పురుషసూక్తమ్

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् | उतामृतत्वस्येशानो यद्न्नेनातिरोहति

ఈ లోకంలో ఉన్నదీ, ఉండబోయేదీ అన్నీ పురుషుడే. ఆయన అమృతత్వానికి అధిపతి; ఆ అమృతత్వం అన్నద్వారా పెరుగుతుంది.

एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः | पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि

ఇంతటి మహిమ ఉన్నా, పురుషుడు ఇంకా గొప్పవాడు. అన్ని ప్రాణులు ఆయనలో నాలుగవ భాగం మాత్రమే; మిగతా మూడు భాగాలు అమరత్వంగా ఆకాశంలో ఉన్నాయి.

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः | ततो विष्वड्व्यक्रामत्साशनानशने अभि

పురుషుని మూడు భాగాలు పైకి ఎగబాకాయి; ఒక భాగం మళ్లీ ఈ లోకంలోనే మిగిలింది. ఆ భాగం నుంచి ఆయన అన్నింటిలో వ్యాపించాడు—తినేవాటిలోనూ, తినని వాటిలోనూ.

तस्माद्विराळजायत विराजो अधिपूरुषः | स जातो अत्यरिच्यत पश्चाभ्दूमिमथो पुरः

ఆ పరమాత్మ నుండి విరాట్ జన్మించింది. విరాట్ నుండి ఆ ఆదిపురుషుడు పుట్టాడు. ఆయన పుట్టిన తరువాత, నీళ్లకు ముందు, వెనుక రెండింటికీ దాటి విస్తరించాడు.

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत | वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धवि:

ఆ పురుషుణ్ని హవిగా చేసి దేవతలు యజ్ఞం నిర్వహించారు. వసంతకాలం నెయ్యిగా, గ్రీష్మకాలం ఇంధనంగా, శరదృతువు హవిగా అయ్యాయి.

तं यज्ञं बहिर्षि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः | तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये

ఆ యజ్ఞాన్ని, మొదట పుట్టిన పురుషుణ్ని, యజ్ఞవేదికపై ప్రతిష్టించారు. ఆ యజ్ఞంతో దేవతలు, సాధ్యులు, ఋషులు యజ్ఞం చేశారు.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् | पशून्तांश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये

ఆ సమస్త హవులు సమర్పించిన యజ్ఞం నుండి నెయ్యి ఏర్పడింది. ఆయన గాలిలో ఉండే జంతువులను, అడవిలో ఉండే జంతువులను, గ్రామాల్లో ఉండే జంతువులను సృష్టించాడు.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे | छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत

ఆ యజ్ఞంలో అన్నీ సమర్పించబడినప్పుడు, అక్కడినుంచి ఋగ్వేదం, సామవేదం, యజుర్వేదం పుట్టాయి. అలాగే అక్కడినుంచి ఛందస్సులు కూడా ఉద్భవించాయి.

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः | गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः

అక్కడినుంచి గుర్రాలు, రెండు వరుసల పళ్లున్న జంతువులు పుట్టాయి. అక్కడినుంచి ఆవులు, మేకలు, గొర్రెలు కూడా జన్మించాయి.

यत्पुरुषं व्यदधु: कतिधा व्यकल्पयन् | मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरु पादा उच्येते

పురుషుడిని విభజించినప్పుడు, ఎంత భాగాలుగా చేసారు? ఆయన ముఖం ఏది, చేతులు ఏవి, తొడలు, కాలులు ఏవి అని పిలిచారు?

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः | ऊरुतदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत

ఆయన ముఖం బ్రాహ్మణుడయ్యాడు, చేతులు రాజన్యులు అయ్యారు, తొడలు వైశ్యులు అయ్యారు, కాలులనుండి శూద్రుడు పుట్టాడు.

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो: सूर्यो अजायत | मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत

ఆ పరుషుని మనసు నుండి చంద్రుడు పుట్టాడు; ఆయన కన్ను నుండి సూర్యుడు వెలిసాడు. ఆయన నోటి నుండి ఇంద్రుడు, అగ్ని ఉద్భవించారు; ఆయన ఊపిరి నుండి వాయువు జన్మించాడు.

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्षणो द्यौ: समवर्तत | पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँअकल्पयन्

ఆయన నాభి నుండి మధ్యలోని ఆకాశం ఏర్పడింది; తల నుండి పరలోకం విస్తరించింది. ఆయన పాదాల నుండి భూమి పుట్టింది; చెవుల నుండి దిక్కులు ఏర్పడ్డాయి — ఇలా లోకాలను సృష్టించారు.

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रि: सप्त समिधः कृता: | देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्

ఆ పరుషుని చుట్టూ ఏడు కట్టెలు వేసారు, మూడు మూడు సార్లు ఏడు సమిధలు సిద్ధం చేసారు. దేవతలు యజ్ఞం చేస్తూ, పరుషుని యజ్ఞపశువుగా కట్టారు.

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् | ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्या: सन्ति देवा:

దేవతలు యజ్ఞంతో యజ్ఞాన్ని ఆచరించారు; ఇవే మొదటి ధర్మకర్మలు అయ్యాయి. ఆ మహిమాన్వితులు, పూర్వకాలంలో ఉన్న సాధ్యదేవతలు నివసించే పరమ లోకాన్ని చేరారు.