पुरुषसूक्तम्

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् | उतामृतत्वस्येशानो यद्न्नेनातिरोहति

हे सर्व जग म्हणजेच पुरुष आहे—जे काही झाले आहे आणि जे काही होणार आहे ते सगळं. तो अमरत्वाचा स्वामी आहे, आणि ते अन्नामुळे वाढतं.

एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः | पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि

पुरुषाची महती इतकी मोठी आहे, पण त्याहूनही तो अधिक महान आहे. सर्व जगातील जीव त्याच्या एका भागात आहेत, आणि त्याचे उरलेले तीन भाग अमर स्वरूपात स्वर्गात आहेत.

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः | ततो विष्वड्व्यक्रामत्साशनानशने अभि

पुरुषाचे तीन भाग वर गेले, आणि त्याचा एक भाग इथेच राहिला. त्याच्यापासून सर्व दिशांना, खाणाऱ्या आणि न खाणाऱ्या सर्व गोष्टींमध्ये तो पसरला.

तस्माद्विराळजायत विराजो अधिपूरुषः | स जातो अत्यरिच्यत पश्चाभ्दूमिमथो पुरः

त्या कारणाने विराज उत्पन्न झाला; विराजमधून आदिपुरुष निर्माण झाला. जन्मल्यानंतर तो पाण्याच्या मागे आणि पुढे दोन्ही बाजूंना पसरला.

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत | वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धवि:

त्या पुरुषाच्या आहुतीने देवांनी यज्ञ केला. वसंत ऋतू तूप झाला, उन्हाळा समिधा झाला आणि शरद ऋतू आहुती ठरली.

तं यज्ञं बहिर्षि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः | तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये

त्या यज्ञात, सर्वात आधी जन्मलेल्या पुरुषाला कुशावर ठेवून अभिषेक केला. त्या यज्ञाने देव, साध्यगण आणि ऋषी यांनी यज्ञ केला.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् | पशून्तांश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये

त्या सर्वस्व अर्पण केलेल्या यज्ञातून गोळा केलेले तूप निर्माण झाले. त्याने आकाशातील, जंगलातील आणि गावातील असे सर्व प्रकारचे प्राणी निर्माण केले.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे | छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत

त्या सर्वस्वी यज्ञातून ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेद उत्पन्न झाले; त्याच यज्ञातून विविध छंदही निर्माण झाले.

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः | गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः

त्याच यज्ञातून घोडे आणि दोन ओळी दात असणारी सर्व जनावरे जन्माला आली; गायी, बकरी आणि मेंढ्या ह्याही त्याच यज्ञातून उत्पन्न झाल्या.

यत्पुरुषं व्यदधु: कतिधा व्यकल्पयन् | मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरु पादा उच्येते

जेव्हा पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा त्याचे किती भाग केले गेले? त्याचे तोंड काय झाले, हात कोणते, मांड्या कोणत्या आणि पाय कोणते म्हणतात?

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः | ऊरुतदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत

त्याच्या तोंडापासून ब्राह्मण जन्मले; हातांपासून क्षत्रिय निर्माण झाले; मांड्यांपासून वैश्य झाले आणि पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाला.

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो: सूर्यो अजायत | मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत

त्याच्या मनातून चंद्र निर्माण झाला; डोळ्यातून सूर्य उत्पन्न झाला. तोंडातून इंद्र आणि अग्नी आले; श्वासातून वायू जन्माला आला.

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्षणो द्यौ: समवर्तत | पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँअकल्पयन्

त्याच्या नाभीतून आकाश उत्पन्न झाले; डोक्यातून स्वर्ग विस्तारला. पायांतून पृथ्वी आली; कानांतून दिशा निर्माण झाल्या—अशा प्रकारे सर्व लोकांची रचना झाली.

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रि: सप्त समिधः कृता: | देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्

त्याच्या सात तोंडांभोवती सात लाकडी वेढे होते, आणि एकूण एकवीस समिधा ठेवण्यात आल्या. देवांनी यज्ञ करताना पुरुषाला यज्ञातील पशू म्हणून बांधले.

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् | ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्या: सन्ति देवा:

देवांनी यज्ञानेच यज्ञ केला; हेच पहिले धर्मकृत्य ठरले. हे महान देव त्या स्वर्गलोकात पोहोचले, जिथे पूर्वीचे साध्य देव राहतात.