને બધાં જીવનો સર્જક છે; જે પાગલ જેવો દેખાવ રાખે છે પણ બધાં લોક અને પ્રજાનો સ્વામી છે.

महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशाः । महात्मा सर्वभूतात्मा विश्वरूपो महाहनुः ॥ ५ ॥

જેનું રૂપ વિશાળ છે, શરીર પણ વિશાળ છે, જે વૃષભનું રૂપ ધારણ કરે છે, જેનું યશ મહાન છે; જે મહાન આત્માવાળો છે, સર્વ જીવોમાં વસે છે, સર્વરૂપ છે અને જેના જડબાં પણ મહાન છે.

लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादो हयगर्दभिः । पवित्रं च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः ॥ ६ ॥

જે લોકરક્ષક છે, જેનું સ્વરૂપ ગુપ્ત છે, જે દયાળુ છે, ઘોડા અને ખચ્ચર સાથે છે; જે પવિત્ર અને મહાન છે, જે નિયમ છે અને નિયમમાં રહેનારનો આશરો છે.

सर्वकर्मा स्वयम्भूत आदिरादिकरो निधिः । सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः ॥ ७ ॥

જે સર્વ કર્મો કરે છે, પોતે પોતે પ્રગટ થયો છે, જે પ્રથમ છે, શરૂઆતનો પણ આરંભક છે, જે ખજાનો છે; જેની હજાર આંખો છે, વિશાળ આંખો છે, જે સોમ છે અને તારાઓને સિદ્ધ કરનાર છે.

चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वरः । अत्रिरत्र्या नमस्कर्ता मृगबाणार्पणोऽनघः ॥ ८ ॥ [आद्यन्तलयकर्ता च]

તેઓ ચાંદ્ર, સૂર્ય, શનિ, કેતુ, બધા ગ્રહો અને ગ્રહોના સ્વામી છે, શ્રેષ્ઠ પણ છે. તેઓ અત્રિ છે, રાત્રિના પૂજક છે, મૃગચિહ્નિત બાણ છોડનાર અને નિષ્પાપ છે. તેઓ શરૂઆત, અંત અને વિલયના સર્જક છે.

महातपा घोरतपा अदीनो दीनसाधकः । संवत्सरकरो मन्त्रः प्रमाणं परमं तपः ॥ ९ ॥

તેઓ મહાન તપસ્વી છે, ભયાનક તપ ધરાવે છે, ક્યારેય નિરાધાર નથી અને નિરાધારને પુરા પાડે છે. તેઓ વર્ષના સર્જક છે, મંત્ર સ્વરૂપ છે, સર્વોત્તમ માપદંડ છે અને સર્વોચ્ચ તપ છે.

योगी योज्यो महाबीजो महारेता महाबलः । सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो बीजवाहनः ॥ १० ॥

તેઓ યોગી છે, જોડાવા યોગ્ય છે, મહાન બીજ છે, મહાન પૌરૂષ ધરાવે છે, મહાન બળવાન છે. તેઓ સુવર્ણ બીજ ધરાવે છે, સર્વજ્ઞ છે, શ્રેષ્ઠ બીજવાળા છે અને બીજના વાહક છે.

दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः । विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलवीरो बलो गणः ॥ ११ ॥

તેઓ દસ હાથ ધરાવે છે, ક્યારેય પળકતા નથી, નિલો ગળાવાળા છે, ઉમાના પતિ છે. તેઓ સર્વરૂપ છે, સ્વયં શ્રેષ્ઠ છે, મહાન વીર છે, બળ સ્વરૂપ છે અને ગણોના નેતા છે.

गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च । मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः ॥ १२ ॥

જે સર્વે ગણોના સર્જનહાર છે, ગણોના સ્વામી છે, દિશાઓને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરે છે, અને પોતે જ ઇચ્છા સ્વરૂપ છે; જે મંત્રોનો જાણકાર છે, સર્વોત્તમ મંત્ર છે, સર્વ જીવનું સર્જન કરનાર છે અને સર્વ દુઃખોનો નાશક છે.

कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान् । अशनी शतघ्नी खड्गी पट्‍टिशी चायुधी महान् ॥ १३ ॥

જે પોતાના હાથમાં કમંડલુ ધારણ કરે છે, ધનુષ્ય ધારણ કરે છે, બાણો પકડી રાખે છે અને ખોપરી પણ રાખે છે; જે વજ્ર, શતઘ્ની, ખડગ, પટ્ટીશ જેવા શસ્ત્રો ધારણ કરે છે અને શસ્ત્રધારીઓમાં મહાન છે.

स्रुवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः । उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा ॥ १४ ॥

જે યજ્ઞની સુવર્ણ ચમચી હાથમાં રાખે છે, સુંદર સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેજને તેજ આપનાર છે અને ખજાનો છે; જે પોતાના માથા પર પાગડી પહેરે છે, સુંદર મુખવાળો છે, ઉન્નત છે અને સાથે નમ્ર પણ છે.

दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च । सृगालरूपः सिद्धार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः ॥ १५ ॥

જે ઊંચા કદના છે, પીળા વાળ ધરાવે છે, ઉત્તમ તીર્થ છે અને કાળાં પણ છે; જે સિયાળનું રૂપ ધારણ કરે છે, સર્વ સિદ્ધિઓને પ્રાપ્ત કરનાર છે, મુંડન કરેલ છે અને સર્વ શુભતા લાવનાર છે.

अजश्च बहुरूपश्च गन्धधारी कपर्द्यपि । ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्वशायी नभःस्थलः ॥ १६ ॥

જે જન્મથી રહિત છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, સુગંધથી યુક્ત છે, જટાવાળું શિર ધરાવે છે; જેની શક્તિ ઉપર તરફ વહે છે, જેનું ચિહ્ન પણ ઉપર તરફ છે, જે ઉપર સુવે છે અને જે આકાશ જેટલો વિશાળ છે.

त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः । अहश्चरो नक्तञ्चरस्तिग्ममन्युः सुवर्चसः ॥ १७ ॥

જે ત્રણ ગાંઠવાળી જટાવાળાં છે, વાઘનખાળ કે વૃક્ષછાલનાં વસ્ત્ર પહેરે છે, જે રુદ્ર છે, સેનાપતિ છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે; જે દિવસમાં અને રાત્રે પણ વિહરે છે, જે તીવ્ર ક્રોધવાળો છે અને તેજસ્વી છે.

गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः । सिंहशार्दूलरूपश्च आर्द्रचर्माम्बरावृतः ॥ १८ ॥

જે હાથીનો સંહારક છે, દૈત્યનો વિનાશક છે, સમય સ્વરૂપ છે, જગતને ધારણ કરનાર છે અને ગુણોથી ભરપૂર છે; જે સિંહ અને વાઘનાં રૂપ ધારણ કરે છે અને ભીંજાયેલા ચામડાં પહેરે છે.

कालयोगी महानादः सर्वकामश्चतुष्पथः । निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः ॥ १९ ॥

જે સમયના સ્વામી છે, મહાન ધ્વનિ છે, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર છે, ચાર માર્ગો બતાવનાર છે; જે રાત્રે વિહરે છે, પ્રેતો સાથે ચાલે છે, ભૂતોમાં ફરતો રહે છે અને મહાદેવ છે.

बहुभूतो बहुधरः स्वर्भानुरमितो गतिः । नृत्यप्रियो नित्यनर्तो नर्तकः सर्वलालसः ॥ २० ॥

જે અનેક રૂપ ધારણ કરે છે, અનેક રીતે પ્રગટે છે, જે સ્વર્ભાનુ છે અને જેને કોઈ માપી શકે નહીં, જે ચાલ-ચલન સ્વરૂપ છે; જેને નૃત્યમાં આનંદ આવે છે, જે હંમેશા નૃત્ય કરે છે, જે પોતે નૃત્યકાર છે અને સર્વ આનંદનો ભોગવે છે.

घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरिरुहो नभः । सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः ॥ २१ ॥

જે ભયાનક છે, મહાન તપસ્વી છે, બંધનરૂપ છે, સદા અવિનાશી છે, પર્વતોમાં વસે છે, આકાશ જેવો વ્યાપક છે; જેના હજાર હાથ છે, જે હંમેશા વિજયી છે, દૃઢ નિશ્ચયવાળો છે અને કદી થાકતો નથી.

अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः । [मर्ष] दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा ॥ २२ ॥

જેને કોઈ જીતી શકે નહીં, જે સાહસનું સ્વરૂપ છે, યજ્ઞનો વિનાશક છે, કામના નાશક છે; જે દક્ષનો યજ્ઞ હરાવ્યો, સહનશીલ છે, સહન કરવા યોગ્ય છે અને મધ્યસ્થ પણ છે.

तेजोपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितोऽवरः । गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः ॥ २३ ॥

જે તેજને હરી લે છે, બળનો નાશક છે, હંમેશા આનંદિત રહે છે, અર્થરૂપ છે, અજેય છે, સૌથી નીચો પણ છે; જેના અવાજમાં ઘેરાઈ છે, જે અત્યંત ઊંડો છે અને જેના વાહનનું બળ પણ અપરંપાર છે.

न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः । सुतीक्ष्णदशनश्चैव महाकायो महाननः ॥ २४ ॥

જેની કાયામાં વટવૃક્ષનું રૂપ છે, જે પોતે વટવૃક્ષ છે, જે વૃક્ષોના કાનમાં વસે છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, જેના દાંત બહુ તીક્ષ્ણ છે, શરીર વિશાળ છે અને મોઢું પણ વિશાળ છે.

विष्वक्सेनो हरिर्यज्ञः सम्युगापीडवाहनः । तीक्ष्णतापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् ॥ २५ ॥

જે વિશ્વક્ષેન છે, હરિ છે, યજ્ઞરૂપ છે, યુદ્ધમાં વિજયી વાહન ધરાવે છે, પ્રખર તાપ ધરાવે છે, પીળા ઘોડા ધરાવે છે, સદા સાથી છે અને યોગ્ય સમયે કર્મ જાણે છે.

विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो बडबामुखः । हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः ॥ २६ ॥

જે વિષ્ણુ દ્વારા પ્રસન્ન થાય છે, યજ્ઞરૂપ છે, સમુદ્ર છે, અગ્નિના મુખ જેવું છે, અગ્નિદેવના સાથી છે, મન શાંત છે અને પોતે અગ્નિરૂપ છે.

उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित् । ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च ॥ २७ ॥

જેનું તેજ પ્રખર છે, મહાન તેજ ધરાવે છે, સર્વના જન્મનું કારણ છે, વિજયનો સમય જાણે છે, પ્રકાશનું નિવાસસ્થાન છે, સિદ્ધિરૂપ છે અને સર્વ સ્વરૂપ છે.

शिखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्धगो बली । वेणवी पणवी ताली खली कालकटङ्कटः ॥ २८ ॥

શિખાવાળો, મુંડમાલધારી, જટાવાળો, જ્વાળાવાળો, અનેક રૂપે જન્મેલો, શિરોમણિ, બળવાન, વાંસળી વગાડનાર, ઢોલ વગાડનાર, ઝાંઝ વગાડનાર, ઉગ્ર સ્વરૂપ ધરાવનાર અને કાળાં દાંતવાળો ભયંકર છે.

नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयोऽगमः । प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोऽमुखः ॥ २९ ॥

તેઓ નક્ષત્રોના સ્વરૂપ છે, બુદ્ધિ અને સમજણ ધરાવે છે, ગુણોની ઓળખ ધરાવે છે, વિલયરૂપ છે, પહોંચવું અઘરું છે, પ્રજાપતિ છે, સર્વત્ર હાથ ધરાવનાર છે, વિભાજનરૂપ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને મુખ વિનાના છે.