पुरुषसूक्तम्

श्रूयतां पुरुषस्य महिमा। सः पुरुषः सहस्रशिराः सहस्रचक्षुः सहस्रपादः सर्वतः पृथिवीं वितत्य दशाङ्गुलं अतिशयेन व्याप्य स्थितवान्। यः किलेदं सर्वं—यद्भूतं यच्च भव्यम्—स एवायं पुरुषः, स चामृतस्य ईश्वरः, अन्नेन वृद्धिं लभमानस्य। एषा तु पुरुषस्य महिमा, किन्तु सः पुरुषः एतत् अत्येति; सर्वाणि भूतानि तस्य चतुर्थांशः, त्रीणि तु पादानि अमृतं दिवि स्थितानि। त्रीणि पादानि पुरुषः ऊर्ध्वं उदतिष्ठत्, पुनश्चैकं पादं इहावतिष्ठत्; तस्मात् सः सर्वतः प्रसृतः, यत् भुङ्क्ते यच्च न भुङ्क्ते तत्र। तस्मात् विराड् अजायत, विराजः पुरुषः अजायत। जातः सः पुरुषः अप्सु प्रत्यान्तरं प्रत्यान्तरे च व्याप्तवान्। तं पुरुषं हविरूपं कृत्वा देवा यज्ञं अकरोत्; वसन्तः आज्यं, ग्रीष्मः इन्धनं, शरद् हविः अभवत्। ते देवा प्रथमजातं पुरुषं कुशेषु संस्कृत्य सिञ्चन्तः, तेनैव देवा साध्या ऋषयः च यज्ञं अकरोत्। तस्मात् यज्ञात् सर्वहुतात् संपृष्टं घृतं अजायत; तेन पशवः उत्पन्नाः—वायव्या, अरण्यकाः, ग्राम्याश्च। तस्मात् यज्ञात् सर्वहुतात् ऋचः साम यजूंषि च अजायन्त; छन्दांसि अपि तस्माद् उत्पन्नानि। तस्मात् अश्वाः अजायन्त, यानि द्विप्रधन्तराणि; गावः तस्मात्, अजावयः च। यदा ते पुरुषं विततम्, कतिधा विविधुः? किं तस्य मुखम्, किं बाहू, किं ऊरू, पदानि किम् इति? तस्य मुखात् ब्राह्मणः, बाहू राजन्यः कृतः, ऊरू तस्य वैश्यः, पद्भ्यां शूद्रः अजायत। चन्द्रमाः मनसः जातः, चक्षोः सूर्यः अजायत; मुखात् इन्द्राग्नी, प्राणात् वायुः जातः। नाभ्याः आसीदन्तरिक्षं, शीर्ष्णः द्यौः समवर्तत; पद्भ्यां भूमिः, कर्णाभ्यां दिशः—एवं लोकान् अकल्पयन्। सप्तास्यासन् परिधयः, त्रिः सप्त समिधः कृताः; देवा यज्ञं तन् बन्धन् पुरुषं पशुम्। यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः, तानि धर्माणि प्रथमानि आसन्। ते महात्मानः स्वर्गं प्राप्तवन्तः, यत्र पूर्वे साध्याः देवाः तिष्ठन्ति।