ਪੁਰੁषਸੂਕ੍ਤਮ੍

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् | उतामृतत्वस्येशानो यद्न्नेनातिरोहति

ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਪੁਰਖ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।

एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः | पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि

ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਖ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਉਸਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਮਰ ਹਨ।

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः | ततो विष्वड्व्यक्रामत्साशनानशने अभि

ਪੁਰਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਨਾ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ।

तस्माद्विराळजायत विराजो अधिपूरुषः | स जातो अत्यरिच्यत पश्चाभ्दूमिमथो पुरः

ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਰਾਜ਼ ਜਨਮਿਆ; ਵਿਰਾਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਢਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਨਮ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ।

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत | वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धवि:

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ। ਬਸੰਤ ਉਸ ਦੀ ਘੀ ਬਣੀ, ਗਰਮੀ ਲੱਕੜ ਬਣੀ, ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਹਵਿਸ਼ ਬਣੀ।

तं यज्ञं बहिर्षि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः | तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये

ਉਹ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਜਨ ਵਾਲੀ ਘਾਸ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ, ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ।

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् | पशून्तांश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये

ਉਸ ਯਜਨ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਘੀ ਬਣੀ। ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ, ਹਵਾ ਦੇ, ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਬਣਾਏ।

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे | छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत

ਉਸ ਯਜਨ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਛੰਦ ਵੀ ਬਣੇ।

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः | गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः

ਉਸ ਤੋਂ ਘੋੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੰਦ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਬਕਰੀਆਂ ਤੇ ਭੇੜਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

यत्पुरुषं व्यदधु: कतिधा व्यकल्पयन् | मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरु पादा उच्येते

ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ? ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ رانਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਕਿਹੜੇ ਕਹਾਏ?

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः | ऊरुतदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत

ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਰਾਜਨਿਆਂ ਬਣੀਆਂ; ਉਸ ਦੀਆਂ رانਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਬਣੀਆਂ; ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो: सूर्यो अजायत | मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत

ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਨਮਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਉਪਜਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਤੇ ਅਗਨਿ ਆਏ, ਤੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਵਾਯੁ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्षणो द्यौ: समवर्तत | पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँअकल्पयन्

ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਜਨਮਿਆ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ ਬਣਿਆ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਆਈ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रि: सप्त समिधः कृता: | देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्

ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਅੰਗ ਆਸ ਪੱਟੇ ਬਣੇ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੱਤ ਲੱਕੜੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਬਣਾਇਆ।

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् | ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्या: सन्ति देवा:

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਧਰਮਕ ਰਸਮਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਅਸਮਾਨੀ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਧਿਆ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।