പുരുഷസൂക്തമ്

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् | उतामृतत्वस्येशानो यद्न्नेनातिरोहति

ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം, ഉണ്ടായതും ഉണ്ടാകുന്നതും, എല്ലാം പുരുഷനാണ്. അവന് അമൃതതയുടെ അധിപനാണ്, ആ അമൃതം അന്നംകൊണ്ട് വളരുന്നു.

एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः | पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि

ഇതാണ് അവന്റെ മഹത്വം; എന്നാല്‍ പുരുഷന് ഇതിലും വലിയവനാണ്. എല്ലാ ജീവികളും അവന്റെ നാലില് ഒരു ഭാഗമാണ്; മൂന്നു ഭാഗം സ്വര്‍ഗത്തില് അമൃതമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः | ततो विष्वड्व्यक्रामत्साशनानशने अभि

പുരുഷന്റെ മൂന്നു ഭാഗം മുകളിലേക്ക് ഉയര്‍ന്നു; ഒരു ഭാഗം ഇവിടെ തന്നെ നിലനിന്നു. അവിടെ നിന്ന് അവന് എല്ലാടും വ്യാപിച്ചു, ഭക്ഷ്യവും അഭക്ഷ്യവും ആയതിലേക്കും എത്തി.

तस्माद्विराळजायत विराजो अधिपूरुषः | स जातो अत्यरिच्यत पश्चाभ्दूमिमथो पुरः

അതിനുശേഷം വിരാട് ജനിച്ചു; വിരാടിൽ നിന്ന് ആദി മനുഷ്യൻ ഉദിച്ചു. ജനിച്ച ശേഷം, അവൻ വെള്ളത്തിന്റെ അപ്പുറത്തും ഇപ്പുറത്തും വ്യാപിച്ചു.

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत | वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धवि:

ആ മനുഷ്യനെ ഹോമം ആക്കി ദേവന്മാർ യജ്ഞം നടത്തി. വസന്തം അവന്റെ നെയ്യായി, വേനൽ ഇന്ധനമായി, ശരത് ഹോമദാനമായി.

तं यज्ञं बहिर्षि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः | तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये

ആ ആദിമനുഷ്യനായ യജ്ഞത്തെ അവർ ദർഭയിൽ വെച്ച് അഭിഷേകം ചെയ്തു. അതിനാൽ ദേവന്മാരും സാദ്ധ്യന്മാരും ഋഷിമാരും യജ്ഞം നടത്തി.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् | पशून्तांश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये

ആ സർവ്വഹോമത്തിൽ നിന്നു സമാഹരിച്ച നെയ്യുണ്ടായി. അവൻ വായുവിൽ ജീവിക്കുന്നവരെയും കാട്ടുമൃഗങ്ങളെയും ഗ്രാമത്തിൽ കഴിയുന്നവരെയും സൃഷ്ടിച്ചു.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे | छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत

ആ മഹായാഗത്തിൽ എല്ലാം സമർപ്പിച്ചപ്പോൾ അതിൽ നിന്ന് ഋഗ്, സാമ, യജുർ വേദങ്ങൾ ജനിച്ചു. അതിൽ നിന്നാണ് വ്യാകരണങ്ങൾക്കും ഛന്ദസ്സുകൾക്കും ഉത്ഭവം ഉണ്ടായത്.

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः | गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः

അത് കൊണ്ടാണ് കുതിരകളും ഇരട്ടപ്പല്ലുള്ള എല്ലാ ജീവികളും ജനിച്ചത്. അതിൽ നിന്നാണ് പശുക്കളും, ആടുകളും ചെമ്മരികളും പിറന്നത്.

यत्पुरुषं व्यदधु: कतिधा व्यकल्पयन् | मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरु पादा उच्येते

പുരുഷനെ അവർ വിഭജിച്ചപ്പോൾ എത്ര ഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചു? അവന്റെ വായ് ഏതാണ്, കൈകൾ ആരാണ്, തുണ്ടുകൾ ആരാണ്, കാലുകൾ ആരാണ് എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു?

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः | ऊरुतदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत

അവന്റെ വായ് ബ്രാഹ്മണനായി, കൈകൾ ക്ഷത്രിയനായി, തുണ്ടുകൾ വൈശ്യനായി, കാലുകളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രൻ ജനിച്ചു.

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो: सूर्यो अजायत | मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत

അവന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു ചന്ദ്രൻ ജനിച്ചു; കണ്ണിൽ നിന്നു സൂര്യൻ ഉദിച്ചു. വായിൽ നിന്നു ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും, ശ്വാസത്തിൽ നിന്നു വായുവും പിറന്നു.

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्षणो द्यौ: समवर्तत | पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँअकल्पयन्

അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്നു ആകാശം ഉദിച്ചു; തലയിൽ നിന്നു ദ്യുൽക്കളം രൂപം കൊണ്ടു. കാലുകളിൽ നിന്നു ഭൂമി, ചെവികളിൽ നിന്നു ദിശകൾ—ഇങ്ങനെ ലോകങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു.

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रि: सप्त समिधः कृता: | देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्

അവന്റെ ചുറ്റും ഏഴു ഇന്ധനക്കൊമ്പുകൾ; മൂന്നു ഏഴു സമിദുകൾ ഒരുക്കിയിരുന്നു. ദേവന്മാർ യജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ, പുരുഷനെ യജ്ഞപശുവായി ബന്ധിച്ചു.

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् | ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्या: सन्ति देवा:

യജ്ഞം കൊണ്ടു ദേവന്മാർ യജ്ഞത്തോടു യജ്ഞം അർപ്പിച്ചു; ഇവയാണ് ആദ്യമായ ധർമ്മങ്ങൾ. ആ മഹാത്മാക്കൾ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ മഹിമയുള്ള സ്ഥലത്തെത്തിച്ചു, അവിടെ പുരാതനമായ സാധ്യദേവന്മാർ വസിക്കുന്നു.