ଏକ ସମୟର କଥା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ପୁରୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ। ସେ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ଓ ହଜାର ପାଦଧାରୀ। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀକୁ ସବୁଦିଗରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅତୀତ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଅଛି, ସେ ସବୁ ଏହି ପୁରୁଷ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ଶ୍ୱାମୀ, ଯାହା ଉପଜାୟ ଆହାର ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏତେ ବଡ଼ ଯେ, ଯେତେ ଦେଖାଯାଉଛି ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ସେ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅମର ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବ୍ୟାପିଛି। ସେହି ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା, ଏବଂ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଏଠାରେ ରହିଗଲା। ଏହି ଅଂଶରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଖାଇବା ଓ ନଖାଇବା ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ ବିରାଜ୍। ବିରାଜ୍ ଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା। ସେ ଜନ୍ମ ପାଇ ସମୟରେ, ଜଳର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ, ପଛ ଓ ସାମ୍ନାକୁ ସେ ବ୍ୟାପିଗଲେ। ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବଳି ଭାବେ ନେଇ ଦେବତାମାନେ ବଳିଦାନ କଲେ। ଏଠାରେ ବସନ୍ତ ଘୀ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଂଧନ, ଏବଂ ଶରତ୍ ହେଲା ହବି। ସେହି ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମିତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବଳିଦାନ ଶୂରୁ କରି, ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ ଏବଂ ଋଷିମାନେ କୁଶ ଉପରେ ବସାଇ ବଳିଦାନ କଲେ। ଏହି ବଳିଦାନରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅର୍ପିତ ହେଲା, ଘୃତ ସଂକଳିତ ହେଲା। ସେଠାରୁ ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଆକାଶର ପକ୍ଷୀ, ଜଙ୍ଗଲର ଜନ୍ତୁ, ଏବଂ ଗ୍ରାମରେ ବସୁଥିବା ପଶୁମାନେ। ଏହି ବଳିଦାନରୁ ରିଗ୍, ସାମ, ଓ ଯଜୁର୍ବେଦ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଏହିଠାରୁ ଛନ୍ଦମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ଦୁଇ ଶ୍ରେଣୀ ଦାନ୍ତ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ, ଗାଈ, ଛାଗ ଓ ମେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏବେ, ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭାଜିତ କରାଗଲା, ସେ କେତେ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ? କିଏ ତାଙ୍କର ମୁଁହ, କିଏ ତାଙ୍କର ବାହୁ, କିଏ ତାଙ୍କର ଉରୁ, ଓ କିଏ ତାଙ୍କର ପାଦ ହେଲେ? ତାଙ୍କର ମୁଁହ ରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ବାହୁ ରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଉରୁ ରୁ ବୈଶ୍ୟ, ଓ ପାଦ ରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚକ୍ଷୁ ରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁଁହ ରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସ ରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ନାଭି ରୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକ, ମୁଣ୍ଡ ରୁ ସ୍ୱର୍ଗ, ପାଦ ରୁ ପୃଥିବୀ, କାନ ରୁ ଦିଗ୍ମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏଭଳି ତାଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ସମସ୍ତ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ସାତଟି ହେଲା ତାଙ୍କର ବାହ୍ୟ ଆବରଣ, ତିନି ଥର ସାତଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ଇଂଧନ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଦେବତାମାନେ, ବଳିଦାନ କରି, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବଳିପଶୁ ଭାବେ ବାନ୍ଧିଲେ। ଏଭଳି ବଳିଦାନ ଦ୍ୱାରା, ଦେବତାମାନେ ବଳିକୁ ବଳିଦେଲେ। ଏହିଥିଲା ପ୍ରଥମ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞ।