ਪੁਰੁषਸੂਕ੍ਤਮ੍

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੁਰੁਸ਼—ਜਿਸਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੁਕਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਦੱਸ ਉਂਗਲਾਂ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ ਜਾਂ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਾਧੂ ਖੁਰਾਕ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਐਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਤਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਉਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹਨ। ਜਦ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਇਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ—ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਵਿਰਾਜ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਰਾਜ ਤੋਂ ਮੁਢਲਾ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਧ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਹਵਨ ਸਮਝ ਕੇ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਘੀ ਬਣੀ, ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਲੱਕੜ ਬਣੀ, ਤੇ ਪਤਝੜ ਦੀ ਰੁੱਤ ਹੋਮ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਕੁਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਾਧਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਇਹ ਯਜਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਘੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰਿੰਦੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਯਜਨਾ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਰਿਗਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੰਦ (ਛੰਦਸ) ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਘੋੜੇ ਜਨਮੇ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੰਦ ਹਨ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੇ ਭੇੜਾਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ, ਤਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ? ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਬਾਂਹਾਂ, ਰਾਣਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਕੀ ਬਣੇ? ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਬਣੇ, ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ ਬਣੇ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਖ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਤੇ ਅਗਨੀ, ਤੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਿਰ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਇੰਝ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੱਤ ਹੋਮ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਕਰਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਪਸ਼ੂ ਬਣਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਯਜਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਯਜਨਾ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੁਣੀਤ ਰਸਮਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਅਖੀਰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਉਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।