ପୁରୁଷସୂକ୍ତମ୍

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् | उतामृतत्वस्येशानो यद्न्नेनातिरोहति

ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପୁରୁଷ ନିଜେ—ଯାହା ହୋଇଯାଇଛି ଓ ଯାହା ହେବ। ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ମାଲିକ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः | पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि

ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ମହିମା, କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ବଡ଼। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः | ततो विष्वड्व्यक्रामत्साशनानशने अभि

ପୁରୁଷଙ୍କର ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା; ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପୁଣି ଏଠାରେ ରହିଲା। ଏହିଠାରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଗଲେ—ଯାହା ଖାଏ ଓ ଯାହା ନାଖାଏ, ସେ ସବୁଠି।

तस्माद्विराळजायत विराजो अधिपूरुषः | स जातो अत्यरिच्यत पश्चाभ्दूमिमथो पुरः

ସେଠାରୁ ବିରାଜ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିରାଜଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ, ସେ ପଛରେ ଓ ସାମ୍ନାରେ, ଜଳର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत | वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धवि:

ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହବି ଭାବେ ନେଇ, ଦେବତାମାନେ ବଳି ଦେଲେ। ବସନ୍ତ ତାଙ୍କର ଘିଅ ହେଲା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଦାଣ୍ଡା ହେଲା, ଶରତ ହେଲା ହବି।

तं यज्ञं बहिर्षि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः | तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये

ସେଠି, ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବାହାରେ ବେଦୀ ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଲେ। ଏହି ବଳି ସହିତ, ଦେବତାମାନେ, ସାଧ୍ୟମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ବଳି କରିଥିଲେ।

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् | पशून्तांश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये

ସେଇ ସମସ୍ତ ଦିଆଯାଇଥିବା ବଳିରୁ, ଏକଠା ହୋଇଥିବା ଘିଅ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ବାୟୁର ପଶୁ, ଜଙ୍ଗଲର ପଶୁ ଓ ଗାଁରେ ଥିବା ପଶୁମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे | छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत

ସେହି ୱିଡ଼ାନ୍ତରୁ, ଯେଉଁଠି ସବୁକିଛି ଅର୍ପିତ ହେଲା, ଋଗ୍, ସାମ ଓ ଯଜୁର ବେଦ ଜନ୍ମ ନେଲା; ସେଠାରୁ ଛନ୍ଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः | गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः

ସେଠାରୁ ଘୋଡ଼ା ଓ ଦୁଇ ପାଲି ଦାନ୍ତ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଗାଈ ମଧ୍ୟ ସେଠାରୁ ହେଲେ, ଏବଂ ଛାଗ ଓ ମେଷ ମଧ୍ୟ ସେଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ।

यत्पुरुषं व्यदधु: कतिधा व्यकल्पयन् | मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरु पादा उच्येते

ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବାଣ୍ଟାଗଲା, କେତେ ଅଂଶରେ ତାଙ୍କୁ ବିଭାଜିତ କରାଗଲା? କେଉଁଠି ତାଙ୍କର ମୁହଁ, କିଏ ହେଲେ ତାଙ୍କର ବାହୁ, କେଉଁଠି ଉରୁ ଓ ପାଦ କୁହାଯାଏ?

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः | ऊरुतदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत

ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ; ବାହୁରୁ ରାଜନ୍ୟ ହେଲେ; ଉରୁ ଭାଗରୁ ବୈଶ୍ୟ ହେଲେ; ଏବଂ ପାଦ ଠାରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो: सूर्यो अजायत | मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत

ତାଙ୍କର ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ମୁଖରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଆସିଲେ, ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମିଲେ।

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्षणो द्यौ: समवर्तत | पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँअकल्पयन्

ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ମୁଣ୍ଡରୁ ଦିଗନ୍ତର ଆକାଶ ଖୋଲିଗଲା। ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, କାନରୁ ଦିଗଗୁଡିକ ହେଲେ—ଏଭଳି ପ୍ରଭୁତା ଲୋକଗୁଡିକୁ ତିଆରି କଲେ।

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रि: सप्त समिधः कृता: | देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्

ସାତଟି ତାଙ୍କର ପରିବେଷ ଥିଲା, ତିନିଥର ସାତଟି କୁଠି ଜଳାଯାଇଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରି, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବଳିପଶୁ ଭାବେ ବାନ୍ଧିଥିଲେ।

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् | ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्या: सन्ति देवा:

ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକୁ ଉପାସନା କଲେ; ଏହିମାନେ ପ୍ରଥମ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ମହାନ୍ତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୁଣା ସାଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି।